Embriologiya (qadimgi yunoncha ἔμβρυον — embrion, murtak + -λογία, kelib chiqishi λόγος — ta’limot) — murtakning rivojlanishini o‘rganuvchi fan (embriogenez). Murtak deb har qanday organizmning tug‘ilish yoki tuxumdan chiqishdan oldingi, o‘simliklarda esa unib chiqishdan oldingi rivojlanish bosqichidagi holatiga aytiladi. Ko‘plab olimlar embriologiyani kengroq ma’noda rivojlanish biologiyasining sinonimi sifatida talqin qiladi. XX asr o‘rtalarigacha ushbu fan sohasining keng tarqalgan sinonimi — «embriogeniya».
Embriologiya tirik organizmlarning quyidagi rivojlanish jarayonlarini o‘rganadi: gametogenez, urug‘lanish va zigotaning hosil bo‘lishi, maydalanish — zigotaning bo‘linishi, to‘qimalarning differensiatsiyalanishi, a’zolarning shakllanishi va rivojlanishi (organogenez), morfogenez, regeneratsiya (qayta tiklanish).
Embriologik masalalarga qiziqish qadimgi hind va qadimgi yunon falsafasida ham kuzatiladi. Bunday qiziqish qadimgi Xitoy mutafakkirlariga ham xos bo‘lgan.
Embriologiyaning fan sifatida rivojlanish tarixi
Ibtidoiy odamlar yangi individning dunyoga kelishi haqida savollar berishgan. Ular yangi individning tug‘ilishi jinsiy aloqaning natijasi ekanini payqashgan. Qushlar va sutemizuvchilar embrionlarining tuzilishi haqidagi dastlabki ma’lumotlar allaqachon qadimgi Bobilda, Ossuriyada, Misrda, Xitoyda, Hindistonda va Yunonistonda mavjud bo‘lgan. Organizmlarning embrional rivojlanishi haqidagi dastlabki tasavvurlar Gippokrat va Aristotel (miloddan avvalgi IV asr nomlari bilan bog‘liq. Uyg‘onish davrida, 1600 va 1604-yillarda D. Fabritsiy tovuq embrioni rivojlanishining turli bosqichlarini tavsiflab, ularning rasmlarini chizgan. Biroq u jo‘janing rivojlanishi tuxum oqidagi buralgan ipchalar — xalazalardan boshlanadi, deb xato hisoblagan. Umurtqali hayvonlar embrionlarining rivojlanishini kuzatish V. Garveyni (1652) barcha tirik mavjudotlar tuxumdan rivojlanadi, degan fikrga olib kelgan. O‘sha davrda R. de Graaf sutemizuvchilar tuxumdonlarida xaltachalarni topib, ularni tuxum hujayralari deb hisoblagan. Keyinchalik bu tuzilmalar fanda Graaf pufakchalari nomini olgan. 1676-yildan 1719-yilgacha A. Levenhuk qizil qon tanachalarini, ayrim sodda hayvonlarni va erkak jinsiy hujayralarini kashf etgan. Organizm rivojlanishining mohiyatini tushunishga qaratilgan dastlabki urinishlar natijasida yangi, to‘liq shakllangan organizm jinsiy hujayra — spermatozoid ichida avvaldan mavjud bo‘lib, keyinchalik faqat o‘sadi, degan fikr yuzaga kelgan. Shu tariqa metafizik va idealistik nazariya — preformatsiya (prae — oldindan, formatio — shakllanish, praeformo — oldindan shakllantiraman) paydo bo‘lgan. Bu nazariya XVII va XVIII asrlarda fanda ustunlik qilib, ilmiy bilish rivojiga to‘sqinlik qilgan.
Embriologiya taraqqiyotida 1759-yil muhim o‘rin tutadi. Aynan shu yili Kaspar Fridrix Volfning «Rivojlanish nazariyasi» nomli dissertatsiyasi nashr etilgan. Ko‘p o‘tmay Peterburg Fanlar akademiyasining akademigi bo‘lgan K. F. Volf ushbu ishida organizmdagi ayrim a’zolar tuxumning noorganik massasidan yangidan hosil bo‘lish orqali rivojlanadi, degan xulosaga kelgan. Shunday qilib, u birinchi bo‘lib preformatsiya nazariyasining to‘g‘riligiga shubha bildirgan va epigenez (epi — keyin, so‘ng; genesis — kelib chiqish) g‘oyasini qo‘llab-quvvatlagan.
Embriologiyaning asoschisi Karl Ernst fon Ber hisoblanadi. U Peterburg Fanlar akademiyasining akademigi bo‘lib, epigenez nazariyasini asoslagan (1828) hamda embrion varaqlari haqidagi ta’limotni ishlab chiqqan.
Adabiyotlar
- rus tilida
- Antipchuk Yu. P. Gistologiya va embriologiya asoslari: pedagogika institutlarining biologiya yo‘nalishi talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. — M.: Prosveshcheniye, 1983. — 240 bet.
- Nidxem D. Embriologiya tarixi. / Ingliz tilidan A. V. Yudina tarjimasi. So‘zboshi muallifi V. P. Karpov. — M.: Xorijiy adabiyotlar davlat nashriyoti, 1947. — 342 bet.
- Shimkevich V. M. Embriologiya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- boshqa tillarda
- Lopata A. «Embriologiyada tuxum hujayraning tarixi». // Journal of Mammalian Ova Research. 2009. 26-jild. 2-9-betlar.
- De Felichi M. Gregorio Sirakus, Italiyada embriologiyaning yuksalishi: Uyg‘onish davridan 20-asr boshlarigacha // The International Journal of Developmental Biology[ingliz tilida]. 2000. 44-jild. 515—521-betlar.
