| Gentoo Linux | |
|---|---|
| Gentoo GNU/Linux tizimining yuklanish jarayoni tasviri | |
| Ishlab chiquvchi | Gentoo Foundation |
| Operatsion tizimlar oilasi | GNU/Linux |
| Dastlabki kod | ochiq |
| Ilk chiqarilgan sana | 31-mart 2002 |
| Yakuniy versiyalarning yangilanish davriyligi | taxminan haftada bir marta (yig‘ish arxitekturasiga bog‘liq) |
| Eng so‘nggi sinov versiyasi |
|
| Yangilash usuli | uzluksiz yangilanadigan versiyalar |
| Paket menejerlari | Portage, Pkgcore, Paludis, emerge |
| Qo‘llab-quvvatlanadigan platformalar | x86-64, x86 ARM, SPARC va boshqalar |
| Yadro turi | monolit yadro Linux, dinamik yuklanadigan yadro modullari |
| Interfeys | Tizimning Live CD versiyasida buyruqlar satri interfeysi qo‘llanadi |
| Litsenziya | GNU GPL va boshqalar |
| Holati | faol |
| Dastlabki kod repozitoriysi | gitweb.gentoo.org/repo/g… |
| Veb-sayt | gentoo.org |
Gentoo Linux (talaffuzi: jentu [ˈdʒɛntuː], so‘zlashuvda — gentu, genta; tez suzuvchi papua pingvini) — GNU/Linux distributivi bo‘lib, kuchli va moslashuvchan Portage texnologiyasiga ega. Bu texnologiya sozlash va moslashtirish imkoniyatlarini hamda avtomatlashtirilgan paketlarni boshqarish tizimini birlashtiradi. Ushbu tizimni yaratishga FreeBSD paketlarni boshqarish tizimi ta’sir ko‘rsatgan.
Distributivning asosiy xususiyati — Portage paketlarni boshqarish tizimidir. U dasturlarni bevosita foydalanuvchi kompyuterida dastlabki koddan kompilyatsiya qilish orqali o‘rnatish tamoyiliga asoslanadi. Bunday yondashuv tizimni muayyan apparat vositalari yoki belgilangan vazifalarga chuqur moslashtirish va optimallashtirish imkonini beradi. Yig‘ish parametrlarini batafsil sozlash USE bayroqlari yordamida amalga oshiriladi; ular paketlarning alohida funksiyalarini yoqish yoki o‘chirishga imkon beradi.
Distributivning yaratilishi Daniel Robbins tomonidan 1999-yilda Enoch Linux distributivi ishlab chiqilgan davrdan boshlanadi. Gentoo’ni Portage tizimi yordamida deyarli istalgan maqsadga — serverdan tortib ishchi stansiyagacha — moslashtirish mumkin. Shu bois u metadistributivlar deb ataladigan turkumga kiradi.
Tarixi
Gentoo Daniel Robbins ishlab chiqqan Enoch Linux distributivi asosida paydo bo‘lgan. Uning asosiy maqsadi — aniq apparat vositalariga moslashtirilgan, foydalanuvchi uchun zarur eng kam dasturlar to‘plamiga ega tizimni mustaqil yig‘ish edi (bu yondashuv Linux From Scratch loyihasiga o‘xshardi).
Tajribalarda GCC kompilyatori yig‘malari yordamida olingan paketlarning unumdorligi boshqa distributivlar taqdim etadigan tayyor GCC yig‘malariga nisbatan (apparat vositalariga qarab) 10-20 % yuqoriligi aniqlangan. Unumdorlikni oshiruvchi ishlanmalar GCC 2.95 ning rasmiy versiyasiga kiritilgan va boshqa distributivlar ham qo‘shimcha tezlik yutug‘iga erishgan. Shundan so‘ng Enoch «tezkor» distributiv sifatida tanila boshladi va uning nomini Gentoo Linux deb o‘zgartirishga qaror qilindi.
Men masalaga kompleks yondashishga va unumdorlik muammosini har tomonlama hal qilishga qaror qildim.
Asl matn (inglizcha)Men kompleks yondashuvni tanlab, unumdorlik muammosini har tomondan hal qilishga qaror qildim.— Daniel Robbins
31-mart 2002-yilda distributivning birinchi versiyasi chiqarildi.
2004-yilda Gentoo Foundation nomli notijorat tashkilot tuzildi. Robbins unga dastlabki kod va savdo belgilariga bo‘lgan barcha huquqlarni topshirdi hamda distributivni ishlab chiqishdan chetlandi.
