FTP fayl uzatish protokoli

FTP
Nomi File Transfer Protocol
Darajasi ( OSI modeli) Amaliy
Protokollar oilasi TCP/IP
Yaratilgan vaqti 1971-yil
Port/ID 21/TCP — buyruqlar uchun,
20/TCP — ma’lumotlar uchun,
49152-65534/TCP — dinamik
Protokolning vazifasi Fayllarni uzatish
Spetsifikatsiyasi RFC 959
Asosiy dasturiy yechimlar (mijozlar) FTP-mijozlarni taqqoslash
Asosiy dasturiy yechimlar (serverlar) FTP-serverlarni taqqoslash
Kengaytirilish imkoniyati Qo‘shimcha buyruqlar
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

FTP (ingl. File Transfer Protocol) — ma’lumotlarni uzatish protokoli bo‘lib, fayllarni tarmoq orqali almashish uchun qo‘llanadi. U 1971-yilda, HTTP va hatto TCP/IP paydo bo‘lishidan ancha oldin yaratilganligi sababli eng qadimgi amaliy protokollardan biridir. Dastlab FTP NCP protokoli ustida ishlagan, hozirda esa dasturiy ta’minotni tarqatish va masofadagi xostlarga kirish uchun keng qo‘llaniladi. TFTPdan farqli ravishda, uzatish amalga oshirilishini (yoki xato haqida xabar berilishini) tasdiqlashli protokol yordamida kafolatlaydi.

Protokol «mijoz–server» arxitekturasiga asoslangan bo‘lib, mijoz va server o‘rtasida buyruqlar hamda ma’lumotlarni uzatish uchun turli tarmoq ulanishlaridan foydalanadi. FTP foydalanuvchilari login va parolni ochiq matnda yuborib autentifikatsiyadan o‘tishlari yoki server ruxsat bersa, anonim ulanishlari mumkin. Login, parol va fayl mazmunini shifrlab (yashirib), xavfsiz uzatish uchun SSH protokolidan foydalanish mumkin.

Dastlabki FTP-mijoz dasturlari standart buyruqlar va sintaksisni qo‘llovchi interaktiv buyruqlar satri vositalari bo‘lgan. Keyinchalik hozirgacha foydalanilayotgan ko‘plab operatsion tizimlar uchun grafik foydalanuvchi interfeyslari yaratildi. Ular orasida Microsoft Expression Web kabi umumiy veb-dizayn dasturlarining tarkibiy qismlari ham, maxsus FTP-mijozlar (masalan, FileZilla).

Tavsif

Xususiyat FTP HTTP
Foydalanuvchini autentifikatsiya qilish imkoniyati ichiga o‘rnatilgan Ha Yo‘q
Dastlab nimani uzatish uchun mo‘ljallangan Katta hajmli ikkilik fayllar Kichik hajmli matnli fayllar
Ulanish modeli Ikkita ulanish Bitta ulanish
Matnli va ikkilik uzatish rejimlarini qo‘llab-quvvatlaydi Ha Yo‘q
Uzatib beriladigan ma’lumot turini ko‘rsatishni qo‘llab-quvvatlaydi (MIME sarlavhalari) Yo‘q Ha
Fayl tizimi ustida amallarni (mkdir, rm, rename va h.k.) qo‘llab-quvvatlaydi Ha Yo‘q

FTP protokolining muhim xususiyati — bir nechta (kamida ikkita) ulanishdan foydalanishidir. Ulardan biri boshqaruv kanali bo‘lib, shu kanal orqali serverga buyruqlar yuboriladi va javoblar olinadi (odatda TCP 21-porti orqali). Qolgan kanallar esa ma’lumotlarning o‘zini uzatish uchun ishlatiladi: har bir uzatish uchun alohida kanal ajratiladi. Shu sababli bitta FTP seansi davomida bir vaqtning o‘zida bir nechta faylni har ikki yo‘nalishda ham uzatish mumkin. Har bir ma’lumot kanali uchun alohida TCP port ochiladi; uning raqamini uzatish rejimiga qarab server yoki mijoz tanlaydi.

