Videoo‘yin nima

Ikki qiz o‘ynayotgan poyga videoo‘yini, 2007-yil

Videoo‘yin (ingl. video game) — o‘yin bo‘lib, unda elektron qurilmalar hosil qilgan tasvirlardan foydalaniladi. Boshqacha aytganda, videoo‘yin elektron o‘yin[ingl.] bo‘lib, inson va qurilmaning vizual hamda jismoniy interfeys orqali o‘zaro ta’siriga asoslanadi. Bunga televizor, monitor yoki telefon ekrani misol bo‘la oladi.

Atamaning boshqa ta’riflari:

  • kompyuter o‘yini — televizor ekranida namoyish etiladigan o‘yin bo‘lib, buning uchun o‘yin konsolidan foydalaniladi.
  • videoo‘yin qurilmasi (unda videoo‘yin asosiy obyekt hisoblanadi) — o‘yinga oid axborotni televizor qabul qilgichi yoki maishiy videomonitor ekranida aks ettirish uchun mo‘ljallangan maishiy radioelektron qurilma.

Shu bilan birga, hozirgi vaqtda kompyuter o‘yini va videoo‘yin atamalari sinonim sifatida, bir-birining o‘rnida qo‘llanishi mumkin.

Tarix

Dastlabki videoo‘yinlarda foydalanuvchi bilan aloqa o‘rnatish uchun turli elektron qurilmalardan foydalanilgan. Videoo‘yinlar qatoriga kiritish mumkin bo‘lgan ilk ro‘yxatga olingan o‘yin — Raketa simulyatori bo‘lib, uning interfeysi elektron-nur trubkasi (ENT) asosidagi qurilmadan iborat edi (patentga ariza 25-yanvar kuni, 1947-yilda topshirilgan). Bu o‘yinning yaratilishiga ekranda tasvir hosil qilish imkonini bergan elektron-nur trubkasining ixtiro qilinishi sabab bo‘lgan. Biroq Raketa simulyatori monitor va televizorlarga xos rastrli tasvirga ega bo‘lmagan. Shu sababli ushbu qurilma ko‘pincha elektron o‘yin deb hisoblanadi, biroq videoo‘yinlar qatoriga ham kiritiladi. Shunday bo‘lsa-da, texnik nuqtayi nazardan Raketa simulyatori videoo‘yin hisoblanadi.

Videoo‘yinlarning dastlabki namunalari qatoriga birinchi dasturiy o‘yin — OXO, ko‘ngilochar maqsadda yaratilgan birinchi o‘yin — Tennis for Two, Spacewar! esa uni yaratgan tashkilotdan tashqarida ham foydalanish mumkin bo‘lgan birinchi videoo‘yin sifatida tilga olinadi. O‘sha davrdagi o‘yinlarni videoo‘yin deb ta’riflash bir qator qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Masalan, ular interaktiv dasturlar sifatida yaratilmagan, dastlab o‘yin sifatida ham ishlab chiqilmagan. Bundan tashqari, bunday o‘yinlar ommalashmagan va keng tarqalmagan, chunki ular ko‘paytirib tarqatilmagan hamda yaratilgan tashkilotlar doirasidan tashqariga chiqmagan. Bunga bir qancha texnik qiyinchiliklar sabab bo‘lgan: 1960-yillardagi kompyuterlar butun boshli xonalarni egallagan, elektron lampalardan foydalangan va doimiy sovitish hamda texnik xizmat ko‘rsatishni talab qilgan. Kompyuter o‘yinlari rivojidagi muhim burilishlardan biri tranzistorli elementlar bazasiga o‘tish va teletaypdan keng foydalanish bo‘lgan. Natijada foydalanuvchi bilan o‘zaro aloqa interfeysiga ko‘ra o‘yinlar videoo‘yinlar va matnli o‘yinlarga ajrala boshlagan.

