Fundamental zarracha — ichki tuzilishga ega bo‘lmagan elementar zarracha bo‘lib, hozirgacha uni murakkab zarracha sifatida tavsiflab bo‘lmagan. Hozirgi vaqtda elementar deb qaraladigan zarralar qatoriga fundamental fermionlar (kvarklar, leptonlar, antikvarklar va antileptonlar), ular odatda «modda zarralari» va «antimodda zarralari» deb yuritiladi. Shuningdek, fundamental bozonlar (kalibrlash bozonlari va Xiggs bozoni), odatda, «kuch zarralari» deb ataladi; ular fermionlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarda vositachi vazifasini bajaradi. Ikki yoki undan ortiq elementar zarrachadan tashkil topgan zarracha murakkab zarracha.
Oddiy modda bir vaqtlar elementar zarralar deb hisoblangan atomlardan tashkil topgan — yunon tilidan tarjima qilinganda, «atom» so‘zi «bo‘linmas, bo‘laklarga ajratib bo‘lmaydigan» degan ma’noni anglatadi. Biroq atomning mavjudligi taxminan 1910-yilgacha bahsli bo‘lib qolgan, chunki ayrim yetakchi fiziklar molekulalarni matematik xayolot deb hisoblagan, modda esa oxir-oqibat energiyadan tashkil topgan deb qaralgan. Atomning subatom tarkibiy qismlari 1930-yillarning boshlarida aniqlangan; elektronlar va protonlar, shuningdek, foton — elektromagnit nurlanish zarrasi ham aniqlangan. O‘sha davrda yaqinda paydo bo‘lgan kvant mexanikasi zarralar haqidagi tasavvurni tubdan o‘zgartirdi, chunki alohida zarracha go‘yoki to‘lqin kabi maydon bo‘ylab yoyilishi mumkin edi. Bu paradoks haligacha qoniqarli izohga ega emas.
Kvant nazariyasi yordamida protonlar va neytronlar tarkibida kvarklar (yuqori va quyi) mavjud bo‘lib, ular elementar zarralar deb hisoblanadi. Molekulada elektronning uchta erkinlik darajasi (zaryad, spin, orbital) bo‘lib, ularni to‘lqin funksiyasi yordamida uchta kvazizarraga ajratish mumkin (holon, spinon, orbiton). Shunga qaramay, atom yadrosi atrofida aylanmaydigan va orbital harakatga ega bo‘lmagan erkin elektron bo‘linmasdek ko‘rinadi hamda elementar zarracha bo‘lib qoladi.
Taxminan 1980-yilga kelib, elementar zarrachaning haqiqatan ham elementar, ya’ni moddaning eng so‘nggi tarkibiy qismi ekanligi haqidagi qarash, asosan, amaliyroq yondashuv bilan almashtirildi. Bu yondashuv Standart model elementar zarralar fizikasining tajriba orqali eng muvaffaqiyatli tasdiqlangan nazariyasi sifatida tanilgan. Standart modeldan tashqaridagi, jumladan, mashhur supersimmetriya kabi ko‘plab ishlanmalar va nazariyalar elementar zarralar sonini ikki baravar oshiradi. Ularda har bir ma’lum zarrachaning massasi ancha katta bo‘lgan «soya» hamkori bor, degan faraz ilgari suriladi, biroq bunday superhamkorlarning birortasi ham hozircha kashf etilmagan. Shu bilan birga, gravitatsiya o‘zaro ta’sirini vositachilik qiluvchi elementar bozon (graviton) hanuz faraziyligicha qolmoqda. Bundan tashqari, farazlarga ko‘ra, fazo-vaqt ehtimol kvantlangan, shu sababli fazo va vaqtning o‘ziga xos «atomlari» mavjud bo‘lishi mumkin.

