Kartoshka dunyodagi eng ommabop sabzavotlardan biri sanaladi. U ko‘plab milliy oshxonalar tarkibida muhim o‘rin egallaydi. Kartoshka iqtisodiy jihatdan arzon, oson yetishtiriladigan va turli usullarda pishirish mumkin bo‘lgan mahsulot sifatida qadrlanadi. Ayniqsa, O‘zbekiston, Rossiya, Hindiston va boshqa ko‘plab davlatlarda kundalik ovqatlanishning ajralmas qismiga aylangan. Har bir uyda deyarli haftasiga bir necha marta kartoshka pishiriladi, bu esa uning hayotimizdagi o‘rnini yana bir bor tasdiqlaydi.
Kartoshkaning foydali jihatlari
Kartoshka birinchi navbatda uglevodlarga boy bo‘lib, organizmga tez energiya beradi. U tarkibida kraxmal ko‘p bo‘lsa-da, aslida bu kraxmal tabiiy va inson organizmi tomonidan yaxshi hazm qilinadi. Kartoshkada C vitamini mavjud bo‘lib, u immunitetni mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, B guruh vitaminlari, ayniqsa B6 vitamini nerv tizimi faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Tarkibida kaliy elementi ham bor bo‘lib, u yurak faoliyatini me’yorlashtiradi, qon bosimini tartibga solishga yordam beradi.
Shuningdek, kartoshka tarkibida magniy, temir, fosfor kabi minerallar ham mavjud. Bu moddalar suyaklarni mustahkamlash, qon tarkibini yaxshilash va mushaklarning sog‘lom ishlashida muhim ahamiyatga ega. Kartoshka qovurilmagan, bug‘da pishirilgan yoki qaynatilgan holda iste’mol qilinganda, u ozish yoki tana vaznini ushlab turishga yordam beradigan past kaloriyali mahsulot hisoblanadi. Ayniqsa, ertalab nonushta uchun bir-ikki dona qaynatilgan kartoshka iste’mol qilish bir kunda o‘zini tetik va to‘q tutishga yordam beradi.
Kartoshka tabiiy antioksidantlarga ham boy. Bu moddalar organizmda erkin radikallarga qarshi kurashadi, bu esa qarish jarayonini sekinlashtiradi va saraton xavfini kamaytiradi. Yangi uzilgan kartoshkani po‘stlog‘i bilan iste’mol qilish teri salomatligi uchun foydalidir, sababi po‘stlog‘ida ko‘plab foydali modda saqlanadi. Shu bilan birga, kartoshka ovqat hazm qilish tizimini yaxshilaydi, ichak faoliyatini faollashtiradi, me’da kislotasini me’yorda ushlab turadi.
Kartoshka teri muammolariga qarshi tabiiy vosita sifatida ham ishlatiladi. Yangi maydalangan kartoshkani yuzga surtish orqali yallig‘lanishni kamaytirish, akne va dog‘larni yo‘qotish mumkin. Uning sovitilgan pishirilgan ko‘rinishi esa ko‘z ostidagi shishlarni bartaraf etishda foyda beradi. Xalq tabobatida kartoshka sharbatidan ham ko‘p foydalaniladi. Me’da yarasi, gastrit va ichak kasalliklariga qarshi kartoshka sharbatining ijobiy ta’siri haqida ko‘plab misollar keltiriladi.
Kartoshkaning zararli tomonlari
Har qanday mahsulotda bo‘lgani kabi, kartoshkaning ham ortiqcha va noto‘g‘ri iste’mol qilinishi zararli bo‘lishi mumkin. Eng avvalo, kartoshka tarkibida ko‘p miqdorda uglevodlar mavjud bo‘lgani uchun uni ko‘p miqdorda iste’mol qilish vazn ortishiga olib keladi. Ayniqsa, uni yog‘da qovurib tayyorlash natijasida kaloriyasi juda yuqori bo‘lib qoladi. Qovurilgan kartoshka, ayniqsa fast-fud usulida pishirilgani, yurak-qon tomir kasalliklariga olib kelishi mumkin.
Kartoshkani uzoq saqlab qo‘yish ham salbiy oqibatlarga olib keladi. U qorong‘i va nam joyda saqlansa, unda solanin moddasi hosil bo‘ladi. Solanin bu o‘ta zaharli alkaloid bo‘lib, inson salomatligiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Solanin ayniqsa kartoshka po‘stlog‘i yashil tusga kirganda ko‘payadi. Yashil kartoshkani iste’mol qilish intoksikatsiyaga, ya’ni zaharlanishga sabab bo‘ladi. Shuning uchun kartoshkani to‘g‘ri saqlash, uning sifati va rangi o‘zgarmaganiga e’tibor berish zarur.
