Optik asboblar — bu optik nurlanish o‘zgartiriladigan (o‘tkaziladigan, qaytariladigan, sindiriladigan, qutblantiriladigan) qurilmalardir. Ular tasvirni kattalashtirishi, kichraytirishi, sifatini yaxshilashi (kamdan-kam hollarda yomonlashtirishi) hamda izlanayotgan obyektni bilvosita kuzatish imkonini berishi mumkin. «Optik asboblar» atamasi umumiyroq optik tizimlar tushunchasining xususiy ko‘rinishidir. Bu tushuncha biologik organlarni ham o‘z ichiga oladi; ular o‘zgartira oladigan nurlanish turi esa — yorug‘lik to‘lqinlari.

Optik asboblarni ikki guruhga ajratish mumkin. Birinchi guruhdagi asboblar obyektlarga o‘xshash tasvirlarni hosil qiladi. Ular, odatda, aylanma simmetriya o‘qiga ega bo‘ladi. Ikkinchi guruhdagi asboblar esa obyektlar tasvirini buzib ko‘rsatadi va aylanma simmetriya o‘qiga ega bo‘lmaydi. Tasvir shaklining buzilishi optik tizimlarda tasvirga ishlov berish bilan ham, boshqa maqsadlar (masalan, yoritish) bilan ham bog‘liq. Rossiyadagi standartlashtirish doirasida asboblarning optik tizimlari tasvir hosil qiluvchi va tasvir hosil qilmaydigan turlarga bo‘linadi. Tasvir hosil qiluvchi tizimlar talab etilgan sifatdagi tasvirni yaratadi. Tasvir hosil qilmaydigan tizimlar esa tasvir sifatiga talab qo‘yilmagan holda nurlanish manbasining yorug‘lik oqimini imkon qadar yuqori samaradorlik bilan kerakli tarzda taqsimlaydi. Bunda yoritish texnikasi sohasiga nurlanish manbalari, yorituvchi, nurlantiruvchi va yorug‘lik signali beruvchi asboblar, shuningdek, yoritish, indikatsiya va axborotni aks ettirish uchun yorug‘lik chiqaruvchi diodlardan foydalanish kiradi.
Tasvir hosil qiluvchi asboblar
Vizual asboblar
Lupa — bu obyektning ko‘rish burchagini kattalashtiradigan ikki tomoni qavariq linza. Lupalarning fokus masofasi odatda 1—10 sm ni tashkil etadi. Fokus masofasi 25 sm bo‘lgan lupa uchun kattalashtirish 2× ga teng, ya’ni lupa obyekt tasvirini 2 marta kattalashtiradi. Fokus masofasi 10 sm bo‘lgan lupa uchun kattalashtirish 3,5× ga teng.

Mikroskop — yaqin joylashgan, ko‘zga ko‘rinmaydigan juda kichik obyektlarni kattalashtirib ko‘rsatuvchi optik asbobdir. Mikroskop bakteriyalar va hujayralar kabi o‘ta kichik obyektlarni kuzatishda ishlatiladi. Obyektivdagi birinchi linza АВ obyektining teskari haqiqiy А’B' tasvirini hosil qiladi. Mikroskop okulyaridagi ikkinchi linza esa xuddi lupa singari ko‘rish burchagini kattalashtiradi. Mikroskop obyektivi birinchi linza hosil qilgan А’B' tasvirini eng yaxshi ko‘rish masofasi D0 da yanada kattalashgan А"В" ko‘rinishida kuzatish imkonini beradi.
Teleskop (qadimgi yunoncha τῆλε — «uzoq» + σκοπέω — «qarayman» so‘zlaridan) — osmon jismlarini kuzatish uchun mo‘ljallangan asbobdir. Shuningdek, teleskop deganda faqat astronomik maqsadlarda emas, boshqa sohalarda ham qo‘llanadigan optik teleskopik tizim tushuniladi.
Periskop (qadimgi yunoncha περι- — «atrofida» va σκοπέω — «qarayman» so‘zlaridan) — kuzatuvchiga o‘z tanasidan tashqaridagi nuqtadan atrofni ko‘rish, masalan, pana joydan turib obyektlarni kuzatish imkonini beradigan asbobdir.
Proyektor, Kinoproyektor, Diaproyektor, Epidiyaskop — kichik o‘lchamli tasvirni optik usulda katta ekranga tushirish uchun mo‘ljallangan optik asboblardir.
Psevdoskop (Pseudoscope, yunoncha рseudos — «soxta» va skopein — «qaramoq» so‘zlaridan) — teskari perspektiva hosil qiladigan asbobdir.
Vizual bo‘lmagan asboblar

