Parafiletik guruhga mansub hayvonlar
Yuqorida: Chrysaora fuscescens (Cnidaria), Fromia indica (Echinodermata), Sepioteuthis sepioidea (Mollusca); O‘rtada: Drosophila melanogaster (Arthropoda), Aplysina lacunosa (Porifera), Pseudobiceros hancockanus (Platyhelminthes); Pastda: Hirudo medicinalis (Annelida), Polycarpa aurata (Tunicata), Milnesium tardigradum (Tardigrada)
Nomi
Umurtqasizlar
Nomning maqomi
aniqlanmagan
Ilmiy nomi
Invertebrata
Yuqori takson
Olam Hayvonlar (Animalia)
Vakillari
Tip Porifera — g‘ovaktanlilar Tip Placozoa — plastinkasimonlar Tip Ctenophora — taroqlilar Tip Cnidaria — otuvchi hujayralilar Tip Myxozoa Tip Acoelomorpha Tip Kinorhyncha — kinorinxlar Tip Priapulida — priapulidlar Tip Loricifera — loritsiferlar Tip Nematoda — nematodalar Tip Nematomorpha — qilsimon chuvalchanglar Tip Tardigrada — sekinyurarlar Tip Onychophora — onixoforalar Tip Arthropoda — bo‘g‘imoyoqlilar Tip Platyhelminthes — yassi chuvalchanglar Tip Gastrotricha — qorin kiprikli chuvalchanglar Tip Mollusca — mollyuskalar Tip Nemertea — nemertinalar Tip Annelida — halqali chuvalchanglar Tip Sipuncula — sipunkulidlar Tip Rotatoria — kolovratkalar Tip Acanthocephala — tikanboshli chuvalchanglar Tip Gnathostomulida — gnatostomulidlar Tip Micrognathozoa Tip Phoronida — foronidlar Tip Brachiopoda — yelkaoyoqlilar Tip Bryozoa — mshankalar Tip Cycliophora — siklioforalar Tip Entoprocta — entoproktalar Tip Orthonectida — ortonektidlar Tip Rhombozoa — ditsiyemidlar Tip Chaetognatha — qiltjag‘lilar Tip Xenoturbellida Tip Echinodermata — ignaterililar Tip Hemichordata — yarimxordalilar Kenja tip Cephalochordata — boshxordalilar Kenja tip Tunicata — qobiqlilar
Kladistik jihatdan tarkibga kiruvchi, ammo an’anaviy ravishda istisno qilinadigan taksonlar
Umurtqalilar (Vertebrata)
Vikimedia omboridagi mediafayllar
Vikilug‘atda «Umurtqasizlar»

Umurtqasizlar (lot. Invertebrata) — hayvonlar bo‘lib, ular umurtqalilarga kirmaydi (Vertebrata). Bu sistematik guruh hisoblanmaydi va tasnifdagi o‘rni juda xilma-xil bo‘lgan, jumladan birlamchi og‘izlilarni ham, ikkilamchi og‘izlilarni ham birlashtiradi.

Bu atama J. B. Lamark tomonidan hasharotlar, mollyuskalar va chuvalchanglarning umumiy nomi sifatida taklif etilgan (o‘sha davrda bu guruhlarning doirasi hozirgidan boshqacha tushunilgan). Umurtqasizlar umurtqalilarga — baliqlar, «gadlar» (sudralib yuruvchilar bilan suvda va quruqlikda yashovchilar), qushlar va sutemizuvchilarni birlashtirgan guruhga qarama-qarshi qo‘yilgan.

Zamonaviy sistematikada bu guruh takson sifatida tan olinmaydi, chunki u «qoldiq tamoyili» asosida shakllantirilgan — unga barcha umurtqa pog‘onasiga ega bo‘lmagan hayvonlar kiritilgan. Zamonaviy sistematika nuqtayi nazaridan bu parafiletik guruhning klassik namunasidir (qat’iy monofiletik umurtqalilardan farqli o‘laroq). Hozirgi tasavvurlarga ko‘ra, Lamark umurtqasizlarga kiritgan hayvonlar yuqori darajadagi yigirmadan ortiq teng maqomli guruhlarga — tiplarga ajratiladi (ular orasida eng yiriklari — bo‘g‘imoyoqlilar, yumaloq chuvalchanglar va mollyuskalar). Shu bilan birga, umurtqalilar kenja tip sifatida xordalilar tipiga kiradi; uning boshqa ikki kenja tipi (qobiqlilar va boshxordalilar) an’anaviy ravishda umurtqasizlarga kiritiladi. Tavsiflangan hayvon turlarining taxminan 97 %i umurtqasizlardir.

Shu bilan birga, «umurtqasizlar» nomi zoolog olimlarning kasbiy ixtisosligini ifodalashda hanuz o‘z ahamiyatini saqlab qolgan. Umurtqasizlar zoologiyasi bo‘yicha ko‘plab kafedralar va bo‘limlar mavjud (ingl. Invertebrate zoology).

Umurtqasizlarning ko‘plab turlari an’anaviy ravishda odamlar tomonidan oziq-ovqat sifatida iste’mol qilinadi. Masalan, ustritsalar, midiyalar, shilliqqurtlar, krablar va omarlar. Vyetnamda va boshqa ko‘plab mamlakatlarda turli hasharotlar iste’mol qilinadi. XXI asrda ko‘plab kompaniyalar pashsha lichinkalari va boshqa hasharotlardan tayyorlanadigan go‘sht muqobillarini ishlab chiqmoqda.

• Umurtqasiz hayvonlar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Ruppert E. E., Foks R. S., Barns R. D. Umurtqasizlar zoologiyasi. Funksional va evolyutsion jihatlar = Invertebrate Zoology: A Functional Evolutionary Approach / ingliz tilidan tarjima qilganlar: T. A. Ganf, N. V. Lensman, E. V. Sabaneyeva; A. A. Dobrovolskiy va A. I. Granovich tahriri ostida. — 7-nashr. — Moskva: Akademiya, 2008.

• Umurtqasizlar // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — Moskva : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.