FTP protokolida (HTTP kabi) ikkilik uzatish rejimi ham mavjud bo‘lib, u trafikning qo‘shimcha sarfini kamaytiradi va katta fayllarni uzatishda ma’lumot almashish vaqtini qisqartiradi.

FTP orqali ish boshlagan mijoz seansga kiradi va barcha amallar shu seans doirasida bajariladi (soddaroq aytganda, server joriy holatni eslab qoladi). HTTP protokoli esa hech narsani «eslab qolmaydi» — uning vazifasi ma’lumotni yuborish va undan keyin holatni saqlamaslikdir. Shuning uchun HTTP ishlatilganda holatni eslab qolish protokoldan tashqari usullar yordamida amalga oshiriladi.

FTP amaliy darajada OSI modeli doirasida ishlaydi va fayllarni uzatishda TCP/IPdan foydalanadi. Buning uchun kiruvchi so‘rovlarni kutib turadigan FTP-server ishga tushirilgan bo‘lishi kerak. Mijoz kompyuter serverga 21-port orqali ulanishi mumkin. Ushbu ulanish (boshqaruv oqimi) butun seans davomida ochiq qoladi. Ikkinchi ulanish (ma’lumotlar oqimi) faylni uzatish uchun serverning 20-portidan mijozning tegishli portiga (faol rejim) yoki mijozning istalgan portidan serverning tegishli portiga (passiv rejim) ochilishi mumkin. Boshqaruv oqimi seansni boshqarishga, masalan, Telnetga o‘xshash protokol yordamida mijoz va server o‘rtasida buyruqlar hamda parollarni almashishga xizmat qiladi. Masalan, «RETR fayl_nomi» buyrug‘i ko‘rsatilgan faylni serverdan mijozga uzatadi. Bu ikki portli tuzilma tufayli FTP tashqi kanalli protokol hisoblanadi. Bitta kanal doirasida ishlaydigan protokolga misol esa HTTP.

Ulanish va ma’lumotlarni uzatish

Protokol RFC 959 hujjatida belgilangan. Server boshqaruv oqimi orqali uch xonali ASCII holat kodlari bilan javob beradi; ularga ixtiyoriy matnli xabar ham qo‘shilishi mumkin. Masalan, «200» (yoki «200 OK») oxirgi buyruq muvaffaqiyatli bajarilganini bildiradi. Raqamlar javob kodini, matn esa tushuntirish yoki so‘rovni ifodalaydi. Ma’lumotlar oqimidagi joriy uzatishni boshqaruv oqimi orqali uzatiladigan uzish xabari bilan to‘xtatish mumkin.

FTP faol yoki passiv rejimda ishlashi mumkin; tanlangan rejim ulanish qanday o‘rnatilishini belgilaydi. Faol rejimda mijoz server bilan boshqaruv TCP ulanishini o‘rnatadi, so‘ng serverga o‘z IP-manzili va mijozning ixtiyoriy port raqamini yuborib, server shu manzil va portga TCP ulanishini boshlashini kutadi. Agar mijoz tarmoqlararo ekran ortida bo‘lib, kiruvchi TCP ulanishini qabul qila olmasa, passiv rejimdan foydalanish mumkin. Bu rejimda mijoz boshqaruv oqimi orqali serverga PASV buyrug‘ini yuboradi va serverning IP-manzili hamda port raqamini oladi. Keyin shu ma’lumotlardan foydalanib, mijozning ixtiyoriy portidan olingan manzil va portga ma’lumotlar oqimini ochadi. Har ikkala rejim 1998-yil sentabrda IPv6 ni qo‘llab-quvvatlash uchun yangilangan. O‘sha vaqtda passiv rejim ham qo‘shimcha takomillashtirilib, kengaytirilgan passiv rejimga aylantirilgan.

