Kvant mexanikasining talqini — falsafiy qarashlar tizimi bo‘lib, u kvant mexanikasining moddiy olamni tavsiflovchi fizik nazariya sifatidagi mohiyatini izohlaydi. Fizik voqelikning tabiati va uni bilish usullari, determinizm hamda sababiyatning xususiyatlari, shuningdek, kvant mexanikasida statistikaning mohiyati va o‘rni kabi falsafiy muammolarni turlicha hal qiluvchi bir nechta talqin mavjud. Kvant mexanikasi «fan tarixidagi eng ko‘p tekshirilgan va eng muvaffaqiyatli nazariya» deb hisoblanadi, biroq uning «tub mohiyati»ni tushunish borasida hanuz yakdil fikr mavjud emas.
Ko‘plab fiziklar kvant mexanikasining «hech qanday talqin» deb ataladigan yondashuviga moyil. Bu yondashuv Devid Merminning «Jim bo‘l va hisobla!» degan aforizmida lo‘nda ifodalangan (ingl. Shut up and calculate), ammo bu ibora ko‘pincha (aftidan, yanglish tarzda) Feynman yoki Dirakka nisbat beriladi. Bunday yondashuvni tanqid qilgan Engels Chudinov quyidagilarni ta’kidlagan:
Fizika sohasida ishlaydigan mutaxassisda ko‘pincha uning ilmiy faoliyati falsafadan butunlay mustaqil degan tasavvur paydo bo‘ladi. Buning sababi shundaki, u o‘ziga xos ilmiy tafakkur uslubi shakllangan, allaqachon tayyor ilmiy nazariya tizimiga kiradi va ana shu ilmiy tafakkur uslubi orqali muayyan falsafiy tamoyillarni qabul qiladi. Ilmiy nazariyaning bunday falsafiy asoslarini olimlar har doim ham aniq anglab yetmaydilar, ammo bu ularning falsafiy mohiyatini yo‘qqa chiqarmaydi.
Mario Bunge fikricha, fiziklarning falsafani og‘zaki ravishda rad etishi amalda operatsionalizm falsafasini qabul qilishni anglatadi:
Zamonaviy fizik eskirgan dogmatik tizimlardan voz kechadi… ammo faqat muqobil falsafiy aqidalar tizimini — operatsionalizmni tanqidsiz qabul qilish uchungina.
Tarixiy asoslar
Kvant nazariyasining matematik tuzilmalarini tushunish jarayoni bir necha bosqichdan o‘tgan. Masalan, Shryodinger dastlab to‘lqin funksiyasining elektron bilan bog‘liq ehtimollik tabiatini tushunmagan; bunday talqinni Maks Born elektronning fazodagi joylashuvi uchun ehtimollik taqsimotini ko‘rib chiqishni taklif etganida ilgari surgan. Boshqa yetakchi olimlar, masalan, Eynshteyn ham nazariya qoidalarini osonlikcha qabul qilmagan. Hatto bu qiyinchiliklarni nazariyaning shakllanish davriga xos tabiiy holat deb hisoblasak ham, aynan ular turli talqinlarni ishlab chiqishga turtki bergani ayon.
Bornning to‘lqin funksiyasining statistik talqini bo‘yicha ishi yuksak baholandi: 1954 yilda unga Nobel mukofoti «kvant mexanikasi sohasidagi fundamental tadqiqotlari, ayniqsa, to‘lqin funksiyasining statistik talqini uchun» degan e’tirof bilan fizika bo‘yicha topshirildi.
Talqinlar
Eng keng tarqalgan talqinlar:
- «Hech qanday talqin» («Jim bo‘l va hisobla!»)
- Kopengagen talqini
- Ko‘p olamlar talqini
- de Broyl — Bom (yo‘naltiruvchi to‘lqin)
- Superdeterminizm
- Izchil tarixlar[ingl.]
Kamroq tarqalgan talqinlar:
Baholar
1997 yilda simpoziumda Baltimordagi Merilend universiteti tomonidan o‘tkazilgan norasmiy so‘rov bir vaqtlar ustun mavqega ega bo‘lgan Kopengagen talqinini qatnashchilarning yarmidan kami qo‘llab-quvvatlashini ko‘rsatdi. Umuman olganda, so‘rov ishtirokchilarining ovozlari quyidagicha taqsimlandi:
| Talqin | Berilgan ovozlar |
|---|---|
| Kopengagen talqini | 13 |
| Ko‘p olamlar talqini | 8 |
| Bom talqini | 4 |
| Izchil tarixlar[ingl.] | 4 |
| O‘zgartirilgan dinamika (Jirardi — Rimini — Veberning obyektiv kollapsi) | 1 |
| Yuqoridagilarning hech biri yoki javob berishga qiynalganlar | 18 |
Faylasuf Devid Chalmersning fikricha, hozirda mavjud kvant mexanikasi talqinlarining barchasi muayyan darajada g‘ayrioddiydir. Chalmers uchta asosiy talqinni ajratib ko‘rsatadi: Vigner[aniqlashtirish], Bom va Everett (ko‘p olamlar) talqinlarini. Bu uch talqin ichida u g‘ayrioddiylik darajasi bo‘yicha birinchi o‘ringa Everett konsepsiyasini, ikkinchi o‘ringa Vigner konsepsiyasini, uchinchi o‘ringa esa Bom konsepsiyasini qo‘yadi. Biroq mezon sifatida ularning nazariy qiymati olinsa, Chalmers nazarida manzara mutlaqo teskari bo‘ladi: Everett talqini eng sodda, to‘liq lokal va bevosita nisbiylik nazariyasiga mos keladi; Vigner talqini ancha nafis, Bom talqini esa haddan tashqari murakkab va sun’iydir.
Adabiyotlar
- Verxozin A. N., Kvant mexanikasining talqini — 2013
- Jon S. Bell. Kvant mexanikasidagi yashirin o‘zgaruvchilar muammosi haqida // Rev. Mod. Phys.. — 1966. — 38-jild. — 447–452-betlar.
- D. Bom va J. Bab. Yashirin o‘zgaruvchilar nazariyasi yordamida kvant mexanikasidagi o‘lchash muammosining taklif etilgan yechimi // Rev. Mod. Phys.. — 1966. — 38-jild. — 453–469-betlar.
- L. E. Ballentayn. Kvant mexanikasining statistik talqini // Rev. Mod. Phys.. — 1970. — 42-jild. — 358–381-betlar.
- Jon G. Kramer. Kvant mexanikasining tranzaksion talqini // Rev. Mod. Phys.. — 1986. — 58-jild. — 647–687-betlar.
- Rolan Omnes. Kvant mexanikasining izchil talqinlari // Rev. Mod. Phys.. — 1992. — 64-jild. — 339–382-betlar.
- Maksimilian Shlosshauer. Dekogerensiya, o‘lchash muammosi va kvant mexanikasining talqinlari // Rev. Mod. Phys.. — 2005. — 76-jild. — 1267–1305-betlar.
- U. Yu. Lemb. Kvant mexanikasi tizimlarida o‘lchashlar va norelyativistik kvant mexanikasining talqini // UFN. — 1969. — 99-jild. — 719—729-betlar.
- M. B. Menskiy. Kvant mexanikasi: yangi tajribalar, yangi qo‘llanishlar va eski savollarning yangi ifodalari // UFN. — 2000. — 170-jild. — 631—648-betlar.
- Chudinov E. M. Nisbiylik nazariyasi va falsafa. — M.: Politizdat, 1974. — 303 b.
- Bunge M. Fizika falsafasi. — M.: Progress, 1975. — 345 b.
