| Sayt | |
|---|---|
| | |
| Ishga tushirilishi | 1990 |

Sayt, yoki veb-sayt (inglizcha website: web — «o‘rgimchak to‘ri, tarmoq» va site — so‘zma-so‘z — «tarmoqdagi joy, segment yoki qism»), shuningdek, veb-tugun[manba 922 kundan beri ko‘rsatilmagan], — o‘zaro mantiqan bog‘langan bir yoki bir nechta veb-sahifalar; shuningdek, server kontenti joylashadigan manzil. Odatda internetdagi sayt foydalanuvchilar yagona yaxlit tizim sifatida qabul qiladigan, o‘zaro bog‘langan ma’lumotlar majmuasi bo‘lib, o‘ziga xos manzilga ega. Veb-saytlar shunday nomlangan, chunki ularga kirishda asosan quyidagi veb-protokollardan foydalaniladi: HTTP va HTTPS.
Veb-sayt elektron hujjatlar (fayllar, ma’lumotlar va kod) tizimi sifatida jismoniy shaxs yoki tashkilotga tegishli bo‘lishi hamda kompyuter tarmog‘ida umumiy domen nomi va IP-manzil orqali yoki bitta kompyuterda mahalliy tarzda foydalanish uchun ochiq bo‘lishi mumkin. «Xo‘jalik va huquq» jurnalida chop etilgan maqolada ham har bir saytning o‘z nomi bo‘lishi, uni domen nomi bilan adashtirmaslik kerakligi ta’kidlangan. Mualliflik huquqi nuqtayi nazaridan sayt tarkibiy asar hisoblanadi, shu bois sayt nomi ham boshqa asarlarning nomlari kabi huquqiy muhofaza qilinadi.
Barcha saytlar birgalikda Butunjahon o‘rgimchak to‘rini tashkil etadi. Unda aloqa (o‘rgimchak to‘ri) jahon hamjamiyatiga oid axborot qismlarini yagona tizimga — global ma’lumotlar bazasi va sayyoramiz miqyosidagi aloqa vositasiga birlashtiradi. Mijozlarning serverlardagi saytlarga bevosita kirishini ta’minlaydigan maxsus protokol — HTTP ishlab chiqilgan.
Tarixi
Dunyodagi birinchi info.cern.ch sayti 6-avgust 1991-yilda paydo bo‘lgan. Uni yaratgan Tim Berners-Li saytda ma’lumotlarni uzatishning World Wide Web deb nomlangan yangi texnologiyasini tasvirlagan. U HTTP ma’lumot uzatish protokoli, URI manzillash tizimi hamda HTML gipermatnni belgilash tiliga asoslangan edi. Shuningdek, saytda serverlar va brauzerlarni o‘rnatish hamda ulardan foydalanish tamoyillari bayon etilgan. Keyinchalik Tim Berners-Li unga boshqa saytlarga havolalar ro‘yxatini joylagani uchun bu sayt dunyodagi dastlabki internet-katalogga ham aylangan.
Birinchi sayt ishlashi uchun zarur vositalarni Berners-Li bundan ham oldin tayyorlagan: 1990-yil oxirida ilk gipermatnli brauzer WorldWideWeb (veb-sahifa muharriri imkoniyatlari bilan), NeXTcube asosidagi birinchi server va ilk veb-sahifalar yaratilgan.
Vebning «otasi» gipermatn ma’lumot almashish tarmoqlariga asos bo‘la oladi, deb hisoblagan va o‘z g‘oyasini ro‘yobga chiqargan. Hali 1980-yilda Tim Berners-Li ma’lumotlarni tasodifiy assotsiatsiyalar asosida saqlaydigan gipermatn dasturi — Enquireni yaratgan. Keyinroq u Yevropa yadro tadqiqotlari markazida (Jenevadagi CERN) ishlayotganida hamkasblariga o‘zaro giperhavolalar bilan bog‘langan gipermatn hujjatlarini nashr etishni taklif qilgan. Berners-Li ichki qidiruv tizimi va hujjatlarga, shuningdek, Internetning yangilik resurslariga gipermatn orqali kirish mumkinligini namoyish etgan. Natijada may oyida (1991-yil) CERNda veb standarti tasdiqlandi: WWW.