Tarmoq orqali ma’lumot uzatishda to‘rtta ma’lumotni ifodalash usulidan foydalanish mumkin:

  • ASCII — matn uchun qo‘llanadi. Zarur bo‘lsa, ma’lumotlar uzatishdan oldin jo‘natuvchi xostdagi belgi ko‘rinishidan «sakkiz bitli ASCII» formatiga, qabul qiluvchi tomonda esa (zarur bo‘lsa) uning belgi ko‘rinishiga o‘zgartiriladi. Xususan, satrni almashtirish belgilari o‘zgartiriladi (Windows tizimidagi CR /chr(13)/, LF /chr(10)/ belgilari Unix/Linux tizimidagi LF /chr(10)/ belgisiga). Shu sababli bu rejim oddiy matndan boshqa ma’lumotlarni ham saqlaydigan fayllar uchun mos emas.
  • Tasvir rejimi (odatda ikkilik rejim deb ataladi) — jo‘natuvchi qurilma har bir faylni baytma-bayt yuboradi, qabul qiluvchi esa kelgan baytlar oqimini saqlaydi. Ushbu rejimni FTPning barcha dasturiy yechimlarida qo‘llab-quvvatlash tavsiya etilgan.
  • EBCDIC — EBCDIC kodlash tizimidan foydalanadigan xostlar o‘rtasida oddiy matnni uzatish uchun ishlatiladi. Boshqa jihatlari bilan bu rejim ASCII rejimiga o‘xshaydi.
  • Mahalliy rejim — sozlamalari bir xil bo‘lgan ikki kompyuterga ma’lumotlarni ASCII formatiga aylantirmasdan, o‘z formatida uzatish imkonini beradi.

Matnli fayllar uchun boshqaruvning turli formatlari va yozuvlar tuzilishini sozlash imkoniyatlari mavjud. Bu xususiyatlar Telnet yoki ASA formatlash tizimiga ega fayllar bilan ishlash uchun ishlab chiqilgan.

Ma’lumotlar uchta rejimdan istalgan birida uzatilishi mumkin:

  • Oqimli rejim — ma’lumotlar uzluksiz oqim sifatida yuboriladi, shu sababli FTP hech qanday alohida qayta ishlashni bajarmaydi. Barcha ishlov berish TCP zimmasiga tushadi. Fayl tugaganini bildiruvchi belgi faqat ma’lumotlar yozuvlarga ajratilganda kerak bo‘ladi.
  • Blokli rejim — FTP ma’lumotlarni bir nechta blokka (blok sarlavhasi, baytlar soni, ma’lumotlar maydoni) bo‘lib, so‘ng TCP orqali uzatadi.
  • Siqish rejimi — ma’lumotlar yagona algoritm (odatda ketma-ket takrorlar uzunligini kodlash) yordamida siqiladi.

Autentifikatsiya

FTPda kirish huquqini berish uchun foydalanuvchi nomi va parol sxemasiga asoslangan autentifikatsiyadan foydalaniladi. Foydalanuvchi nomi serverga USER buyrug‘i, parol esa PASS buyrug‘i orqali yuboriladi. Agar server mijoz yuborgan ma’lumotlarni qabul qilsa, mijozga tegishli taklif xabarini jo‘natadi va seans boshlanadi. Server qo‘llab-quvvatlasa, foydalanuvchilar tizimga hisob ma’lumotlarini taqdim etmasdan ham kirishi mumkin, biroq bunday seanslar uchun server faqat cheklangan huquqlarni berishi mumkin.

FTP xizmatini taqdim etadigan xost anonim FTP kirishini taqdim etishi mumkin. Foydalanuvchilar odatda foydalanuvchi nomi sifatida «anonymous» so‘zini kiritadilar (ayrim FTP-serverlarda katta-kichik harflar farqlanadi). Odatda parol o‘rniga elektron pochta manzilini kiritish so‘ralsa ham, amalda hech qanday tekshiruv o‘tkazilmaydi. Dasturiy ta’minot yangilanishlarini tarqatadigan ko‘plab FTP-xostlar anonim kirishni qo‘llab-quvvatlaydi.

