Masofadan zondlash (Remote Sensing) nima?

Masofadan zondlash (Remote Sensing) — jismoniy aloqa qilmasdan turib obyekt yoki hodisa haqida ma’lumot to‘plash va uni tahlil qilish texnologiyasidir. Bu texnologiya geografiya, gidrologiya (hydrology), ekologiya, okeanografiya (oceanography), glyatsiologiya (glaciology), geologiya kabi ko‘plab sohalarda qo‘llaniladi.

Geografik axborot tizimi (Geographic Information System, GIS) — Yer yuzidagi obyekt va hodisalarni xaritalash hamda tahlil qilish uchun ishlatiladigan vositadir. Masofadan zondlash va GIS texnologiyalari xaritalar bilan birga statistik tahlil (statistical analysis) va so‘rov (query) kabi yirik ma’lumotlar bazasi (database) operatsiyalarini birlashtiradi. GIS joylashuv (lokatsiya) haqidagi ma’lumotlarni boshqaradi va aholi (population), iqtisodiy rivojlanish (economic development), xususiyatlar (characteristics) hamda o‘simlik qoplami (vegetation) kabi turli statistik ko‘rsatkichlarni tahlil qilish va ko‘rsatish (display) uchun vositalarni taqdim etadi. Shuningdek, u ma’lumotlar bazalarini bog‘lash (linking databases) orqali dinamik ko‘rinishlar (dynamic displays) yaratishga ham imkon beradi. Ana shu imkoniyatlar GIS’ni boshqa tizimlardan farqlaydi va masofadan zondlash yo‘ldoshlari (remote sensing satellites) orqali rejalashtirish (planning) hamda natijalarni oldindan bashorat qilish (predicting outcomes) uchun turli xususiy va davlat (private and public) qo‘llanmalarda keng ishlatilishiga sabab bo‘ladi.

Masofadan zondlash uchun uchta muhim element mavjud:

Asbobni (instrument) ushlab turuvchi platforma (platform)
Nishon (target) yoki obyekt
Nishonni kuzatish uchun asbob yoki datchik/sensor (instrument or sensor)

Masofadan zondlashning qisqacha tarixi:

Zamonaviy masofadan zondlash texnologiyasi kamera ixtiro qilinishi bilan boshlangan. Dastlabki suratlar “harakatsiz suratlar” (still photographs) bo‘lgan, biroq 1840-yillarda topografik xaritalash (topographic mapping) maqsadida Yer tasvirlarini olish g‘oyasi paydo bo‘ldi. Suratga olish uchun kameralar havo sharlariga (balloons) o‘rnatilgan. Birinchi jahon urushi (WWI) davrida esa kameralar samolyotlarga o‘rnatilib, yerlarning havodan ko‘rinishi (aerial view) olina boshlandi va bu harbiy sohada inqilobiy o‘zgarishlarga olib keldi. Faqat “kosmik davr” (space age)ga kelib, yo‘ldosh orqali masofadan zondlash (satellite remote sensing) rivojlandi. Yo‘ldoshlar Yer yuzasini tasvirga olish (imaging Earth surfaces) hamda boshqa kosmik apparatlar (other spacecraft)ni sensorlar orqali kuzatish (sensor) maqsadida ishlatilgan. “Masofadan zondlash” (remote sensing) atamasi ilk bor AQShda 1950-yillarda AQSh Harbiy-dengiz tadqiqotlari boshqarmasi (U.S. Office of Naval Research) xodimasi Evelin Pruitt (Ms. Evelyn Pruitt) tomonidan qo‘llangan.

Yo‘ldosh (Satellite):

Yer yuzini kuzatadigan sensorlar bilan jihozlangan yo‘ldoshlar masofadan zondlash yo‘ldoshlari (remote sensing satellites) deb ataladi. Bu yo‘ldoshlar belgilangan orbitada (specified orbit) aylanadi va “osmon ko‘zlari” (“eyes of the sky”) deb ham yuritiladi.

Optik va infraqizil (Optical and Infrared):

Optik sensorlar Quyosh nurlanishining (solar radiation) Yer yuzasidan qaytgan (reflected) yoki sochilgan (scattered) qismini aniqlaydi va shu asosda Yer tasvirlarini hosil qiladi. Bu optik va infraqizil masofadan zondlash (Optical and Infrared Remote Sensing) deb ataladi. Ushbu sensorlar hosil qilgan tasvirlar kamera bilan olingan fotosuratlarga o‘xshash bo‘ladi.

Shu kabi qiziqarli maqolalar uchun BYJU’S bilan birga bo‘ling. Shuningdek, ko‘plab interaktiv, qiziqarli fizika videolari va cheklanmagan o‘quv yordami (academic assist) uchun “BYJU’S – The Learning App”ga ro‘yxatdan o‘ting.

Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ

Masofadan zondlash (remote sensing) nima?

Masofadan zondlashning muhim elementlari qaysilar?

Masofadan zondlash uchun uchta muhim element mavjud:

Asbobni (instrument) ushlab turuvchi platforma (platform)
Nishon (target) yoki obyekt
Asbob yoki datchik/sensor (instrument or sensor)

Yo‘ldoshlar (satellites) nima?

Yo‘ldoshlar — sayyoralar atrofida aylanadigan (revolve around) obyektlar bo‘lib, ular Quyosh tizimining (solar system) bir qismi hisoblanadi. Yerning tabiiy yo‘ldoshi — Oy.

Optik va infraqizil masofadan zondlash nima?

Optik sensorlar Quyosh nurlanishining Yer yuzasidan qaytgan yoki sochilgan qismini aniqlaydi va shu asosda Yer tasvirlarini hosil qiladi. Bu optik va infraqizil masofadan zondlash (Optical and Infrared Remote Sensing) deb ataladi. Ushbu sensorlar hosil qilgan tasvirlar kamera bilan olingan fotosuratlarga o‘xshash bo‘ladi.

Yo‘ldosh orqali masofadan zondlash (satellite remote sensing) nima?

Yer yuzini kuzatuvchi sensorlar bilan jihozlangan yo‘ldoshlar masofadan zondlash yo‘ldoshlari (remote sensing satellites) deb ataladi. Bu yo‘ldoshlar belgilangan orbitada aylanadi va “osmon ko‘zlari” (“eyes of the sky”) deb ham yuritiladi.