Tim Berners-Li vebning asosiy texnologiyalari — HTTP, URI/URL va HTMLning «otasi» hisoblanadi. Biroq ularning nazariy asoslari bundan avval yaratilgan. 1940-yillarda Vennivar Bush texnik qurilmalar yordamida inson xotirasini kengaytirish hamda insoniyat to‘plagan axborotni tez topish uchun indekslash g‘oyalarini ilgari surgan. Ted Nelson va Dag Engelbart o‘quvchiga matnni turli ketma-ketlikda o‘qish imkonini beradigan «tarmoqlanuvchi» gipermatn texnologiyasini taklif qilgan. Nelsonning yakunlanmagan Xanadu gipermatn tizimi o‘zaro aloqalar va «oynalar» bilan bog‘langan matnlarni saqlash hamda qidirish uchun mo‘ljallangan edi. Nelson insoniyat yaratgan barcha matnlarni o‘zaro havolalar orqali bog‘lashni orzu qilgan.
Hozirda Tim Berners-Li o‘zi asos solgan Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konsorsiumiga (World Wide Web Consortium) rahbarlik qiladi. Bu tashkilot internet standartlarini ishlab chiqish va joriy etish bilan shug‘ullanadi.
Tuzilishi
Sayt sahifalari matnli fayllar, ya’ni gipermatnli hujjatlar bo‘lib, ular HTML tilida belgilanadi. Tashrif buyuruvchi ushbu fayllarni kompyuteriga yuklaganidan so‘ng, ularni brauzer qayta ishlaydi va foydalanuvchining tasvirlash qurilmasiga (monitor, cho‘ntak kompyuteri ekrani, printer yoki nutq sintezatori) chiqaradi. HTML tili matnni formatlash, undagi funksional elementlarni farqlash, gipermatnli havolalar (giperhavolalar) yaratish hamda sahifaga tasvir, audioyozuv va boshqa multimediali elementlarni joylashtirish imkonini beradi. Sahifaning ko‘rinishini CSS uslublarini qo‘shish bilan o‘zgartirish mumkin. Bu barcha formatlash parametrlarini (2-darajali sarlavha harflarining o‘lchami va rangi, qo‘shimcha blokning o‘lchami va ko‘rinishi va boshqalarni) alohida faylda markazlashgan holda boshqarish yoki JavaScript tilida skriptlar qo‘shish imkonini beradi. Bunday skriptlar sahifalarni hodisalar va foydalanuvchi harakatlariga mos ravishda ko‘rsatishga yordam beradi.
Sayt sahifalari oddiy statik fayllar to‘plami bo‘lishi yoki maxsus kompyuter dasturi tomonidan serverda yaratilishi mumkin. Bunday dasturlar muayyan sayt uchun buyurtma asosida yozilishi yoki ma’lum turdagi saytlar uchun mo‘ljallangan tayyor mahsulot bo‘lishi mumkin. Ularning ayrimlari sayt egasiga ma’lumotlarni tuzish va veb-saytda aks ettirishni moslashuvchan sozlash imkonini beradi. Bunday boshqaruv dasturlari kontentni boshqarish tizimlari (CMS) deb ataladi.
Saytlar muayyan auditoriyaga mo‘ljallangan alohida bo‘limlarga ega bo‘lishi mumkin. Bunday bo‘limlar sayt versiyalari deyiladi. Auditoriyalar foydalanadigan qurilmalari yoki tillariga ko‘ra farqlanadi. Masalan, smartfon orqali foydalanishga mo‘ljallangan mobil versiyalar mavjud. Saytlarning turli til versiyalari (ruscha, inglizcha va boshqalar) ham bo‘lishi mumkin.
Sayt yaratish
Dizaynni ishlab chiqish
Veb-dizaynerlar sahifalarning maketlari va veb-shablonlarini ishlab chiqadilar. Dizayner foydalanuvchi sayt axboroti va xizmatlaridan qanday foydalanishini belgilaydi, ya’ni bevosita foydalanuvchi interfeysini loyihalaydi. Aksariyat sahifalarda grafik elementlar ham mavjud. Ularni tayyorlash bilan rassomlar, illyustratorlar, fotograflar, texnik dizaynerlar, shrift mutaxassislari va boshqalar shug‘ullanadi. Tayyor shablonlar buyurtmachiga taqdim etiladi. Bu bosqichda sahifalar hali yakuniy kontentga ega bo‘lmasligi mumkin (uni tayyorlash dizayner vazifasiga kirmaydi). Maketni yaqqolroq ko‘rsatish uchun ularga vaqtinchalik matn joylashtiriladi. Dizaynerlar jargonida bunday matn «baliq» (vaqtinchalik matn) deyiladi. Agar buyurtmachi shablonlar ko‘rinishidan mamnun bo‘lsa, ishlab chiqishning keyingi bosqichi — sayt sahifalarini HTML shaklida sahifalash boshlanadi.