FTP-ALG

FTP protokoli tarmoqlararo ekranlar orqali ishlashi uchun NATning FTP-ALG deb ataladigan kengaytmasi yaratilgan. U serverdan mijozga NAT orqali kiruvchi ulanishlarni yo‘naltirish imkonini beradi. Bunday ulanish davomida FTP-ALG mijoz uzatayotgan ma’lumotlarni o‘zgartirib, serverga ulana oladigan haqiqiy manzil va portni ko‘rsatadi, so‘ng serverdan shu manzilga kelgan ulanishni mijoz manziliga yo‘naltiradi. FTP protokolini qo‘llab-quvvatlash uchun ko‘rilgan barcha choralar va yangiliklarga qaramay, amaliyotda viruslar bilan bog‘liq tahdidlardan qo‘shimcha himoyalanish maqsadida FTP-ALG funksiyasi odatda barcha router va marshrutizatorlarda o‘chirib qo‘yiladi.

NAT va tarmoqlararo ekranlardan o‘tish

Mijoz PORT buyrug‘ini yuborgach, FTP odatda serverdan mijozga ulanish orqali ma’lumot uzatadi. Bu muammo NAT tizimi hamda tarmoqlararo ekranlar ortida joylashgan ichki xostlarga internetdan ulanish taqiqlangan holatlarda yuzaga keladi. NATda qo‘shimcha muammo shuki, PORT buyrug‘idagi IP-manzil va port raqami ommaviy IP-manzil hamda NAT portiga emas, ichki xostning IP-manzili va portiga tegishli bo‘ladi. Muammoni hal qilishning ikki yo‘li bor. Birinchisida FTP-mijoz va FTP-server PASV buyrug‘idan foydalanadi: bunda ma’lumotlar ulanishini mijoz server tomon ochadi. Ikkinchi yo‘l esa NATda PORT buyrug‘i qiymatlarini amaliy darajadagi shlyuz yordamida o‘zgartirishdir.

Tarix

Protokolning dastlabki versiyasida (1971-yil) mijoz va server 72 bitli sarlavha hamda o‘zgaruvchan uzunlikdagi ma’lumotlardan tashkil topgan xabarlarni almashishi nazarda tutilgan. Xabar sarlavhasida FTP-serverga yuborilgan so‘rov yoki undan olingan javob, uzatilayotgan ma’lumotlarning turi va uzunligi ko‘rsatilgan. So‘rov parametrlari (masalan, faylning yo‘li va nomi), server axboroti (masalan, katalogdagi fayllar ro‘yxati) hamda fayllarning o‘zi ma’lumot sifatida uzatilgan. Demak, buyruqlar va ma’lumotlar bitta kanal orqali yuborilgan.

Aynan 1972-yilda protokol butunlay qayta ishlanib, hozirgi shakliga yaqinlashgan. Mijozning parametrli buyruqlari va server javoblari TELNET-ulanishi (boshqaruv kanali) orqali uzatiladi, ma’lumotlar uchun esa alohida ulanish (ma’lumotlar kanali) yaratiladi.

Keyingi tahrirlarda passiv rejimda ishlash va FTP-serverlar o‘rtasida fayllarni uzatish imkoniyatlari, shuningdek, axborot olish, joriy katalogni almashtirish, kataloglar yaratish va o‘chirish hamda fayllarni noyob nom bilan saqlash buyruqlari qo‘shilgan. Bir muddat elektron pochtani FTP orqali uzatish buyruqlari ham bo‘lgan, keyinchalik esa ular protokoldan chiqarilgan.

Aynan 1980-yilda FTP protokoli TCPdan foydalana boshlagan. Protokolning so‘nggi tahriri 1985-yilda chiqarilgan.

