Elektromagnit induksiya Maykl Faradey tomonidan 1831-yilda kashf etilgan, Jeyms Klerk Maksvell esa uni matematik jihatdan Faradeyning induksiya qonuni sifatida ifodalagan.

Elektromagnit induksiya — o‘zgaruvchan magnit maydon tufayli kuchlanish (elektromotor kuch, EMK) hosil bo‘lishi natijasida vujudga keladigan tokdir.

Bu hodisa o‘tkazgich harakatlanuvchi magnit maydonga joylashtirilganda (o‘zgaruvchan tok manbaidan foydalanilganda) yoki o‘tkazgich qo‘zg‘almas magnit maydonda doimiy ravishda harakatlanganda yuz beradi.

Quyida berilgan tajriba sxemasiga ko‘ra, Maykl Faradey zanjir bo‘ylab kuchlanishni o‘lchaydigan qurilmaga ulangan o‘tkazuvchi simni joylashtirgan. Tayoqcha magnit g‘altak ichidan harakatlantirilganda, kuchlanish detektori zanjirdagi kuchlanishni o‘lchaydi.

U o‘z tajribasi orqali ushbu kuchlanish hosil bo‘lishiga ta’sir qiluvchi ayrim omillar mavjudligini aniqlagan. Ular quyidagilar:

1. G‘altaklar soni: Induksiyalangan kuchlanish simning o‘ramlari, ya’ni g‘altaklar soniga to‘g‘ri proportsional. O‘ramlar soni qancha ko‘p bo‘lsa, hosil bo‘ladigan kuchlanish ham shuncha katta bo‘ladi.
2. O‘zgaruvchan magnit maydon: O‘zgaruvchan magnit maydon induksiyalangan kuchlanishga ta’sir qiladi. Bunga magnit maydonni o‘tkazgich atrofida harakatlantirish yoki o‘tkazgichni magnit maydon ichida harakatlantirish orqali erishish mumkin.

Elektromagnit induksiyaning qo‘llanilishi

Uning tajribalari asosida hozir bizda Faradey qonuni mavjud bo‘lib, unga ko‘ra g‘altakda induksiyalanadigan kuchlanish miqdori g‘altak o‘ramlari soniga va magnit maydonning o‘zgarish tezligiga proportsionaldir.

• O‘zgaruvchan tok generatorlari elektromagnit induksiya prinsipi asosida ishlaydi.
• Elektr transformatorlarining ishlashi elektromagnit induksiyaga asoslangan.
• Magnit oqim o‘lchagichi elektromagnit induksiya asosida ishlaydi.

Elektromagnit induksiya formulasi

Matematik jihatdan induksiyalangan kuchlanish quyidagi munosabat bilan ifodalanadi:

e = N × dΦ / dt

Bu yerda,

• e — induksiyalangan kuchlanish (voltlarda)
• N — g‘altakdagi o‘ramlar soni
• Φ — magnit oqim, ya’ni sirt orqali o‘tuvchi magnit maydon miqdori (veberlarda)
• t — vaqt (soniyalarda)

Bu kashfiyotning ahamiyati shundaki, u elektr energiyasini zanjirda faqat batareyalar yordamida emas, balki magnit maydonlardan foydalanib ham hosil qilish imkonini berdi. Kundalik hayotdagi motorlar, generatorlar va transformatorlar elektromagnit induksiya prinsipi asosida ishlaydi.

Ko‘p beriladigan savollar – FAQ

Q1

Elektromagnit induksiyaga ta’rif bering.

Elektromagnit induksiya — o‘zgaruvchan magnit maydon tufayli kuchlanish (elektromotor kuch) hosil bo‘lishi natijasida vujudga keladigan tokdir.

Q2

Elektromagnit induksiyani kim kashf etgan?

Elektromagnit induksiyani 1831-yilda Maykl Faradey kashf etgan.

Q3

Elektromagnit induksiyaning ahamiyati nimada?

Bu kashfiyotning ahamiyati shundaki, u elektr energiyasini zanjirda faqat batareyalar yordamida emas, balki magnit maydonlardan foydalanib ham hosil qilish usulini berdi.

Q4

Qaysi mashinalar elektromagnit induksiya prinsipi asosida ishlaydi?

Kundalik hayotdagi motorlar, generatorlar va transformatorlar elektromagnit induksiya prinsipi asosida ishlaydi.

Q5

Elektromagnit induksiyaning qo‘llanilishlari qanday?

• O‘zgaruvchan tok generatorlari elektromagnit induksiya prinsipi asosida ishlaydi.
• Elektr transformatorlarining ishlashi elektromagnit induksiyaga asoslangan.
• Magnit oqim o‘lchagichi elektromagnit induksiya asosida ishlaydi.