Sahifalash
Sahifalovchi mutaxassis shablon maketlarini oddiy rasmlar (masalan, JPEG yoki PNG formatida) yoxud qatlamlarga bo‘lingan fayllar (masalan, PSD yoki AI formatida) qabul qiladi. Uning vazifasi ana shu grafik maketlardan internet uchun moslashtirilgan tasvirlar bilan gipermatnli veb-sahifalar yaratishdir.
Sahifalovchi mutaxassis ishining murakkab jihatlaridan biri ko‘plab brauzerlar — veb-sahifalarni ko‘rish dasturlari bilan moslikni (krossbrauzerlikni) ta’minlashdir. Brauzerlar bir xil belgilash elementlari yoki CSS qoidalarini turlicha talqin qilishi mumkin. Natijada ayrim foydalanuvchilar sahifani dizayner mo‘ljallagan va buyurtmachi kutgan ko‘rinishda ko‘rmasligi mumkin. Mutaxassis tayyor shablonlar ko‘pchilik brauzerlarda bir xil aks etishiga ishonch hosil qilgach, keyingi bosqich — veb-dasturlash boshlanadi.
Dasturlash
Dasturchilarga tayyor sahifa shablonlari va sayt elementlarining ishlashi hamda joylashuviga oid dizayner ko‘rsatmalari topshiriladi. Dasturchi saytning dasturiy asosini noldan yoki freymvork yoxud CMSdan foydalanib yaratadi. Bu holatda dasturlash tilining tanlanishi asosiy masala emas.
Sayt foydalanishga tayyor bo‘lgach, keyingi bosqich — uni axborot bilan to‘ldirish boshlanadi.
Mutlaq va mualliflik huquqlari
Sayt mualliflik huquqi obyekti hisoblanadi. Unga Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksining to‘rtinchi bobi tatbiq etiladi:
- mutlaq huquqlar (RF FK 1288- va 1291-moddalari);
- muallifning o‘z nomiga bo‘lgan huquqi (RF FK 1265-moddasi);
- yuridik shaxs muallifligini ko‘rsatish huquqi (4-band, RF FK 1240-modda);
- asarning daxlsizligi hamda uni buzib ko‘rsatishdan himoya qilish huquqi (RF FK 1266-moddasi).
Quyidagilar bilan yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan nizolarni ham hisobga olish lozim:
- domen nomi egasi bilan;
- domen nomiga adashtirish darajasida o‘xshash savdo belgisi egasi bilan.
Xavfsizlik
Muhim axborot resursi hisoblanadigan saytlar ko‘p. Bunday resurslarda foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari (masalan, shaxsiy yozishmalar, manzillar, telefon raqamlari) yoki moliyaviy ma’lumotlari (masalan, bank saytlarida) saqlanishi mumkin. Bunday resurslarga noqonuniy kirish bevosita moddiy zarar (masalan, hujumchi boshqa birovning hisobidan o‘z hisobiga pul o‘tkazishi) yoki maxfiy axborot tarqalishi bilan bog‘liq bilvosita zarar keltirishi mumkin. Shuningdek, hujumchi sayt kontentini buzib qo‘yishi mumkin. Ko‘plab saytlar uchun muayyan xavfsizlik darajasini ta’minlash muhim. Zarur himoya darajasi ko‘p jihatdan saytda joylashgan axborotning xususiyatiga bog‘liq.
