Xususiy IP-manzil nima

Xususiy IP-manzil (ingl. private IP address), shuningdek ichki, ichki tarmoqqa tegishli yoki mahalliy — IP-manzil, maxsus diapazonga mansub bo‘lib, internettarmog‘ida ishlatilmaydi. Bunday manzillar mahalliy tarmoqlardafoydalanish uchun mo‘ljallangan. Ularning taqsimlanishi hech kim tomonidan nazorat qilinmaydi. Bo‘sh IP-manzillar tanqisligi sababli provayderlar o‘z abonentlariga tashqi emas, ko‘proq ichki tarmoq manzillarini ajratmoqda. Bunda barcha abonentlar internetga yagona tashqi IP-manzil («oq IP») orqali chiqadi.

Ba’zan xususiy manzillar e’lon qilinmaydigan, tashqi manzillar («oq IP») esa e’lon qilinadigan manzillar deb ataladi.

Xususiy IP-manzillar diapazonlari

Quyidagi diapazonlar IANA tomonidan mahalliy tarmoqlar uchun ajratilgan manzillar sifatida belgilangan:

Quyidagi manzillar xususiy tarmoqlarga ajratilgan:

  • 10.0.0.0/8: 10.0.0.0 — 10.255.255.255, quyi tarmoq niqobi (usul: sinfsiz manzillash (ingl. CIDR)) — 255.0.0.0 yoki 8 bit;
  • 172.16.0.0/12: 172.16.0.0 — 172.31.255.255, quyi tarmoq niqobi 255.240.0.0 yoki 12 bit;
  • 192.168.0.0/16: 192.168.0.0 — 192.168.255.255, quyi tarmoq niqobi 255.255.0.0 yoki 16 bit.

Quyidagi manzillar CGNAT (Carrier-Grade NAT) tarmoqlari uchun ajratilgan:

  • 100.64.0.0 — 100.127.255.255 (quyi tarmoq niqobi 255.192.0.0, uzunligi 10 bit).

Quyidagi manzillar qayta ulanish (loopback) interfeyslari uchun ajratilgan (faqat bitta xost ichida ishlatiladi):

  • 127.0.0.0/8: 127.0.0.0 — 127.255.255.255, quyi tarmoq niqobi 255.0.0.0, uzunligi 8 bit.
  • fc00::/7 — 7 bitli manzil prefiksi.

Xususiy va tashqi, statik va dinamik manzillar tushunchalari

Ayrim hollarda[qayerda?] xususiy IP-manzil bilan dinamik IP-manzil tushunchalari chalkashtiriladi. Provayder dinamik ravishda ajratadigan barcha manzillar xususiy, doimiy (statik tarzda biriktirilgan) manzillar esa tashqi bo‘ladi, deb hisoblash noto‘g‘ri. Dinamik manzil tarmoq tuguniga har bir seans davomida (manzilni ijaraga berish, ya’ni tugunga doimiy manzil biriktirilmasligi) ajratiladi. Dinamik ravishda ham xususiy, ham tashqi (ommaviy) manzillar berilishi mumkin.

Xususiy manzilli qurilmalar internetga qanday chiqadi

Ichki IP-manzillardan yuboriladigan yoki ularga yo‘naltirilgan paketlarni magistral marshrutizatorlar o‘tkazmaydi. Demak, qo‘shimcha choralar ko‘rilmasa, ichki tarmoq qurilmalari internetdan ajratilgan bo‘ladi. Shunga qaramay, bunday qurilmalarning internetga chiqishini ta’minlaydigan bir qancha texnologiyalar mavjud.

Vositachi server

Ko‘plab eski internet xizmatlari (elektron pochta, IRC, Usenet) internetga bevosita chiqa olmaydigan qurilmalar uchun maxsus ishlab chiqilgan. Shu maqsadda protokollarning o‘zida axborotni oraliq tugunlar orqali uzatish imkoniyati ko‘zda tutilgan. Buni elektron pochta misolida ko‘rib chiqamiz.

Korporativ pochta serveri ikkita IP-manzilga ega: ichki va tashqi. Xat yuborish uchun foydalanuvchi SMTP protokoli orqali serverga ulanadi. Server internetga o‘z nomidan chiqib, xatni keyingi serverlarga uzatadi. Kiruvchi xatlar ham shu serverga SMTP protokoli orqali keladi. Pochta qutisini tekshirish uchun foydalanuvchilar serverga ulanadi; bunda qo‘llanadigan protokol — POP3.

Butunjahon to‘ri uchun «vositachi server» (ingliz tilida «proksi-server») texnologiyasi ishlab chiqilgan. Xususiy manzilli qurilma proksi-serverga murojaat qilib, unga HTTP so‘rovlarini yuboradi. Proksi-server esa veb-server bilan o‘z nomidan bog‘lanadi.