Hozirda ishlab chiqish jarayonini jamg‘armani boshqarishga mas’ul besh kishilik Board of Trustees vasiylar kengashi va texnik masalalar bilan shug‘ullanuvchi, bir yil muddatga saylanadigan yetti a’zodan iborat Gentoo Council kengashi boshqaradi.
2009-yil boshida sayt dizayni yangilandi. Bosh sahifada yangiliklar, ishlab chiquvchilarning muhokamalari va maqolalari, shuningdek, jiddiy xavfsizlik zaifliklari haqidagi ogohlantirishlar (Gentoo Linux Security Advisory) e’lon qilinadigan bo‘ldi.
2009-yil oktabrida Gentoo o‘n yillik yubileyini nishonladi. Shu munosabat bilan katta ekran tasvirlari to‘plami va distributivning rivojlanish xronologiyasi tayyorlandi.
Falsafasi
Gentoo falsafasi distributiv yaratilgan ilk kunlardan shakllangan va bugungacha o‘zgarmay kelmoqda. Loyiha asoschisi Daniel Robbins uning g‘oyasini qisqacha quyidagicha tushuntiradi:
Har bir foydalanuvchining bajarishi kerak bo‘lgan ishi bor. Gentoo’ning maqsadi — foydalanuvchiga o‘z ishini o‘zi xohlagan tarzda, imkon qadar samarali va zavq bilan bajarish imkonini beradigan vositalar hamda tizimlarni yaratish. Vositalarimizdan foydalanish yoqimli bo‘lishi, foydalanuvchiga Linux va erkin dasturiy ta’minot hamjamiyatining boy imkoniyatlarini hamda erkin dasturlarning moslashuvchanligini qadrlashda yordam berishi kerak. Bunga faqat vosita foydalanuvchi xohish-irodasini aks ettirish va amalga oshirish uchun yaratilgandagina, ya’ni yakuniy bosqichgacha (dastlabki kodgacha) barcha imkoniyatlar ochiq qoldirilgandagina erishish mumkin. Agar vosita foydalanuvchini ma’lum bir yo‘l bilan ishlashga majbur qilsa, u foydalanuvchi manfaatiga emas, unga qarshi ishlaydi. Barchamiz vositalar o‘z talablarini bizga majburan o‘tkazishga urinadigan vaziyatlarni boshdan kechirganmiz. Bu — orqaga tashlangan qadam va Gentoo falsafasiga zid.
Boshqacha aytganda, Gentoo falsafasi — yanada mukammal vositalar yaratishdir. Vosita o‘z vazifasini mukammal bajarsa, siz uning mavjudligini hatto sezmasligingiz mumkin: u ishga xalaqit bermaydi, o‘zini ko‘z-ko‘z qilmaydi va siz istamagan paytda u bilan ovora bo‘lishga majburlamaydi. Vosita foydalanuvchiga xizmat qiladi, foydalanuvchi vositaga emas.
Gentoo’ning kelgusidagi vazifasi — deyarli mukammal vositalar yaratishga intilishni davom ettirish. Bu vositalar har xil maqsad va ehtiyojlarga ega ko‘plab foydalanuvchilarning talabini qondirishi, soddalik bilan tengsiz qudratni uyg‘unlashtirishi kerak. Sizning ehtiyojlaringizga aynan mos keladigan vositadan foydalanish yoqmaydimi? Bu ajoyib tuyg‘u emasmi? Maqsadimiz — shu tuyg‘uni imkon qadar ko‘proq odamlarga ulashish.Asl matn (inglizcha)Har bir foydalanuvchining bajaradigan ishi bor. Gentoo’ning maqsadi foydalanuvchilarga o‘z ishini o‘zlari ma’qul ko‘rgan tarzda, imkon qadar qulay va samarali bajarishiga yordam beradigan vositalar hamda tizimlarni yaratishdir. Vositalarimizdan foydalanish zavq bag‘ishlashi, Linux va erkin dasturiy ta’minot hamjamiyatining boyligini hamda erkin dasturiy ta’minotning moslashuvchanligini qadrlashga ko‘maklashishi lozim. Bu faqat vosita foydalanuvchining irodasini aks ettiradigan va amalga oshiradigan qilib ishlab chiqilganda, boshlang‘ich materiallar (dastlabki kod) qanday yakuniy shaklga ega bo‘lishi mumkinligi borasidagi imkoniyatlar ochiq qoldirilganda amalga oshadi. Agar vosita foydalanuvchini faqat bir usulda ishlashga majbur qilsa, u foydalanuvchiga xizmat qilish o‘rniga unga qarshi ishlaydi. Barchamiz vositalar o‘z irodasini bizga o‘tkazayotgandek tuyulgan vaziyatlarni boshdan kechirganmiz. Bu — teskari yondashuv va Gentoo falsafasiga ziddir.