1997-yilda protokolga boshqaruv va ma’lumotlar kanallaridagi axborotni shifrlash hamda raqamli imzolash imkonini beruvchi qo‘shimcha paydo bo‘lgan. 1999-yilda protokolning xalqarolashtirilishiga bag‘ishlangan qo‘shimcha chiqarilib, unda server buyruqlari va javoblari uchun UTF-8 kodlashdan foydalanish tavsiya etilgan hamda javoblar tilini belgilaydigan yangi LANG buyrug‘i ta’riflangan.

Veb-brauzerlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi

Uzoq vaqt davomida aksariyat veb-brauzerlar FTP-serverlarda saqlangan fayllarni yuklab ola olgan, ammo ularning hammasi FTPS kabi protokol kengaytmalarini qo‘llab-quvvatlamagan. Google Chrome 88-versiyasida FTPni qo‘llab-quvvatlash butunlay olib tashlangan. Bu Microsoft Edge kabi Chromium asosidagi boshqa brauzerlarga ham ta’sir ko‘rsatgan. Firefox 88-versiyasida FTPni qo‘llab-quvvatlash sukut bo‘yicha o‘chirilgan, Firefox 90 esa undan butunlay voz kechgan. Biroq Lynx kabi ayrim matnli brauzerlar hali ham FTPni qo‘llab-quvvatlaydi. HTTP emas, FTP URL-manzili ko‘rsatilganda, masofaviy serverdagi mavjud tarkib boshqa veb-kontent kabi aks ettiriladi.

Firefoxda FTP/SFTP sahifalarini ko‘rish uchun brauzer ichida to‘laqonli FTP-mijoz sifatida ishlashga mo‘ljallangan maxsus FireFTP kengaytmasidan foydalanish mumkin edi. Ammo Firefox FTPni qo‘llab-quvvatlashni to‘xtatgach, bu kengaytma ishlashni faqat quyidagi brauzerda davom ettirdi: Waterfox.

Sintaksis

FTP URI sintaksisi RFC 1738 hujjatida quyidagi shaklda bayon qilingan: ftp://[<foydalanuvchi>[:<parol>]@]<xost>[:<port>]/<yo‘l> (kvadrat qavs ichidagi parametrlar ixtiyoriy). Masalan:

ftp://public.ftp-servers.example.com/mydirectory/myfile.txt (ishlamaydigan havola) (ishlamaydigan havola)

yoki:

ftp://user001:secretpassword@private.ftp-servers.example.com/mydirectory/myfile.txt (ishlamaydigan havola) (ishlamaydigan havola)

Foydalanuvchi nomi va parolni ko‘rsatish bo‘yicha batafsil ma’lumot brauzer hujjatlarida berilgan. Odatda aksariyat veb-brauzerlar oxirgi foydalanuvchining tarmoqlararo ekranidan o‘tish qulayroq bo‘lgan passiv (PASV) rejimdan foydalanadi.

Xavfsizlik

FTP xavfsiz protokol sifatida (ayniqsa, hozirgi mezonlar bo‘yicha) ishlab chiqilmagan va unda himoyaga oid ko‘plab zaifliklar mavjud. 1999-yil may oyida RFC 2577 mualliflari zaifliklarni quyidagi muammolar ro‘yxatiga jamlagan:

  • Yo‘naltirilgan hujumlar (bounce attacks)
  • Soxta manbadan hujumlar (spoof attacks)
  • Parolni to‘liq tanlashga asoslangan hujumlar (brute force attacks)
  • Paketlarni tutib olish va tarmoq trafikini yashirin kuzatish (packet capture, sniffing)
  • Foydalanuvchi nomining anonimligi
  • Portlarni egallab olish (port stealing)

