O‘qituvchi bilan o‘rganish (ingl. Supervised learning) — mashinaviy o‘rganish usullaridan biri bo‘lib, unda sinovdan o‘tkazilayotgan tizim «stimul–reaksiya» misollari orqali maqsadli ravishda o‘qitiladi. Kibernetika nuqtayi nazaridan bu kibernetik tajribaning bir ko‘rinishidir. Kirish ma’lumotlari bilan etalon chiqishlar («stimul–reaksiya») o‘rtasida muayyan bog‘liqlik bo‘lishi mumkin, ammo bu bog‘liqlik noma’lum. Faqat cheklangan miqdordagi misollar — «stimul–reaksiya» juftliklaridan iborat o‘quv tanlanmasi ma’lum. Ushbu ma’lumotlar asosida bog‘liqlikni aniqlash (bashorat qilishga yaroqli «stimul–reaksiya» munosabatlari modelini qurish), ya’ni istalgan obyekt uchun yetarlicha aniq javob bera oladigan algoritm ishlab chiqish talab qilinadi. Javoblarning aniqligini o‘lchash uchun, xuddi misollar asosida o‘rganishda bo‘lgani kabi, sifat funksionali joriy etilishi mumkin.
Ushbu tajribani tashkil etish tamoyili


Bu tajriba teskari aloqali kibernetik tajribaning xususiy holatidir. Tajribani tashkil etish uchun tajriba tizimi, o‘qitish usuli hamda tizimni sinovdan o‘tkazish yoki uning xususiyatlarini o‘lchash usuli bo‘lishi kerak.
Tajriba tizimi, o‘z navbatida, sinovdan o‘tkaziladigan (foydalaniladigan) tizim, tashqi muhitdan keladigan stimullar fazosi va mustahkamlashni boshqarish tizimi (ichki parametrlar regulyatori)dan tashkil topadi. Mustahkamlashni boshqarish tizimi sifatida avtomatik rostlash qurilmasi (masalan, termostat) yoki sinovdagi tizimning reaksiyalari va tashqi muhit stimullariga javoban uning xotirasi holatini o‘zgartiruvchi maxsus mustahkamlash qoidalarini qo‘llay oladigan inson-operator (o‘qituvchi) ishlatilishi mumkin.
Ikki holat farqlanadi: (1) sinovdan o‘tkazilayotgan tizimning reaksiyasi tashqi muhit holatini o‘zgartirmaydi va (2) tizimning reaksiyasi tashqi muhit stimullarini o‘zgartiradi. Bu sxemalar umumiy ko‘rinishdagi bunday tizim bilan biologik nerv tizimi o‘rtasida prinsipial o‘xshashlik borligini ko‘rsatadi.
O‘qituvchi bilan o‘rganish vazifalari tasnifi
Kirish ma’lumotlarining turlari
- Belgilarga asoslangan tavsif — eng keng tarqalgan holat. Har bir obyekt o‘z xususiyatlari to‘plami bilan tavsiflanadi. Bu xususiyatlar belgilar deb ataladi. Belgilar sonli yoki sonli bo‘lmagan bo‘lishi mumkin.
- Obyektlar orasidagi masofalar matritsasi. Har bir obyekt o‘quv tanlanmasidagi boshqa barcha obyektlargacha bo‘lgan masofalar orqali tavsiflanadi. Bunday kirish ma’lumotlari bilan sanoqli usullargina ishlaydi, xususan, k ta eng yaqin qo‘shni usuli, Parzen oynasi usuli, potensial funksiyalar usuli.
- Vaqt qatori yoki signal vaqt bo‘yicha o‘lchovlar ketma-ketligidan iborat. Har bir o‘lchov son, vektor, umumiy holatda esa o‘rganilayotgan obyektning ayni vaqtdagi belgilarga asoslangan tavsifi bo‘lishi mumkin.
- Tasvir yoki videokadrlar ketma-ketligi.
- Kirish ma’lumotlari graflar, matnlar, ma’lumotlar bazasiga yuborilgan so‘rovlar natijalari va hokazo ko‘rinishida beriladigan murakkabroq holatlar ham uchraydi. Odatda ular quyidagilar yordamida birinchi yoki ikkinchi holatga keltiriladi: ma’lumotlarga dastlabki ishlov berish va belgilarni ajratib olish.
Javoblarning turlari
- Mumkin bo‘lgan javoblar to‘plami cheksiz bo‘lsa (javoblar haqiqiy sonlar yoki vektorlar bo‘lsa), regressiya va approksimatsiya masalalari haqida so‘z yuritiladi ;
- Mumkin bo‘lgan javoblar to‘plami chekli bo‘lsa, tasniflash va obrazlarni tanib olish masalalari haqida so‘z yuritiladi;
- Agar javoblar jarayon yoki hodisaning kelajakdagi xatti-harakatini ifodalasa, bashorat qilish masalalari haqida so‘z yuritiladi.
Mustahkamlashni boshqarish tizimlarining («o‘qituvchilar»ning) degenerativ turlari
- Reaksiyaga qarab boshqariladigan mustahkamlash tizimi (R — boshqariladigan tizim) tashqi muhitdan mustahkamlash tizimiga keluvchi axborot kanali ishlamasligi bilan tavsiflanadi. Boshqarish tizimi mavjud bo‘lsa-da, bu usul spontan o‘rganishga kiradi, chunki sinovdan o‘tkazilayotgan tizim o‘z chiqish signallarining «to‘g‘riligi»dan qat’i nazar, faqat shu signallar ta’sirida mustaqil ravishda o‘rganadi. Ushbu o‘rganish usulida xotira holatining o‘zgarishini boshqarish uchun hech qanday tashqi axborot talab etilmaydi;
- Stimullarga qarab boshqariladigan mustahkamlash tizimi (S — boshqariladigan tizim) sinovdagi tizimdan mustahkamlash tizimiga uzatiladigan axborot kanali ishlamasligi bilan tavsiflanadi. Sinovdagi tizimning chiqish signallaridan keladigan kanal ishlamasa ham, bu holat o‘qituvchi bilan o‘rganishga kiradi, chunki mustahkamlash tizimi (o‘qituvchi) sinovdagi tizimni ma’lum qoida asosida reaksiyalar hosil qilishga majbur etadi; bunda uning haqiqiy reaksiyalari hisobga olinmaydi.
Ushbu farq turli o‘rganish usullarini yanada chuqurroq solishtirishga imkon beradi, chunki o‘qituvchi bilan o‘rganish va o‘qituvchisiz o‘rganish o‘rtasidagi chegara ancha nozik. Bundan tashqari, bunday farqlash sun’iy neyron tarmoqlar uchun S va R — boshqariladigan tizimlarga xos muayyan cheklovlarni ko‘rsatishga imkon berdi (qarang: Perseptronning yaqinlashish teoremasi).
Adabiyotlar
- Rozenblatt, F. Neyrodinamika tamoyillari: perseptronlar va miya mexanizmlari nazariyasi = Neyrodinamika tamoyillari: perseptronlar va miya mexanizmlari nazariyasi (Principles of Neurodynamic: Perceptrons and the Theory of Brain Mechanisms). — M.: Mir, 1965. — 480 bet. — [Arxivlangan sana: 21 may 2015 yil.]
- Uossermen, F. Neyrokompyuter texnikasi: nazariya va amaliyot = Neyron hisoblash: nazariya va amaliyot (Neural Computing. Theory and Practice). — M.: Mir, 1992. — 240 bet. — ISBN 5-03-002115-9. — [Arxivlangan sana: 30 iyun 2009 yil.]