



Ekvator (nemischa Äquator ← lotincha aequator ← lotincha aequo «tekislamoq, tenglashtirmoq»), esk. Tengkunlik chizig‘i yoki Tengkunlik doirasi — Yer yuzasining Yer markazidan o‘tadigan va aylanish o‘qiga perpendikulyar tekislik bilan kesishishidan hosil bo‘lgan shartli chiziq; ekvator eng uzun parallel.
«Ekvator» atamasi umumiyroq ma’noda ham ishlatiladi. Uch o‘lchamli geometrik jism bir vaqtning o‘zida simmetriya o‘qiga va unga perpendikulyar simmetriya tekisligiga ega bo‘lsa, ekvator deb shu tekislik va jism sirti kesishishidan hosil bo‘ladigan tasavvuriy chiziqqa aytiladi; masalan, ekvator sferoidda tasavvur qilinadi; ekvator yoki magnit ekvator yulduzga yoki sayyoraga xos bo‘lishi mumkin.
Nomlanishi
Ekvator nomi o‘rta asr lotin tilidagi aequator so‘zidan kelib chiqqan. U circulus aequator diei et noctis iborasida «kun va tunni tenglashtiruvchi doira» degan ma’noni bildiradi. Bu atama lotincha aequare («tenglashtirmoq») so‘zidan olingan.
«Ekvator» atamasi quyidagi nomlarda uchraydi: Ekvador, Ekvatorial Gvineya davlatlari va sobiq mustamlaka hududi — Ekvatorial Afrika.
V. Dalning izohli lug‘atida «ekvator» (tengkunlik chizig‘i yoki tengkunlik doirasi): osmon tengkunlik doirasi — «olam o‘qiga perpendikulyar bo‘lgan hamda tasavvuriy osmon gumbazi va Yerimizni ikki teng — shimoliy va janubiy yarmiga ajratuvchi doira»; Yer tengkunlik doirasi — «...uning ostida kun va tun doimo teng, joyning geografik kengligi esa nolga teng» deb ta’riflangan.
Ekvatorning joylashuvi
Ekvator Yer sharining sirtini Shimoliy va Janubiy yarimsharlarga ajratadi hamda geografik kenglikni hisoblash uchun boshlang‘ich chiziq vazifasini bajaradi. Ekvator geografik parallellardan biri bo‘lib, eng uzun parallel.
Yerning shakli mutlaqo sharsimon emas, balki geoid shaklida bo‘lgani sababli, Xalqaro astronomiya ittifoqi (IAU) va Xalqaro geodeziya va geofizika fanlari ittifoqi (IUGG) ekvatorni shartli ravishda aylana sifatida belgilagan. Uning radiusi Yerning standartlashtirilgan radiusiga (uzunligi esa tegishlicha ) teng. Geofizik WGS-84 standartiga ko‘ra, = 6 378 137 m, IAU-2009 standartiga ko‘ra esa — 6 378 136,6 m. Har ikki ta’rif bo‘yicha ekvator uzunligi 40 075 km ni tashkil etadi. Verguldan keyingi ikkinchi muhim raqamdagi farq Yerning o‘rtacha radiusini aniqlashda amalda mavjud bo‘lgan noaniqlikni (±2 m) aks ettiradi.
Yerning sutkalik aylanishi natijasida ekvatordagi sirt nuqtasining chiziqli tezligi 464 m/s ni tashkil etadi. Bu havodagi tovush tezligidan (331 m/s) yuqori.
Ekvator va uning yaqinida Quyosh nurlari yil davomida har kuni deyarli tik tushadi (zenitdan og‘ishi 23 ° dan oshmaydi). Shu sababli ekvatorda kunduzgi harorat butun yil davomida ancha barqaror bo‘ladi. Tengkunlik kunlarida (taxminan 20-mart va 23-sentabrda) Quyoshning zenit nuqtasi Yer ekvatorini kichik burchak ostida kesib o‘tadi, Quyosh nurlari Yerning aylanish o‘qiga perpendikulyar yo‘naladi va barcha geografik kengliklarda kunduz deyarli 12 soat, tun ham deyarli 12 soat davom etadi.
Tarix
Inson ekvatorni birinchi marta qachon kesib o‘tgani aniq emas. Qadimgi manzilgohlar bushmenlarga tegishli bo‘lib, ular KvaZulu-Natal viloyatida 2012-yilda topilgan va taxminan miloddan avvalgi 44000-yilga oid deb hisoblanadi. Avstraliyaning odamlar tomonidan o‘zlashtirilishi 50—40 ming yil avval sodir bo‘lgan. Tupilar istiqomat qilgan yomg‘ir o‘rmonlari Amazonka havzasida joylashgan, biroq taxminan miloddan avvalgi X—IX asrlarda...