Tasvirga olish kamerasi (Fotoapparat, Kinokamera, Telekamera va boshqalar) — harakatsiz va harakatlanuvchi tasvirlarni fotomateriallarga, magnit lentaga yoki raqamli xotiraga yozib olish imkonini beruvchi optik asbobdir. Ularning barchasi obyektiv va yorug‘lik o‘tkazmaydigan kameradan iborat. Obyektiv kameraning kadr oynasida haqiqiy tasvir A’B' ni hosil qiladi; bu tasvir АВ obyektiga tegishli. Tasvir hosil bo‘lishida obyekt va linza orasidagi masofa linzaning ikki fokus masofasidan katta bo‘ladi. Kamera linzasining kattalashtirishi K = f/d formulasi bilan aniqlanadi. Tasvirni saqlash juda muhim. Buning uchun kamera kadr oynasiga tasvirni qayd etuvchi vosita joylashtiriladi: yorug‘likka sezgir fotomaterial yoki yarimo‘tkazgichli matritsa.
Tasvir hosil qilmaydigan asboblar
Konsentratorlar
Geliokonsentrator — quyosh nurlanishini jamlaydigan va energiya zichligini 100 … 10000 marta oshiradigan qurilma. U yassi ko‘zgular, botiq ko‘zgu va fokuslovchi linzalar majmuasi ko‘rinishida tayyorlanadi. Geliokonsentratorlar quyosh pechlari sifatida ishlatiladi. Jumladan, ovqat tayyorlashga mo‘ljallangan quyosh pechlari, quyosh energiyasida po‘lat eritish pechlari.
Yoritish asboblari
Yoritish asbobi — muayyan yuzada kerakli yoritilganlikni hosil qilish uchun mo‘ljallangan qurilma. Rus tilida semantik jihatdan yorug‘lik beruvchi uskunalar turli xil chiroqlarga (qandil, tungi chiroq, torsher va boshqalar) hamda texnik yoritish asboblariga (projektorlar, fotoyoritgich chaqnash lampalari, sofitlar va boshqalar) ajratiladi. Yorug‘lik beradigan har qanday uskunaga nisbatan qo‘llanishi mumkin bo‘lgan umumiy atama — yoritish.
Uzoq masofaga ta’sir qiluvchi
Katta maydonlarni yoritish uchun mo‘ljallangan asboblar yoritish texnikasi sohasiga, obyektlarni yo‘naltirilgan yorug‘lik nurlari dastalari bilan yoritadigan asboblar esa optik texnika sohasiga kiradi.
Projektor — lampaning (yoki lampalarning) yorug‘ligini kichik fazoviy burchaklar doirasida qayta taqsimlaydigan va yorug‘lik oqimini ma’lum yo‘nalishda jamlaydigan asbobdir.
Yaqin masofaga ta’sir qiluvchi
- Negatoskop — tibbiyot va texnikada quruq hamda nam holatdagi oq-qora radiografik tasvirlarni (rentgenogrammalar, tomogrammalar va boshqalar) o‘tuvchi yorug‘likda ko‘rish uchun mo‘ljallangan asbobdir.
- Suyuq kristalli displeylarni orqa tomondan yoritish — suyuq kristalli displeylardagi matritsani yoritadigan optik tizimdir.
Tasvir hosil qiluvchi asboblar bilan birgalikda ishlaydigan
Kondensor — yorug‘lik manbasidan chiqayotgan nurlarni yig‘ib, ularni kuzatilayotgan yoki ekranga proyeksiyalanayotgan obyektga yo‘naltiradigan linzali, ko‘zguli yoki ko‘zgu-linzali optik tizimdir.
Havolalar
- «Krugosvet» ensiklopediyasida optik asboblar Arxiv nusxasi (16-yanvar, 2013-yil), manba: Wayback Machine