Kartoshkani haddan ortiq pishirish, ayniqsa uni qayta-qayta isitish, uning tarkibidagi kraxmalni zararli moddaga aylantirishi mumkin. Mikrotolqinli pechda isitilgan kartoshka, agar u bir necha soat oldin pishirilgan bo‘lsa, foydadan ko‘ra ko‘proq zarar keltirishi mumkin. Kartoshkani to‘g‘ri pishirmaslik, ayniqsa chuqur yog‘da qovurish natijasida akrilamid moddasi hosil bo‘ladi, bu modda esa saraton xavfini oshiruvchi omillardan biridir.
Yana bir muammo – zamonaviy qishloq xo‘jaligida kartoshkani ko‘p hollarda kimyoviy o‘g‘itlar, pestitsidlar yordamida yetishtirishadi. Bu moddalar kartoshka tarkibida qolishi mumkin va inson organizmiga kirganda salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, imkon qadar ekologik toza, organik usulda yetishtirilgan kartoshkani tanlash tavsiya etiladi. Shuningdek, uni iste’mol qilishdan oldin yaxshilab yuvish va tozalash lozim.
Kartoshkani doimiy va ortiqcha iste’mol qilish glyukoza darajasini oshirishi mumkin. Bu esa qandli diabet kasalligiga moyil bo‘lganlar uchun xavfli hisoblanadi. Ayniqsa, tozalangan, qaynatilgan va ustiga tuz yoki yog‘ ko‘p qo‘shilgan holdagi kartoshka diabetiklar uchun tavsiya etilmaydi. Shu bilan birga, kartoshkadan tayyorlangan chipslar, yarim tayyor mahsulotlar yoki kartoshkali fast-fudlar organizmga zararli trans-yog‘lar, ortiqcha tuz va kimyoviy qo‘shimchalarni olib kiradi.
Kartoshkani to‘g‘ri iste’mol qilish yo‘llari
Kartoshkaning foydali jihatlaridan unumli foydalanish uchun uni pishirish uslubiga, saqlash sharoitiga va iste’mol miqdoriga alohida e’tibor qaratish kerak. Eng foydali usul – kartoshkani po‘stlog‘i bilan qaynatib yoki bug‘da pishirishdir. Shunday qilinsa, undagi foydali vitaminlar va minerallar saqlanib qoladi. Yog‘siz tayyorlangan kartoshka boshqa sabzavotlar bilan birga iste’mol qilinsa, yanada foydaliroq bo‘ladi.
Har kuni kartoshka iste’mol qilish o‘rniga, haftasiga 2-3 marta turli ko‘rinishlarda tayyorlash tavsiya etiladi. Masalan, bug‘da pishgan kartoshka, kartoshkali pyure, kartoshkali sabzavotli sho‘rvalar – bularning barchasi sog‘lom ovqatlanish me’yorlariga javob beradi. Kartoshkaga ko‘katlar, masalan, petrushka, ukrop, piyoz qo‘shilsa, u yanada foydali va mazali bo‘ladi.
Shuningdek, kartoshkani boshqa sabzavotlar bilan aralashtirib, bir xil uglevodli taomlarni kamaytirish tavsiya etiladi. Sabzi, karam, brokkoli, yashil loviya kabi sabzavotlar bilan birgalikda tayyorlangan taomlar nafaqat foydaliroq, balki hazm bo‘lishi ham osonroq bo‘ladi. Kartoshka ichak faoliyatini faollashtirishga yordam bersa-da, u ortiqcha miqdorda iste’mol qilinganda qabziyat keltirib chiqarishi mumkin.
Xulosa
Kartoshka – ko‘plab foydali xususiyatlarga ega bo‘lgan, ammo me’yorida va to‘g‘ri pishirish sharti bilan iste’mol qilinadigan mahsulotdir. U nafaqat energiya beradi, balki yurak, asab, hazm qilish tizimlariga ham foyda keltiradi. Biroq noto‘g‘ri saqlansa, qovurilsa yoki haddan ortiq iste’mol qilinsa, salbiy oqibatlarga ham olib kelishi mumkin. Har qanday mahsulotda bo‘lgani kabi, kartoshka iste’molida ham muvozanat va salomatlikni nazarda tutgan holda tanlov qilish eng to‘g‘ri yondashuv bo‘ladi.