Boshqacha aytganda, Gentoo falsafasi — yaxshiroq vositalar yaratishdir. Vosita o‘z ishini mukammal bajarayotganda, siz uning borligini deyarli sezmasligingiz mumkin, chunki u xalaqit bermaydi, o‘zini eslatmaydi va siz istamagan paytda u bilan ishlashga majburlamaydi. Foydalanuvchi vositaga emas, vosita foydalanuvchiga xizmat qiladi.
Gentoo’ning maqsadi — deyarli ideal vositalar yaratishga intilish. Ular maqsadlari turlicha bo‘lgan ko‘plab foydalanuvchilarning ehtiyojiga moslasha olishi kerak. Siz xohlagan ishni aynan bajaradigan vositani topganingizda xursand bo‘lmaysizmi? Bu ajoyib his emasmi? Bizning vazifamiz — imkon qadar ko‘proq odamga ana shu tuyg‘uni yetkazish.
Asosiy xususiyatlari
- Kuchli va moslashuvchan Portage texnologiyasi konfiguratsiya qilish, sozlash va paketlarni avtomatik boshqarish imkoniyatlarini birlashtiradi. Uning yaratilishiga FreeBSD tizimidagi portlar deb ataladigan paketlarni boshqarish mexanizmi ta’sir ko‘rsatgan.
- Apparat platformalarini keng qo‘llab-quvvatlash — hozirda Gentoo quyidagi platformalarga moslashtirilgan: ARM, x86, x86-64, PowerPC, PowerPC 970 (PowerPC G5), SPARC, MIPS, DEC Alpha, PA-RISC, IBM/390, SuperH va 68k.
- Tizimni muayyan apparat vositalari va foydalanuvchi ehtiyojlariga moslab optimallashtirish. Bunga dasturlarni dastlabki koddan yig‘ish, USE bayroqlaridan foydalanish hamda kerakli modullarni yoqish yoki o‘chirish orqali erishiladi. Qulaylik uchun barcha parametrlarni konfiguratsiya fayllariga kiritish mumkin: butun tizim uchun (
/etc/portage/make.conf), shuningdek, alohida dasturlar uchun (/etc/portage/package.use). Bayroqlarni o‘zgartirish zarur bo‘lsa, masalan, chop etish tizimini qo‘llab-quvvatlashni yoqishda (cups) yoki qo‘shimcha funksiyalar kerak bo‘lganda (kerberos, pda), ular keyingi yangilanishda hisobga olinadi va ushbu bayroqlardan foydalanadigan barcha dasturlar, jumladan, barcha bog‘liqliklar avtomatik ravishda qayta yig‘iladi. Shu sababli dastur yoki tizimni yangilash juda oson: masalan, butun tizimni yangilash uchun odatdaemerge -auvDN @world, faqat tizim dasturlarini yangilash uchun esaemerge -auvDN @system. - Tadqiqot natijalariga ko‘ra, PHP Gentoo tizimida bir xil sharoitlarda boshqa Linux distributivlariga qaraganda 25 % gacha kamroq xotira sarflaydi.
- Loyihaning o‘ziga xos ishga tushirish (init) tizimi OpenRC, SysVinit loyihasiga asoslangan. Bu — kengaytirilgan va qulay boshlang‘ich sozlash fayllari tizimi. Xususan, unda raqamli ishga tushirish darajalari o‘rniga nomlangan darajalar (runlevels) ishlatiladi, boshqa skriptlarga bog‘liqliklar ham ko‘rsatiladi. Boshqarish uchun rc-update buyrug‘i qo‘llanadi.
- Niqoblash (inglizcha masking) — standart holatda barqaror, shuningdek, tajribaviy, ammo yangiroq va ko‘proq funksiyaga ega dastur versiyalaridan foydalanish imkoniyati. Bunda oldingi versiyalardan istalganiga qaytish ham mumkin. Biroq ayrim paket va quyi tizimlar ishlash xususiyatlari tufayli eski versiyalarga qaytishni qo‘llab-quvvatlamaydi (masalan, glibc kutubxonasi).
- Asosiy paketlar daraxtida 19000 dan ortiq paket va uchinchi tomon ishlab chiquvchilarining ko‘plab ulanadigan qo‘shimcha repozitoriylari (overlay) mavjud.
