Ekologik piramida — produtsentlar va konsumentlar (o‘txo‘rlar, yirtqichlar hamda boshqa yirtqichlar bilan oziqlanuvchi turlar)ning turli darajalari o‘rtasidagi nisbatning ekotizimdagi grafik ifodasidir. Piramida ko‘rinishidagi grafik modellar 1927-yilda ishlab chiqilgan; ularning muallifi — Ch. Elton.

Oziq zanjirlarida energiya bilan bog‘liq jarayonlar (har bir uzatishda energiyaning yo‘qotilishi) hamda moddalar almashinuvining organizmlar kattaligiga bog‘liqligi kabi omillarning o‘zaro ta’siri natijasida har bir organizmlar hamjamiyati muayyan trofik tuzilishga ega bo‘ladi. Bu tuzilma ko‘pincha ekotizim turini (ko‘l, o‘rmon, marjon rifi, yaylov va hokazo) tavsiflaydi. Trofik tuzilmani maydon birligiga to‘g‘ri keladigan tirik biomassa zaxirasi yoki ketma-ket trofik darajalarda vaqt birligi davomida maydon birligiga to‘g‘ri keladigan o‘zlashtirilgan energiya miqdori orqali o‘lchash va ifodalash mumkin. Trofik tuzilma va trofik funksiyani ekologik piramida ko‘rinishida grafik tasvirlash mumkin. Ekologik piramidalarning uchta asosiy turi mavjud:

• sonlar piramidasi (Elton piramidasi) — alohida organizmlar sonini aks ettiradi;
• piramida (ya’ni biomassa piramidasi) — tirik moddaning umumiy quruq massasini, kaloriyaliligini yoki umumiy miqdorining boshqa ko‘rsatkichini tavsiflaydi;
• energiya piramidasi — ketma-ket trofik darajalardagi energiya oqimi va (yoki) «mahsuldorlik» miqdorini ko‘rsatadi.

Sonlar va biomassa piramidalari teskari (yoki qisman teskari) bo‘lishi mumkin, ya’ni ularning asosi bir yoki bir nechta yuqori pog‘onadan kichik bo‘lishi mumkin. Bu holat produtsentlarning o‘rtacha o‘lchami konsumentlarnikidan kichik bo‘lganda kuzatiladi. Aksincha, oziq orqali olinadigan energiyaning barcha manbalari hisobga olinsa, energiya piramidasi doimo yuqoriga qarab torayib boradi.

Taxminan aytish mumkinki, bir oziqlanish (trofik) darajasidan keyingisiga o‘tishda mavjud energiya miqdori o‘n baravar kamayadi. Shu asosda Lindeman qoidasi yoki 10% qoidasi shakllantirilgan bo‘lib, u ekologiyaga oid masalalarni yechishda ko‘p qo‘llanadi. Bu qoidaga ko‘ra, oziq zanjirining asosini tashkil etuvchi o‘simliklar biomassasi 10 baravar ko‘p bo‘ladi — o‘simlikxo‘r hayvonlar massasiga nisbatan. Oziq zanjirining keyingi har bir darajasida ham massa 10 baravar kamayadi.

Bu qoidaga asoslangan yondashuv ekologiyaga oid masalalarda keng qo‘llansa-da, bunday hisob-kitoblar ancha shartli ekanini va umuman olganda, haqiqiy holatni aniq aks ettirmasligini unutmaslik kerak.

Oziq zanjiri — dastlabki oziq moddasidan organik modda va energiyani izchil ravishda oladigan, o‘zaro bog‘langan turlar ketma-ketligidir. Oziq zanjiridagi har bir oldingi bo‘g‘in keyingi bo‘g‘in uchun oziq vazifasini bajaradi.

Faraz qilaylik, bir insonni bir yil davomida 300 ta forel balig‘i bilan oziqlantirish mumkin. Buning uchun 90 mingta itbaliq (ya’ni qurbaqa lichinkasi) kerak bo‘ladi. Bu itbaliqlarni boqish uchun 27 000 000 ta hasharot zarur bo‘lib, ular bir yilda 1000 tonna o‘t iste’mol qiladi. Agar inson o‘simlik asosidagi oziq-ovqat bilan oziqlansa, piramidaning barcha oraliq pog‘onalarini chetlab o‘tish mumkin bo‘ladi. Bunday holda, 1000 t o‘simlik biomassasi 1000 baravar ko‘proq insonni oziqlantira oladi.

• Vronskiy V. A. Ekologiya: lug‘at-ma’lumotnoma. — 2-nashr. — Rostov-na-Donu: Feniks, 2002. — 576 bet. — 10 000 nusxa. — ISBN 5-222-02576-4.
• Odum Yu. Ekologiya asoslari. Ingliz tilidagi 3-nashrdan tarjima / Biologiya fanlari doktori N. P. Naumov tahriri va so‘zboshisi bilan. — Moskva: Mir, 1975. — 740 bet.