Katta Orol dengizi

Ko‘l
Katta Orol dengizi
Южная часть Аральского моря видна со скал плато Устюрт, май 2012 г.
Orol dengizining janubiy qismi Ustyurt platosi qoyalaridan ko‘rinadi, 2012-yil may
Morfometriya
Maydoni3500—3800 km²
Eng katta chuqurligi40 m
O‘rtacha chuqurligi15 m
Gidrologiya
Sho‘rligi100—200 ‰
Havzasi
Quyiladigan daryoAmudaryo
Joylashuvi
45°00′ sh. k. 58°30′ sh. u.HGЯO
Mamlakatlar
HududlarAqto‘be viloyati, Qizilo‘rda viloyati, Qoraqalpog‘iston
Узбекистан
Точка
Katta Orol dengizi
Казахстан
Qozog‘iston
Точка
Katta Orol dengizi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Katta Orol dengizi (Katta Orol) — o‘ta sho‘r ko‘llardan iborat tizim bo‘lib, bo‘linib ketgan Orol dengizi sathining 1989-yildagi pasayishi natijasida shakllangan. 2001-yilda Katta Orol dengizi sharqiy va g‘arbiy qismlarga bo‘lingan. Ularni tor Uzun-Orol bo‘g‘ozi bog‘lab turadi. Ushbu bo‘g‘oz dengiz sathidan 34 m balandlikda joylashgan. Dastlab suv sharqdan g‘arbga oqib o‘tgan, biroq Amudaryo suvlari ko‘lga kelmay qo‘ygach, oqim yo‘nalishi teskarisiga o‘zgargan. Katta Orol dengizining g‘arbiy qismi maydoni 3500—3800 km² atrofida saqlanib turadi, o‘rtacha chuqurligi 14—15 m, eng katta chuqurligi esa 37—40 m. Dengizning g‘arbiy qismi yerosti suvlari hisobiga oz miqdorda to‘yinib turadi, bu esa uning qurishini sezilarli darajada sekinlashtiradi. Yerosti suvlari yiliga o‘rtacha 2 km³ suv oqimini ta’minlaydi. Nisbatan seryog‘in yillarda Sharqiy dengiz qisman tiklanadi, ammo daryolardagi toshqin tugagach, suvning g‘arbiy qismga oqib ketishi hamda katta maydondagi sayoz sho‘rxok yuzasidan bug‘lanishi sababli tezda yana qurib qoladi.

Sho‘rligi

2007-yilda Katta Orol dengizining g‘arbiy qismida suv sho‘rligi 70 g/l, sharqiy qismida esa 100 g/l bo‘lgan; bu mintaqada har qanday xo‘jalik faoliyatini butunlay imkonsiz qilgan. 2009-yilda mazkur ko‘rsatkichlar mos ravishda 100 ‰ va 200 ‰ ga yetgan. Katta Orolni saqlab qolish bo‘yicha mavjud loyihaga ko‘ra, Amudaryo o‘zanini G‘arbiy Katta Orol tomon burish uning suvi sho‘rligini kamaytirishi va baliqchilikni tiklashi mumkin.

Suv havzasining o‘zgarish dinamikasi

1992-yilda Kichik Orol dengizi Katta Oroldan Ko‘karal to‘g‘oni bilan ajratilgan. Bu Kichik Orol dengizining saqlanib qolishiga yordam bergan, ammo Katta Orolning qurishiga sabab bo‘lgan. 2009-yil may oyida Sharqiy Orol dengizi butunlay qurigan. 2009-yil kuziga kelib bo‘g‘oz ham qurib, G‘arbiy Katta Oroldan Sharqiy Orolga suv o‘tishi to‘xtagan. 2010-yilda ko‘l yana Amudaryodan kelgan qor erishi suvlari bilan to‘lgan, ammo to‘rt yil o‘tib yana qurigan. 2015-yil bahorida suv havzasi vaqtincha kengaygan (butun Orol dengizining maydoni 10 780 km² gacha yetgan; 7300 km² esa 2014-yildagi ko‘rsatkich edi). 2015-yil kuziga kelib suv havzasi yana kichraygan, Sharqiy Orol esa yana butunlay qurigan (butun dengiz maydoni 8303 km² gacha qisqargan). Sharqiy dengiz issiq yozlarda butunlay qurib, daryolarda toshqin bo‘lganda qisman suvga to‘lib turadi, G‘arbiy dengiz esa yildan yilga juda sekin qurishda davom etmoqda.