Fundamental bozonlar
Fundamental bozonlar:
| Nomi | Zaryadi (e) | Spini | Massasi (GeV) | Vositachilik qilinadigan o‘zaro ta’sir |
| Foton | 0 | 1 | 0 | Elektromagnit o‘zaro ta’sir |
| W± | ±1 | 1 | 80,4 | Kuchsiz o‘zaro ta’sir |
| Z0 | 0 | 1 | 91,2 | Kuchsiz o‘zaro ta’sir |
| Glyuon | 0 | 1 | 0 | Kuchli o‘zaro ta’sir |
| Xiggs bozoni | 0 | 0 | ≈125,09±0,24 | Inert massa |
Fundamental fermionlar
Fundamental fermionlar:
| Avlod | Kvarklar — zaryadi (+2/3)e | Kvarklar — zaryadi (−1/3)e | ||||||
| Kvark/antikvark nomi (turi) | Kvark/antikvark belgisi | Massasi (MeV) | Kvark/antikvark nomi (turi) | Kvark/antikvark belgisi | Massasi (MeV) | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | u-kvark (yuqori (up) kvark) / anti-u-kvark | 1,5 dan 3 gacha | d-kvark (quyi (down) kvark) / anti-d-kvark | 4,79±0,07 | ||||
| 2 | c-kvark (maftunkor (charm) kvark) / anti-c-kvark | 1250 ± 90 | s-kvark (g‘alati (strange) kvark) / anti-s-kvark | 95 ± 25 | ||||
| 3 | t-kvark (yuqori (top) kvark) / anti-t-kvark | 174 340 ± 790 | b-kvark (quyi (bottom) kvark) / anti-b-kvark | 4200 ± 70 | ||||
Har bir kvark ham elektr zaryadiga ega bo‘lib, uning qiymati elementar zaryadning 1/3 qismiga karrali. Har bir avlodda bitta kvarkning elektr zaryadi +2/3 (bular u-, c- va t-kvarklar), boshqasining zaryadi esa −1/3 (d-, s- va b-kvarklar); antikvarklarning zaryad ishorasi ularnikiga qarama-qarshi. Kuchli va elektromagnit o‘zaro ta’sirlardan tashqari, kvarklar kuchsiz o‘zaro ta’sirda ham qatnashadi.
- Leptonlar kuchli o‘zaro ta’sirda qatnashmaydi. Ularning antizarralari — antileptonlar (elektronning antizarrasi pozitron deb ataladi; bu nom tarixiy sabablarga ko‘ra berilgan). Leptonlarning olti xil turi:
| Avlod | Zaryadlangan lepton / antizarra | Neytrino / antineytrino | ||||||||
| Nomi | Belgisi | Elektr zaryadi (e) | Massasi (MeV) | Nomi | Belgisi | Elektr zaryadi (e) | Massasi (MeV) | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Elektron / Pozitron | −1 / +1 | 0,511 | Elektron neytrinosi / elektron antineytrinosi | 0 | < 0,0000022 | ||||
| 2 | Myuon | −1 / +1 | 105,66 | Myuon neytrinosi / myuon antineytrinosi | 0 | < 0,17 | ||||
| 3 | Tau-lepton | −1 / +1 | 1776,99 | Tau-neytrino / tau-antineytrinosi | 0 | < 15,5 | ||||
Tarix
XVII asrgacha fundamental zarralar deb hisoblangan 4 ta unsur (element).
XX asr boshigacha fundamental zarralar deb hisoblangan atomlar. Keyinchalik fundamental zarralar qatoriga atom yadrosi va elektron kiritildi. Keyinchalik atom yadrosi protonlar va neytronlardan tashkil topishi aniqlandi; protonlar va neytronlar esa atom yadrosining o‘zi emas, balki fundamental zarralar deb hisoblana boshlandi. So‘ngra protonlar va neytronlar kvarklardan tashkil topgan.
Havolalar
- Standart modeldan tashqarida
- Bir yangilikning anatomiyasi yoki fiziklar elementar zarralarni aslida qanday o‘rganadi: kvarklar nega erkin holda uchramaydi
- S. A. Slavatinskiy Fundamental zarralar// Moskva fizika-texnika instituti (Dolgoprudniy, Moskva viloyati)
- Slavatinskiy S. A. Fundamental zarralar // SOJ, 2001, № 2, 62–68-betlar, arxiv http://web.archive.org/web/20060116134302/http://journal.issep.rssi.ru/annot.php?id=S1176
- Fundamental zarralar va o‘zaro ta’sirlar // nuclphys.sinp.msu.ru
- KALIBRLASH BOZONLARI. Standart modelning fundamental zarralari
- Adronlar, maftunkor mezonlar va kvark-glyuon plazmasini izlash
- [www.second-physics.ru/lib/articles/kiev2008.pdf Fizik o‘zaro ta’sir asoslari, 6-bet] // second-physics.ru
- 6-bob. Atom va atom yadrosi fizikasi // physics.ru
- Elementar zarralar fizikasi va t-kvark // nature.web.ru
- Fundamental o‘zaro ta’sirlar // nature.web.ru
- Yadrolardagi kvarklar // nature.web.ru
- Fundamental o‘zaro ta’sirlar