FTP o‘z trafikini shifrlay olmaydi: barcha uzatishlar ochiq matn shaklida bo‘ladi. Shu bois tarmoqda paketni tutib olish imkoniga ega bo‘lgan har kim foydalanuvchi nomlari, parollar, buyruqlar va ma’lumotlarni o‘qishi mumkin. Bu muammo SMTP, Telnet, POP va IMAP kabi, TLS va SSL singari shifrlash mexanizmlari paydo bo‘lishidan oldin ishlab chiqilgan ko‘plab internet protokollariga xos. Bu muammoni hal qilishning odatiy yo‘li — zaif protokollarning TLS bilan himoyalangan versiyalaridan (FTPS — FTP uchun, TelnetS — Telnet uchun va h.k.) yoki SFTP/SCP kabi xavfsizroq protokollardan foydalanishdir; ular ko‘pincha quyidagi protokolning dasturiy yechimlari bilan birga taqdim etiladi: Secure Shell.

Xavfsiz FTP

Fayllarni xavfsiz uzatishning bir nechta usuli mavjud bo‘lib, ular ba’zan «xavfsiz FTP» deb ataladi.

FTPS

Ochiq (explicit) FTPS — FTP standartining kengaytmasi bo‘lib, mijozlarga FTP seansini shifrlashni talab qilish imkonini beradi. Buning uchun «AUTH TLS» buyrug‘i yuboriladi. Server TLSni so‘ramagan ulanishlarga ruxsat berishi yoki ularni rad etishi mumkin. Ushbu kengaytma RFC 4217 spetsifikatsiyasida belgilangan. Yashirin (implicit) FTPS — SSL yoki TLS ulanishidan foydalanishni talab qiladigan eskirgan FTP standarti. Bu standart oddiy FTPdan boshqa portlardan foydalanishi kerak bo‘lgan.

SFTP

SFTP yoki «SSH File Transfer Protocol» FTP bilan bevosita bog‘liq emas: ular faqat fayllarni uzatishi va foydalanuvchilar uchun o‘xshash buyruqlar majmuasiga egaligi jihatidan umumiylikka ega. SFTP, ya’ni xavfsiz FTP, fayllarni uzatish uchun SSH (Secure Shell)dan foydalanadigan dasturdir. Oddiy FTPdan farqli ravishda, u buyruqlarni ham, ma’lumotlarni ham shifrlaydi va parollar hamda maxfiy axborotni tarmoq orqali ochiq uzatishdan himoya qiladi. Vazifalari jihatidan SFTP FTPga o‘xshaydi, ammo boshqa protokoldan foydalangani uchun oddiy FTP-mijozlar SFTP-serverga ulana olmaydi va aksincha.

SSH orqali FTP (SFTP emas)

SSH orqali FTP (SFTP emas) oddiy FTP seansini SSH-ulanishi orqali tunnellash amaliyotini anglatadi. FTP bir nechta TCP ulanishidan foydalangani sababli uni SSH orqali tunnellash ayniqsa qiyin. Ko‘plab SSH-mijozlar boshqaruv kanali uchun (21-portdagi dastlabki «mijoz–server» ulanishi) tunnel o‘rnatishga uringanda, faqat shu kanal himoyalanadi. Ma’lumot uzatilayotgan paytda ikki tomondagi FTP dasturi SSH ulanishini chetlab o‘tadigan yangi TCP ulanishlarini (ma’lumotlar kanallarini) ochadi va natijada ular to‘liq himoyadan mahrum bo‘ladi.

Aks holda, SSH mijoz dasturi FTP boshqaruv oqimidagi xabarlarni kuzatib, qayta yozish va FTP ma’lumotlar oqimi uchun yangi yo‘naltirishlarni mustaqil ochish uchun FTPni yaxshi tushunishi talab etiladi.

Bu rejimni qo‘llab-quvvatlovchi dasturiy paketlar:

SSH orqali FTP ba’zan xavfsiz FTP usullariga kiritiladi, ammo uni SSL/TLS (FTPS) kabi boshqa usullar bilan adashtirmaslik kerak. SSH yordamida fayllarni uzatadigan, lekin FTP bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa usullar — SFTP va SCP. Ularning har birida ham hisob ma’lumotlari, ham fayl ma’lumotlari doimo SSH protokoli bilan himoyalanadi.