- Paketlar muntazam yangilanadi va zaifliklarni bartaraf etish muddati juda qisqa. Gentoo asosiy paketlar tizimi orqali erkin bo‘lmagan dasturlarni ham o‘rnatishga imkon beradi.
O‘rnatish
Gentoo’ni turli usullar bilan o‘rnatish mumkin. Eng ko‘p qo‘llanadigani — minimal yuklash diskidan foydalanib, stage3 arxividan o‘rnatish. Boshqa ko‘plab distributivlar singari, Gentoo’ni Live CD orqali yoki ishlayotgan boshqa Linux distributividan ham o‘rnatish mumkin.
O‘rnatishni osonlashtirish uchun barcha bosqichlar «Gentoo qo‘llanmasi»da batafsil tushuntirilgan (inglizcha Handbook). Bundan tashqari, «Muqobil o‘rnatish usullarining tavsifi» ham mavjud. Ushbu usullarning aksariyati tajribali foydalanuvchilarga va Gentoo’ni kompakt diskdan o‘rnata olmaydiganlarga mo‘ljallangan.
2006.0 versiyasidan boshlab tizimni o‘rnatishni osonlashtirish uchun grafik GTK o‘rnatish dasturi chiqarildi. Minimal yuklash diskidan foydalaniladigan standart usuldan farqli ravishda, ushbu dastur stage1 bosqichidan foydalangan.
22-sentabr 2008-yilda Gentoo Linux ishlab chiquvchilari alohida relizlar tizimidan butunlay voz kechib, haftada bir marta avtomatik yig‘iladigan «bosqichlar»ga o‘tishdi.
2009-yil yanvaridan grafik o‘rnatish dasturini qo‘llab-quvvatlash to‘xtatildi..
Catalyst
Gentoo’ning 2004.0 versiyasidan boshlab barcha Gentoo relizlarini yig‘ishda ishlatiladigan Catalyst dasturi mavjud. Undan tizimni o‘rnatish uchun o‘z yuklash vositangizni yaratishda ham foydalanish mumkin.
Bosqichlar
Odatda, o‘rnatish uchta «bosqich»dan (stage arxivlaridan) biridan boshlanadi:
- Stage1: o‘rnatish uchun minimal tizimni tayyorlash va mo‘ljallangan tizimning barcha asosiy tarkibiy qismlarini yig‘ish kerak;
- Stage2: o‘rnatish uchun minimal tizim allaqachon tayyor, biroq mo‘ljallangan tizimning asosiy tarkibiy qismlarini foydalanuvchi o‘zi yig‘ishi kerak;
- Stage3: o‘rnatish uchun minimal tizim tayyor va mo‘ljallangan tizimning asosiy tarkibiy qismlari ham yig‘ilgan, ammo ularni qayta yig‘ish zarur bo‘lishi mumkin.
2005-yil noyabridan faqat stage3 orqali o‘rnatish rasman qo‘llab-quvvatlanadi. Dastlabki ikki bosqich arxivlarini hanuz yuklab olish mumkin bo‘lsa-da, ulardan foydalanib o‘rnatish yo‘riqnomalari «Gentoo qo‘llanmasi»dan olib tashlanib, Gentoo FAQ bo‘limiga ko‘chirilgan.
Live USB
Gentoo’ning Live USB versiyasini qo‘lda yoki UNetbootin yordamida yaratish usullari hujjatlashtirilgan.
Gentoo asosida yaratilgan va u bilan mos distributivlar
| Distributiv | Toifa | Ish stoli muhiti (DE)/Oyna menejeri (WM) |
|---|---|---|
| Sabayon Linux | Ish stoli | Xfce, GNOME, KDE |
| Calculate Linux | Ish stoli, server | KDE, Xfce, MATE |
| Papug Linux | Eski kompyuterlar | Fluxbox |
| Liberté Linux | Maxfiylik | LXDE |
| Pentoo[inglizcha] | Xavfsizlik | Enlightenment |
| TinHat[inglizcha] | Xavfsizlik | GNOME |
| Funtoo | Ish stoli, server | |
| VidaLinux[inglizcha] | Ish stoli | GNOME |
| Gentoox[inglizcha] | O‘yinlar | |
| Exherbo | Ish stoli | |
| Zentoo | Server | |
| Toorox | Ish stoli | |
| Trassir OS | Videoyozuv serveri (NVR) | |
Kamchiliklari
Paketlarni dastlabki koddan kompilyatsiya qilish tayyor bajariladigan fayllarni o‘rnatishdan ancha ko‘p vaqt oladi. Ayrim hollarda — apparat vositalari va dastlabki kod hajmiga qarab — yirik dasturlarni kompilyatsiya qilish bir necha soat davom etishi yoki maqsadli diskda bir necha gigabayt vaqtinchalik bo‘sh joy talab qilishi mumkin.
