
Kvant mexanikasida aynish — hodisa bo‘lib, bunda muayyan fizik kattalik (masalan, energiya, impuls va hokazo), kvant fizik tizimini tavsiflaydi va ushbu tizimning turli holatlari uchun bir xil qiymatga ega bo‘ladi. Aynish karraligi deb, bir xil fizik kattalik qiymatiga ega bo‘lgan kvant fizik tizimining turli holatlari soniga aytiladi.
Matematik jihatdan bu shuni anglatadiki, ushbu fizik kattalik operatori aynigan xos qiymatga ega. Aynish karraligi mazkur xos qiymatga mos keluvchi xos qism fazoning o‘lchamiga teng. Aynish mavjud bo‘lgan holatda tizimning holatini to‘liq tavsiflash uchun aynigan fizik kattalik qiymatlarini bilishning o‘zi yetarli emas; boshqa fizik kattaliklarning qiymatlarini ham bilish zarur. Ularning barchasi birgalikda o‘zaro kommutatsiyalanuvchi kuzatiladigan kattaliklarning to‘liq tizimi.
Aynishga misol — massasi bo‘lgan zarrachaning kvant simida joylashishi; simning kesimi kvadrat bo‘lib, zarrachaning harakati va koordinatalari bo‘ylab cheklangan: , , uchinchi koordinata bo‘ylab erkin harakatlanadi). Bunday holda mumkin bo‘lgan energiyalar to‘plami quyidagicha yoziladi:
- ,
bu yerda , — natural sonlar, o‘zgarmas. Masalan, energiya sathi ikki karrali aynigan (unga quyidagi kombinatsiyalar mos keladi: , shuningdek, ), keyingi energiya sathi esa uch karrali aynigan (variantlar: ; ; ).
Aynishning kvant statistik mexanikasidagi roli juda muhim. N ta zarrachadan iborat tizimda uch o‘lchamda bitta energiya sathiga bir nechta turli to‘lqin funksiyasi mos kelishi mumkin. Shu sathdagi aynigan holatlarning barchasi teng ehtimollik bilan band etilishi mumkin. Bunday holatlar soni tegishli energiya sathining aynish karraligini belgilaydi.
Adabiyotlar
- tahr. Shirkov D. V. Mikrodunyo fizikasi. — Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1980. — 528 b.