Dmitriy Ivanovich Mendeleyev (1834-1907) kimyo fanining rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan rus olimi bo‘lib, uning asosiy yutug‘i “Kimyoviy elementlar davriy qonuni”ni kashf etishdir. Ushbu qonun zamonaviy kimyo fanining poydevorini yaratib, ilmiy hamjamiyat tomonidan katta e’tirofga sazovor bo‘ldi. Mendeleyev nafaqat kimyogar, balki o‘qituvchi, texnolog va iqtisodchi sifatida ham mashhur bo‘lib, uning hayoti va ilmiy faoliyati ko‘plab sohalarga ta’sir ko‘rsatgan.
| Dmitriy Ivanovich Mendeleyev | |
|---|---|
 |
|
| Tavalludi | 27-yanvar (8-fevral) 1834-yil Tobolsk, Tobolsk guberniyasi, Rossiya imperiyasi |
| Vafoti | 20-yanvar (2-fevral) 1907-yil (72 yosh) Sankt-Peterburg, Rossiya imperiyasi |
| Istiqomat joylari | (istiqomat joylari) |
| Fuqaroligi | Rossiya imperiyasi |
| Millati | Rossiya imperiyasi |
| Sohasi | |
| Institutlar | (institutlar) |
| Taʼlimi | Sankt-Peterburg davlat universiteti |
| Akademik rahbarlari | A.A.Voskresenskiy |
| Mashhur shogirdlari | |
| Mashhur ishlari | Kimyoviy elementlar davriy sistemasi |
Bolalik va Ta’lim
Mendeleyev 1834-yil 8-fevralda Rossiyaning Tobolsk shahrida tug‘ilgan. Uning oilasi ilm-fan va ta’limga katta e’tibor bergan. Mendeleyevning otasi Ivan Pavlovich universitetda falsafa fanidan dars bergan, onasi Mariya Dmitrievna esa bolalarining tarbiyasida faol ishtirok etgan. Otasi 1847-yilda vafot etgach, onasi Mendeleyevning ta’lim olishini davom ettirish uchun katta mehnat qilgan.
Mendeleyevning akademik faoliyati Sankt-Peterburgdagi Glavny Pedagogicheskiy Institutida boshlangan. U yerda u ilmiy izlanishlarga qiziqish bildira boshladi. 1855-yilda institutni tamomlaganidan so‘ng, u kimyo bo‘yicha magistr darajasini olish uchun ilmiy faoliyatini davom ettirdi.
Ilmiy Faoliyat
Mendeleyevning ilmiy faoliyati ko‘plab yo‘nalishlarni qamrab olgan bo‘lsa-da, uning eng muhim yutug‘i 1869-yilda “Kimyoviy elementlarning davriy qonuni”ni yaratish bo‘ldi. U davriy jadvalni tuzish jarayonida elementlarning atom massalariga asoslangan tizimni ishlab chiqdi. Ushbu jadvalda u hali kashf qilinmagan elementlar uchun ham joy qoldirgan va ularning xususiyatlarini oldindan aytib bergan. Masalan, germanium, galliy va skandiy kabi elementlar Mendeleyev tomonidan bashorat qilingan va keyinchalik kashf etilgan.
Davriy qonun kimyo faniga chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Bu qonun yordamida elementlarning xossalarini oldindan bilish va ularning kimyoviy reaktsiyalardagi o‘zaro ta’sirlari haqida aniqroq tasavvur hosil qilish imkoniyati paydo bo‘ldi. Bundan tashqari, Mendeleyev gazlar, neft va boshqa kimyoviy birikmalarni o‘rganishda ham muhim ishlar olib bordi.
O‘qituvchilik va Jamiyatdagi Roli
Mendeleyev ilmiy faoliyati bilan birga ta’lim sohasida ham katta ishlar qilgan. U uzoq yillar davomida Sankt-Peterburg universitetida dars bergan va ko‘plab yosh olimlarni tayyorlagan. Uning darslari nafaqat ilmiy asoslangan, balki tinglovchilarni ilhomlantiruvchi tarzda o‘tilgan.
Jamiyatdagi faoliyati doirasida Mendeleyev sanoatni rivojlantirish va ilmiy yutuqlarni amaliyotga joriy etish bo‘yicha ko‘plab loyihalarda ishtirok etgan. U neft qazib olish texnologiyasini takomillashtirish, qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish va savdo-sanoatni rivojlantirish sohalarida muhim ishlar qilgan.
Mendeleyevning Shaxsiyati va Hayot Tarzi
Dmitriy Ivanovich Mendeleyev nafaqat ilmiy faoliyati, balki o‘zining shaxsiy fazilatlari bilan ham ajralib turgan. U mehnatsevar, tirishqoq va o‘z ishiga fidoyi bo‘lgan. Mendeleyevning doimiy izlanishlari va g‘ayrati uni ko‘plab muvaffaqiyatlarga olib kelgan.
Shuningdek, uning qiziquvchanligi va keng qamrovli bilimlari turli sohalarda muvaffaqiyat qozonishiga yordam bergan. U ko‘plab mamlakatlarga ilmiy safarlar uyushtirgan va xorijiy olimlar bilan yaqindan hamkorlik qilgan.
Xotima va Meros
Mendeleyev 1907-yil 2-fevralda vafot etdi, ammo uning ilmiy ishlari hanuzgacha kimyo fanining asosiy qismi hisoblanadi. U yaratgan davriy jadval zamonaviy kimyo uchun bebaho vosita bo‘lib qolmoqda. Bugungi kunda ham butun dunyoda olimlar va talabalar Mendeleyevning yutuqlaridan foydalanmoqda.
Dmitriy Ivanovich Mendeleyev nafaqat o‘z davrining, balki butun insoniyat tarixining buyuk olimlaridan biri sifatida tarixda o‘z o‘rnini topgan. Uning hayoti va faoliyati ilm-fanga sadoqatning yorqin namunasi bo‘lib, kelajak avlodlarga ilhom bag‘ishlashda davom etmoqda.