Bu yechim ichki tarmoq foydalanuvchilarining eng muhim ehtiyojlarini qondirgan. Ammo vositachi serverning arxitekturasi murakkab: u ko‘plab turli protokollarni qo‘llab-quvvatlashi kerak. Vositachi qo‘llab-quvvatlamaydigan yoki oraliq uzatishga moslashtirilmagan protokollarda (masalan, tarmoq o‘yinlari) internetga chiqish imkoni bo‘lmaydi. Ba’zi dasturlar (ICQ, Skype, P2P qismini o‘z ichiga olgan BitTorrent) o‘z protokolini HTTP paketlari ichiga joylab, proksi-serverlar orqali ishlaydi, boshqalari (Subversion, BitTorrent protokolidagi treker bilan aloqa) esa o‘z protokolini avvaldan HTTP asosida amalga oshirgan. Biroq bular vaqtinchalik yechimlar edi. Keyingi texnologiya — NAT— ichki tarmoq qurilmalariga istalgan amaliy protokol orqali internetga chiqish imkonini berdi.

Proksi-serverlar amaliy sathda ishlaydi; shu sababli ular saytlarga cheklov qo‘yishi, sahifalarni keshlashi va shu yo‘l bilan trafikni tejashi mumkin. Shu bois proksi-serverlar korporativ tarmoqlarda hozirgacha ishlatiladi (hatto boshqa protokollar NAT orqali ishlasa ham). Bundan tashqari, vositachi serverlar NAT bajara olmaydigan maxsus vazifalarda ham qo‘llanadi (masalan, ikkala qurilma ham NAT ortida bo‘lganda messenjerlardafayl uzatishda).

Tarmoq manzillarini translyatsiya qilish (NAT)

Bu texnologiya 1994-yilda hujjatlashtirilgan. Marshrutizatoresa NAT (ingl. Network Address Translation) texnologiyasidan foydalanib, mahalliy tarmoqdan kelayotgan paketni o‘tkazishda jo‘natuvchi manzilini o‘z manziliga almashtiradi. Marshrutizator serverdan javob olgach, ochiq ulanishlar jadvalidan haqiqiy qabul qiluvchini aniqlaydi va javobni unga qayta uzatadi.

NAT orqali ichki tarmoqdagi kompyuter istalgan amaliy protokoldan foydalanib, internetdagi har qanday server bilan aloqa o‘rnata oladi. Biroq NATning kamchiliklari ham bor. Xususiy IP-manzilli qurilmaga faqat mahalliy tarmoq ichidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanish mumkin. Bu, bir tomondan, mahalliy tarmoqni tashqaridan bo‘ladigan ko‘plab hujumlardan himoya qiladi. Boshqa tomondan, ayrim internet xizmatlarida (teng huquqli (peer-to-peer) tarmoqlarda, tarmoq o‘yinlarida, fayllarni messenjerlarda uzatishda) muammo yuzaga keladi: kompyuterlardan biri xususiy, ikkinchisi tashqi IP-manzilga ega bo‘lsa, ulanishni xususiy manzilli qurilma boshlashi kerak; ikkala manzil ham xususiy bo‘lsa, ular o‘rtasida bevosita ma’lumot almashish qiyinlashadi. Shunga qaramay, NAT-marshrutizator portlarni yo‘naltirishnisozlay oladi: marshrutizatorning muayyan portiga ulanish kelganda, u paketlarni ichki tarmoqdagi qurilmalardan biriga uzatadi. Odatda portlarni yo‘naltirish marshrutizator sozlamalarida qo‘lda belgilanadi, ammo portlarni avtomatik yo‘naltirish mexanizmlari ham mavjud: UPnP va STUN.

Ba’zi protokollar (masalan, FTP faol rejimda) serverdan mijozga ulanish o‘rnatish imkonini talab qiladi. Bunday holatlarda marshrutizator amaliy sathdagi protokolga aralashishi kerak bo‘ladi («amaliy sath shlyuzi»).

Tarmoq tunneli

Tunnel — bu tarmoq sathidagi paketlar yanada yuqori sathdagi paketlar (masalan, transport sathidagi) ichiga joylanadigan texnologiya. Bu boshqa turdagi tarmoq ustida virtual mahalliy tarmoq yaratish imkonini beradi. Qo‘llanish sohasi turlicha bo‘lgan tunnellash texnologiyalari ko‘p (PPPoE, VPN, Hamachi va boshqalar). Jumladan, tunnellar quyidagi imkoniyatlarni beradi:

  • Foydalanuvchi faqat o‘zi xohlagan paytda internetga chiqishi mumkin. Bunday «doimiy bo‘lmagan» ulanishlar uy tarmoqlarida 2000-yillarning boshlarida dolzarb edi: mahalliy trafik arzon yoki bepul, tashqi trafik esa qimmat bo‘lgan. «Ichki» resurslar qimmat tashqi trafikni sarflamasligi uchun foydalanuvchi qurilmalarida marshrutlash jadvalini moslashtirish kerak edi.
  • Ichki tarmoqdagi qurilmalar o‘rtasida, bevosita aloqa imkonsiz bo‘lsa ham, «to‘g‘ridan-to‘g‘ri» aloqani (masalan, tarmoq o‘yinlari uchun) ta’minlash. Albatta, bu «to‘g‘ridan-to‘g‘ri» aloqa vositachi server orqali amalga oshadi.
  • Dasturiy ta’minot uchun «mahalliy» tarmoq yaratish; bunday dasturlar keng tarqatish (broadcast) paketlari bilan ishlaydi — masalan, o‘sha tarmoq o‘yinlarida.
  • Internet orqali korporativ mahalliy tarmoqqa ulanish.