Taxminlarga ko‘ra, miloddan avvalgi 600-yillar atrofida finikiyaliklar Afrikani aylanib o‘tishga muvaffaq bo‘lgan. Bu portugallardan ikki ming yil oldin sodir bo‘lgan bo‘lishi mumkin, ammo bunga ishonchli dalillar yo‘q. Rimliklar Tropik Afrikaga borgan va Sahroi Kabirning janubiy qismiga hamda Oq Nilga yetib borgan, biroq ularning ekvatorni kesib o‘tgani haqida ma’lumot yo‘q.
Ekvatorning hujjatlar bilan tasdiqlangan ilk kesib o‘tilishi 671-yilga to‘g‘ri keladi. O‘sha yili xitoylik rohib I Szin Sumatraga borgan. U yerda allaqachon rivojlangan Shrivijaya davlati mavjud edi.
Yevropaliklar esa ekvatorni kesib o‘tish mumkin emasligiga ishongan. Ayrim manbalarda hatto u yerda suv qaynashi, odam terisi esa qorayishi yozilgan. Dastlab burun Boxador eng janubiy nuqta deb hisoblangan, ammo XV asr boshlarida Jan de Betankur va Jil Eanesh undan o‘tishga muvaffaq bo‘lishgan. 1471-yilda Peru Eshkobar va Fernan du Po San-Tome va Prinsipi orollariga yetib kelishgan. 1472-yil oxirida yoki 1473-yildaekspeditsiya Sikeyra rahbarligida ekvatorni kesib o‘tgan va Gvineya qo‘ltig‘ini tadqiq etgan.
Geografiya
Agar Grinvich meridianidan sharqqa qarab borilsa, ekvator chizig‘i suv va quruqlikdan (jumladan, okeanlardagi orollardan) navbatma-navbat o‘tib, quyidagi hududlarni kesib o‘tadi:
| Mamlakat, hudud yoki dengiz | Izohlar |
|---|---|
| Atlantika okeani | Gvineya qo‘ltig‘i |
| faqat dengizda, quyidagi orollar orasidan: San-Tome va Rolash | |
| Viktoriya ko‘li | ko‘l orqali Uganda va Keniya chegarasi o‘tadi |
| Hind okeani | |
| faqat dengizda, quyidagi atollar orasidan: Suvadiva va Addu (Ekvatorial bo‘g‘oz) | |
| Hind okeani | |
| quyidagi orollarni kesib o‘tadi: Sumatra, Kalimantan, Sulavesi va Halmaxera | |
| Tinch okeani | |
| faqat eksklyuziv iqtisodiy zona | |
| eksklyuziv iqtisodiy zona: Beyker oroli (AQSHning kichik tashqi orollari) | |
| Tinch okeani | |
| shuningdek, Isabela orolini ham kesib o‘tadi. Orol Galapagos arxipelagida joylashgan | |
| quyidagi hududni kesib o‘tadi: Amazonka deltasi | |
| Atlantika okeani | |
Ekvator kengligida joylashgan shaharlar — Mbandaka (Kongo Demokratik Respublikasi), Mbarara (Uganda), Kisumu va Nakuru (Keniya), shuningdek, Pontianak (Indoneziya) hamda Makapa (Braziliya). Makapa shahrida «Zeran» stadioni joylashgan bo‘lib, ekvator chizig‘i uning maydonini deyarli o‘rtasidan kesib o‘tadi. Yaqinida Marko Zero — ekvator yodgorligi bor. Marko Zerodan sharqqa, deyarli Amazonka qirg‘oqlarigacha ekvator bo‘ylab «Ekvatorial ko‘cha» (portugalcha Avenida Equatorial).
Bundan tashqari, ekvator 33 ta orolni kesib o‘tadi. Ulardan 17 tasi Indoneziyaga tegishli (shu jumladan, ikkitasi Kalimantan orolidagi ko‘lda joylashgan), 9 tasi Janubiy Amerikadagi Amazonka daryosi quyilish joyida, 5 tasi esa Afrikadagi Viktoriya ko‘lida.
Afrikadagi Kongo daryosi ekvatorni ikki marta kesib o‘tadi.
Faol Volf vulqoni Ekvadorda ekvatorning ikki tomonida joylashgan.
Ekvatorda muzlik ham bor. U Kayambe vulqonida, Ekvadorda joylashgan. Vulqonning janubiy yonbag‘rida ekvatorning eng baland nuqtasi (4690 m) mavjud.
Adabiyotlar
- Braun, Lloyd Arnold. Geografik xaritalar tarixi / Ingliz tilidan N. I. Lisova tarjimasi. — M.: Sentrpoligraf, 2006. — 479 bet — ISBN 5-9524-2339-6.
- Bikovskiy N. M. Kartografiya: tarixiy ocherk. — M.–Petrograd: Davlat nashriyoti, 1923. — 208 bet
- Salishchev K. A. Xaritashunoslik asoslari. Tarixiy qism. — M.: SSSR Xalq Komissarlari Soveti huzuridagi Geodeziya va kartografiya bosh boshqarmasining geodeziya va kartografiya adabiyoti nashriyoti, 1943. — 238 bet