Asosiy buyruqlar

  • ABOR — fayl uzatishni to‘xtatish.
  • CDUP — yuqori darajadagi katalogga o‘tish.
  • CWD — katalogni o‘zgartirish.
  • DELE — faylni o‘chirish (DELE filename).
  • EPSV — kengaytirilgan passiv rejimga o‘tish. PASV o‘rniga ishlatiladi.
  • HELP — server qabul qiladigan buyruqlar ro‘yxatini chiqarish.
  • LIST — katalogdagi fayllar ro‘yxatini qaytarish. Ro‘yxat ma’lumotlar ulanishi orqali yuboriladi.
  • MDTM — faylning o‘zgartirilgan vaqtini qaytarish.
  • MKD — katalog yaratish.
  • NLST — katalogdagi fayllar ro‘yxatini LISTga qaraganda qisqaroq formatda qaytarish. Ro‘yxat ma’lumotlar ulanishi orqali yuboriladi.
  • NOOP — hech qanday amal bajarmaydigan buyruq.
  • PASS — parol.
  • PASV — passiv rejimga o‘tish. Server ma’lumotlarni olish uchun ulanish kerak bo‘lgan manzil va portni qaytaradi. Uzatish keyingi RETR, LIST va shunga o‘xshash buyruqlar kiritilganda boshlanadi.
  • PORT — faol rejimga o‘tish. Masalan: PORT 12,34,45,56,78,89. Passiv rejimdan farqli ravishda, ma’lumot uzatish uchun server mijozga o‘zi ulanadi.
  • PWD — joriy katalogni qaytarish.
  • QUIT — ulanishni uzish.
  • REIN — ulanishni qayta ishga tushirish.
  • RETR — faylni yuklab olish. RETRdan oldin PASV yoki PORT buyrug‘i berilishi kerak.
  • RMD — katalogni o‘chirish.
  • RNFR va RNTO — fayl nomini o‘zgartirish. RNFR — qaysi faylning nomi o‘zgartirilishini, RNTO — yangi nom qanday bo‘lishini ko‘rsatadi.
  • SIZE — fayl hajmini qaytarish.
  • STOR — faylni serverga yuklash. STORdan oldin PASV yoki PORT buyrug‘i berilishi kerak.
  • SYST — tizim turini qaytarish (UNIX, WIN, …).
  • TYPE — faylni uzatish turini (ikkilik, matnli) belgilash.
  • USER — serverga kirish uchun foydalanuvchi nomi.

FTP javob kodlari

Quyida FTP-server qaytarishi mumkin bo‘lgan javob kodlari qisqacha tavsiflangan. Bu kodlar IETF tomonidan RFC 959 hujjatida standartlashtirilgan. Yuqorida aytilganidek, javob kodi uch xonali sondir. Birinchi raqam uch xil natijadan birini bildiradi: muvaffaqiyat, rad etish yoki xato yoxud to‘liq bo‘lmagan javob.

  • 2xx — muvaffaqiyatli javob
  • 4xx/5xx — buyruq bajarilmadi
  • 1xx/3xx — xato yoki to‘liq bo‘lmagan javob

Ikkinchi raqam xato turini belgilaydi:

  • x0z — sintaksis xatosi.
  • x1z — axborot. Axborot xabariga mos keladi.
  • x2z — ulanishlar. Xabar boshqaruv ulanishi yoki ma’lumotlar ulanishiga taalluqli.
  • x3z — foydalanuvchi autentifikatsiyasi va uning huquqlari haqidagi xabarlarga mos keladi.
  • x4z — aniqlanmagan.
  • x5z — fayl tizimi. Fayl tizimining holati haqidagi xabarga mos keladi.

Uchinchi raqam xatoni aniqroq belgilaydi.