Gentoo foydalanuvchilari odatda Portage’ning moslashuvchan sozlash mexanizmi yordamida o‘z o‘rnatish parametrlarini belgilash imkoniyati evaziga sekin kompilyatsiyaga ko‘nishadi. Shunga qaramay, paketlarni o‘rnatish jarayonini tezlashtiradigan bir qancha muqobil usullar mavjud.
- Kompilyatsiyasi uzoq davom etadigan ayrim dasturlar uchun rasmiy va norasmiy tayyor binar yig‘malar ham tarqatiladi (masalan,
openoffice-bin,firefox-bin). Oldindan kompilyatsiya qilingan binar fayllar o‘rnatishni tezlashtiradi, ammo qo‘shimcha o‘rnatish parametrlaridan foydalanish va ishlash unumdorligini oshirish imkonini bermaydi. - Standart o‘rnatish jarayonini parallel kompilyatsiya va nomlangan kanallar dan vaqtinchalik fayllar.
- o‘rnida foydalanish orqali tezlashtirish mumkin. Portage’ning boshqa qo‘shimcha imkoniyatlariga taqsimlangan kompilyatsiya va kompilyator keshi dan foydalanish kiradi. Shuningdek, katta fayl tizimini tezkor xotirada ulash imkoniyati mavjud bo‘lib, bu paketlar yaratishni sezilarli tezlashtiradi. Ushbu usullarning ayrimlarida kamchiliklar bor, shu sababli ular standart holatda ishlatilmaydi.
- Kompilyatsiya yakunida yaratilgan binar paket distributivni apparat tuzilishi o‘xshash boshqa kompyuterlarga tez o‘rnatish imkonini beradi.
Logotip va ramziy qahramonlar

Gentoo — papua pingvinining (subantarktika pingvini yoki gentu pingvini; lotincha Pygoscelis papua) inglizcha nomi. Ginnesning rekordlar kitobining 1998-yilgi nashriga ko‘ra, ushbu pingvin turi suzish tezligi bo‘yicha rekordchi (36 km/soat). Distributivning tezkorligi va yuqori unumdorligini ifodalovchi bu nom, ayni paytda, Linux’ning an’anaviy ramziy qahramoni (maskoti) — pingvin Taks.
ga ham ishora qiladi. Gentoo Linux’ning rasmiy logotipi stilizatsiya qilingan g harfi bo‘lib, u kumushrang yaponcha magatama munchoqchasiga o‘xshaydi. Distributivning norasmiy ramziy qahramonlari qatoriga Larri ismli sigir (inglizcha Larry the Cow) va Znurt uchar likopchasi (inglizcha Znurt the Flying Saucer).
Mashhurligi
World Wide Web Technology Surveys statistik ma’lumotlariga ko‘ra, 2017-yil iyun holatida Gentoo distributivi internetdagi serverlarning 1 % ida ishlatilgan. Shu ko‘rsatkich uni provayderlar ishlatadigan Linux distributivlari orasida mashhurlik bo‘yicha beshinchi o‘ringa qo‘ygan; undan oldinda faqat Ubuntu, Debian, CentOS va RedHat bo‘lgan. DistroWatch sayti statistikasiga ko‘ra, keyingi yillarda distributivga qiziqish pasaygan va u mashhurlik jadvalida atigi 44-o‘rinda turgan. Shunga qaramay, DistroWatch foydalanuvchilar sharhlariga asoslangan o‘rtacha baholar reytingida (Average rating) Gentoo 9,67 ball bilan ko‘plab mashhur distributivlardan yuqori o‘rin egallagan.
Havolalar
- gentoo.org — Gentoo Linux’ning rasmiy sayti
- Gentoo forumlari — Gentoo forumi
- Gentoo Linux vikisi — vikiloyihasi
- Gentoo qo‘llanmasi
- Gentoo ishlab chiquvchilari qo‘llanmasi
- Gentoo rusiyzabon hamjamiyati
- Funtoo — Daniel Robbins yaratgan fork (ajralma loyiha)
- Calculate Linux — Gentoo asosidagi, korporativ muhitda tez joriy etish uchun optimallashtirilgan distributiv
- Gentoo Linux haqidagi ma’lumot DistroWatch.
- Gentoo Linux — Gentoo falsafasi
- Gentoo Linux — Gentoo haqida