Sayt buzib kirilishining eng keng tarqalgan ko‘rinishlari:
- hujumchilar tomonidan sayt ko‘rinishini ruxsatsiz o‘zgartirish (qarang: defeys (sayt ko‘rinishini buzish), xakerlar)
- soxta sayt yaratish (sayt dizayni va kontenti nusxalanib, undan foydalanuvchilarning parollari o‘g‘irlanishi mumkin)
- qidiruv tizimi yoki mobil qurilmadan kelgan foydalanuvchilar boshqa saytga yo‘naltirib olib ketilishi oqibatida sayt auditoriyasining kamayishi
- tashqi resurslarga havolalar paydo bo‘lishi (qora SEO)
- pornografik bannerlar va boshqa bezovta qiluvchi reklamalar paydo bo‘lishi
Sayt buzib kirilishining ikkilamchi oqibatlari:
- Google va Yandex qidiruv tizimlari tomonidan saytning «zararli» sifatida bloklanishi
- Google Chrome, Opera, Yandex Brauzer va boshqa brauzerlar tomonidan saytning bloklanishi
- antivirus dasturlari tomonidan saytning bloklanishi
- sayt joylashgan xosting provayderi tomonidan bloklanishi
- saytning qidiruv natijalaridagi o‘rni pasayishi
- saytga har kuni kiruvchi tashrif buyuruvchilar sonining kamayishi
Saytga buzib kirishning eng ko‘p uchraydigan maqsadlari:
- raqobatchi sayt savdosiga yoki obro‘siga putur yetkazish
- foyda olish: haq evaziga sayt orqali spam tarqatish; sayt foydalanuvchilarini pul evaziga boshqa saytlarga hamda Google Play va AppStore ilova sahifalariga yo‘naltirish; saytdan DDoS-hujumlar uchun foydalanish; unga tashqi saytlarga havolalar joylashtirish; saytga kiruvchilarning kompyuterlarini zararlovchi zararli kod joylashtirish
- shantaj: saytni o‘g‘irlab, egasiga pul evaziga qaytarish
- reklama: xakerlik xizmatlarini targ‘ib qilish maqsadida sayt ko‘rinishini buzish
- siyosiy sabablar: muayyan siyosiy tuzum yoki tashkilotga nisbatan munosabatini namoyish etish
SiteSecure saytlarni himoya qilish xizmati Rossiyadagi tijorat saytlari xavfsizligi bo‘yicha 1-chorak (2015-yil) davomida o‘tkazgan tadqiqotga ko‘ra, har 10 ta saytdan bittasi zararlangan yoki zararlanish hamda zararli deb topilib bloklanish xavfi yuqori bo‘lgan.
Saytlarning ommaboplik bo‘yicha ro‘yxati
Ommaboplik odatda saytga tashrif buyuruvchilar soniga qarab belgilanadi. Quyida boshqa saytlarning tashrif statistikasini to‘plovchi SimilarWeb kompaniyasi ma’lumotlariga asoslangan ro‘yxatlar keltirilgan.
| Dunyoda | O‘rin | Rossiyada |
|---|---|---|
| google.com | 1 | yandex.ru |
| facebook.com | 2 | google.com |
| youtube.com | 3 | youtube.com |
| instagram.com | 4 | dzen.ru |
| baidu.com | 5 | turbopages.org |
| wikipedia.org | 6 | vk.com |
| twitter.com | 7 | mail.ru |
| yahoo.com | 8 | ya.ru |
| yandex.ru | 9 | ozon.ru |
| whatsapp.com | 10 | ok.ru |
| x.com | 11 | wildberries.ru |
| xvideos.com | 12 | avito.ru |
| chatgpt.com | 13 | gismeteo.ru |
| tiktok.com | 14 | pinterest.com |
| reddit.com | 15 | t.me |
| amazon.com | 16 | rbc.ru |
| pornhub.com | 17 | market.yandex.ru |
| yahoo.co.jp | 18 | wikipedia.org |
| docomo.ne.jp | 19 | kinopoisk.ru |
| live.com | 20 | pikabu.ru |
| linkedin.com | 21 | google.ru |
| xnxx.com | 22 | rutube.ru |
| netflix.com | 23 | cloud.mail.ru |
| office.com | 24 | rambler.ru |
| xhamster.com | 25 | gosuslugi.ru |
| bing.com | 26 | ria.ru |
| dzen.ru | 27 | telegram.org |
| microsoftonline.com | 28 | ficbook.net |
| pinterest.com | 29 | news.mail.ru |
| naver.com | 30 | pornhub.com |
Adabiyotlar
- Hagen Graf. Joomla! 1.5 yordamida veb-saytlar yaratish. — «Vilyams» nashriyoti, 2009. — 312 b. — ISBN 978-5-8459-1506-1.
- Viktor Romashev. CMS Drupal: Sayt kontentini boshqarish tizimi. — «Piter» nashriyoti, 2010. — 255 b. — ISBN 978-5-49807-241-8.