Misol

Misolda mijoz yuboradigan buyruqlar qalin shrift bilan, server xabarlari esa oddiy shrift bilan berilgan. Izohlar ikkita qiya chiziq bilan ajratilgan:

220 FTP server ready.
220 Hello World!
USER anonymous
331 Anonymous login ok, send your complete email address as your password
PASS ************
230 Logged in anonymously.
PASV
227 Entering Passive Mode (192,168,254,253,233,92) //Клиент должен открыть соединение на переданный IP
LIST
150 Here comes the directory listing. // Сервер передаёт список файлов в каталог
226 Directory send OK.
CWD incoming
250 Directory successfully changed.
PASV
227 Entering Passive Mode (192,168,254,253,207,56)
STOR example.avi
150 Ok to send data. // Клиент передаёт содержимое файла
226 File receive OK.
QUIT
221 Goodbye.

192,168,254,253,207,56 argumenti server bilan ulanish 192.168.254.253 IP-manzilli xostning 207 << 8 + 56 = 53048 portida kutilayotganini bildiradi (bu yerda << — bit bo‘yicha surish amali; 207 avval kichik razryadga yoziladi, so‘ng katta razryadga suriladi va kichik razryadga {{{1}}}

Ko‘pgina FTP-serverlarda fayllarni serverga yuklash uchun mo‘ljallangan, yozishga ochiq katalog (incoming, upload va shunga o‘xshash nomlarda) mavjud. Bu foydalanuvchilarga serverlarni yangi ma’lumotlar bilan to‘ldirish imkonini beradi.

FXP

FXP (ingl. File eXchange Protocol — fayl almashish protokoli) — foydalanuvchi kompyuteriga fayllarni yuklab olmasdan ikki FTP-server o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri uzatish usuli. FXP seansi vaqtida mijoz ikki xil serverga ikkita FTP ulanishini ochadi va birinchi serverdagi faylni so‘raydi, PORT buyrug‘ida esa ikkinchi serverning IP-manzilini ko‘rsatadi.

FXP standartini qo‘llab-quvvatlashning shubhasiz afzalligi shundaki, fayllarni bir FTP-serverdan boshqasiga ko‘chirmoqchi bo‘lgan foydalanuvchilar o‘z internet ulanishining o‘tkazish qobiliyati bilan cheklanmaydi. Faylni avval o‘z kompyuteriga yuklab olib, keyin boshqa FTP-serverga yuklash shart emas. Shunday qilib, fayl uzatish vaqti faqat masofadagi ikki FTP-server o‘rtasidagi ulanish tezligiga bog‘liq bo‘ladi; u ko‘pincha foydalanuvchi ulanishi tezligidan ancha yuqori bo‘ladi.

FXPdan zararli niyatdagi shaxslar boshqa serverlarga hujum qilish uchun foydalana boshlagan: PORT buyrug‘ida jabrlanuvchining kompyuteridagi nishonga olingan xizmatning IP-manzili va porti ko‘rsatilgan, RETR/STOR buyruqlari esa bu portga hujum qiluvchi kompyuter nomidan emas, FTP-server nomidan murojaat yuborgan. Bu ko‘plab FTP-serverlardan bir vaqtda foydalanib keng ko‘lamli DDoS hujumlarini uyushtirish yoki, agar jabrlanuvchi kompyuterining xavfsizlik tizimi faqat mijoz IP-manzilini tekshirsa va hujumda ishlatiladigan FTP-server ishonchli tarmoqda yoki shlyuzda bo‘lsa, himoyani chetlab o‘tish imkonini bergan. Shu sababli bugun deyarli barcha serverlar PORT buyrug‘ida ko‘rsatilgan IP-manzil FTP-mijozning IP-manziliga mos kelishini tekshiradi va sukut bo‘yicha uchinchi tomon IP-manzillaridan foydalanishni taqiqlaydi. Demak, ommaviy FTP-serverlar bilan ishlaganda FXPdan foydalanish mumkin emas.

Hujjatlar

Havolalar