| Ko‘l | |
| Katta Orol dengizi | |
|---|---|
Orol dengizining janubiy qismi Ustyurt platosi qoyalaridan ko‘rinadi, 2012-yil may | |
| Morfometriya | |
| Maydoni | 3500—3800 km² |
| Eng katta chuqurligi | 40 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 15 m |
| Gidrologiya | |
| Sho‘rligi | 100—200 ‰ |
| Havzasi | |
| Quyiladigan daryo | Amudaryo |
| Joylashuvi | |
| 45°00′ sh. k. 58°30′ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakatlar | |
| Hududlar | Aqto‘be viloyati, Qizilo‘rda viloyati, Qoraqalpog‘iston |
Katta Orol dengizi (Katta Orol) — o‘ta sho‘r ko‘llardan iborat tizim bo‘lib, bo‘linib ketgan Orol dengizi sathining 1989-yildagi pasayishi natijasida shakllangan. 2001-yilda Katta Orol dengizi sharqiy va g‘arbiy qismlarga bo‘lingan. Ularni tor Uzun-Orol bo‘g‘ozi bog‘lab turadi. Ushbu bo‘g‘oz dengiz sathidan 34 m balandlikda joylashgan. Dastlab suv sharqdan g‘arbga oqib o‘tgan, biroq Amudaryo suvlari ko‘lga kelmay qo‘ygach, oqim yo‘nalishi teskarisiga o‘zgargan. Katta Orol dengizining g‘arbiy qismi maydoni 3500—3800 km² atrofida saqlanib turadi, o‘rtacha chuqurligi 14—15 m, eng katta chuqurligi esa 37—40 m. Dengizning g‘arbiy qismi yerosti suvlari hisobiga oz miqdorda to‘yinib turadi, bu esa uning qurishini sezilarli darajada sekinlashtiradi. Yerosti suvlari yiliga o‘rtacha 2 km³ suv oqimini ta’minlaydi. Nisbatan seryog‘in yillarda Sharqiy dengiz qisman tiklanadi, ammo daryolardagi toshqin tugagach, suvning g‘arbiy qismga oqib ketishi hamda katta maydondagi sayoz sho‘rxok yuzasidan bug‘lanishi sababli tezda yana qurib qoladi.
Sho‘rligi
2007-yilda Katta Orol dengizining g‘arbiy qismida suv sho‘rligi 70 g/l, sharqiy qismida esa 100 g/l bo‘lgan; bu mintaqada har qanday xo‘jalik faoliyatini butunlay imkonsiz qilgan. 2009-yilda mazkur ko‘rsatkichlar mos ravishda 100 ‰ va 200 ‰ ga yetgan. Katta Orolni saqlab qolish bo‘yicha mavjud loyihaga ko‘ra, Amudaryo o‘zanini G‘arbiy Katta Orol tomon burish uning suvi sho‘rligini kamaytirishi va baliqchilikni tiklashi mumkin.
Suv havzasining o‘zgarish dinamikasi
1992-yilda Kichik Orol dengizi Katta Oroldan Ko‘karal to‘g‘oni bilan ajratilgan. Bu Kichik Orol dengizining saqlanib qolishiga yordam bergan, ammo Katta Orolning qurishiga sabab bo‘lgan. 2009-yil may oyida Sharqiy Orol dengizi butunlay qurigan. 2009-yil kuziga kelib bo‘g‘oz ham qurib, G‘arbiy Katta Oroldan Sharqiy Orolga suv o‘tishi to‘xtagan. 2010-yilda ko‘l yana Amudaryodan kelgan qor erishi suvlari bilan to‘lgan, ammo to‘rt yil o‘tib yana qurigan. 2015-yil bahorida suv havzasi vaqtincha kengaygan (butun Orol dengizining maydoni 10 780 km² gacha yetgan; 7300 km² esa 2014-yildagi ko‘rsatkich edi). 2015-yil kuziga kelib suv havzasi yana kichraygan, Sharqiy Orol esa yana butunlay qurigan (butun dengiz maydoni 8303 km² gacha qisqargan). Sharqiy dengiz issiq yozlarda butunlay qurib, daryolarda toshqin bo‘lganda qisman suvga to‘lib turadi, G‘arbiy dengiz esa yildan yilga juda sekin qurishda davom etmoqda.
- 2002-yil iyul: eng och tuslar so‘nggi qurish jarayonini ko‘rsatadi
- 2003-yil noyabr: Sharqiy Orol dengizidagi suvning katta qismi bug‘langan
- 2009-yil avgust: Sharqiy Orol dengizi, uni G‘arbiy dengiz bilan bog‘lovchi kanal yaqinidagi tor suv yo‘lagidan tashqari, butunlay qurigan
- 2010-yil avgust: Sharqiy dengiz yana Amudaryodan kelgan qor erishi suvlari bilan to‘lgan
- 2014-yil avgust — Sharqiy Orol dengizi butunlay qurigan