Tarixan videoo‘yinlar shaxsiy kompyuter yaratilishidan oldin paydo bo‘lgan. Buning sababi shundaki, 1960-yillarda kompyuter texnologiyalari ommaviy tus olmagan va fuqarolik sohasida muhim vosita sifatida qaralmagan. Elektron asosda yaratilgan videoo‘yinlar (elektron o‘yinlar) kompyuter texnikasining tinch maqsadlarda jamiyatga kirib borishi va ommaviy madaniyatga qo‘shilishida muhim rol o‘ynagan. 1970-yillarda barlar, kafelar va boshqa muassasalarda o‘yin avtomatlari o‘rnatila boshlagach, videoo‘yinlar eng ommabop ko‘ngilochar mashg‘ulotlardan biriga aylangan. Avvalgi o‘yin avtomatlari, elektron o‘yinlar va videoo‘yinlarning kompyuter o‘yinlari sanoati shakllanishidagi rolini CNNning sobiq prodyuseri Stiven Bakster (ingl. Steven Baxter) quyidagicha ta’riflaydi:

Videoo‘yinlar bevosita pinboldan kelib chiqqan deb ayta olmaymiz, ammo pinbol bo‘lmaganida videoo‘yinlar ham paydo bo‘lmasligi mumkin edi, deb taxmin qilish mumkin. Bu velosipedlar va avtomobillarga o‘xshaydi. Bir sanoat tarmog‘i boshqasining paydo bo‘lishiga turtki beradi, keyin esa ular yonma-yon mavjud bo‘ladi. Ammo yengil avtomobillar paydo bo‘lishi uchun avval velosipedni ixtiro qilish kerak edi.

Zamonaviy ma’nodagi birinchi videoo‘yin Ralf Ber tomonidan ishlab chiqilgan. Uning yangiligi o‘yinlar uchun televizor ekranidan foydalanila boshlanganida edi. Ralf Ber bu g‘oya xayoliga qanday kelganini quyidagicha eslaydi:

Nyu-Yorkka xizmat safarim davomida shaharning sharqiy qismidagi avtobus terminali yonida o‘tirib, televizorda tomosha qilishni istamaydigan kanallarni almashtirishdan boshqa yana nimalar qilish mumkinligi haqida o‘ylardim. Shunda taxminan $19.95 narxda sotiladigan videoo‘yin qurilmasini yaratish g‘oyasi xayolimga keldi. Bu 1966-yilning avgustida bo‘lgan.

Shuni ham tushunish kerakki, o‘sha paytda men bo‘lim boshlig‘i edim va 7-8 million dollarlik ish haqi fondini boshqarardim. Bir-ikki xodimni ajratib, ularga biror loyiha ustida ishlashni topshirishim mumkin edi. Bu haqda hech kim bilishi shart emasdi, chunki xarajatlarimga deyarli ta’sir qilmasdi. Ishni aynan shu tariqa boshlaganman.

Ralf Ber Bill Harrison (ingl. Bill Harrison) bilan birga ishlagan va ular televizor ekraniga tasvir uzatadigan qurilma — birinchi o‘yin konsolini yaratgan. Asosiy muammolar texnik xususiyatga ega bo‘lib, ularning ishlanmalari hali ko‘ngilochar jihatdan qiziqish uyg‘otmasdi. Keyinchalik ularga Bill Rash (ingl. Bill Rusch) qo‘shildi. U birinchi bo‘lib o‘yindan zavqlanish, ya’ni o‘yin qiziqarli bo‘lishi zarurligini anglab yetdi (ingl. fun, ya’ni o‘yindan zavq olish). Biroq 1960-yillarning oxirida moliyaviy muammolar tufayli ishlar to‘xtatildi.

Videoo‘yinlar sanoatining asoschisi sifatida Nolan Bushnell e’tirof etiladi. U bir nechta kompyuter o‘yinini yaratgach, Computer Space videoo‘yinini ishlab chiqdi. 1971-yilda u Nutting Associates[ingl.] kompaniyasi bilan birga ushbu o‘yin o‘rnatilgan 1500 ta o‘yin avtomatini ishlab chiqardi. Biroq Computer Space savdosi muvaffaqiyatsiz bo‘lgani sababli Nolan Bushnell Nutting Associates kompaniyasidan ketib, Ted Dabni[ingl.] bilan birga Atari kompaniyasiga asos soldi. Shu kompaniyada Pong videoo‘yini yaratildi. U tijoriy muvaffaqiyatga erishgan birinchi videoo‘yin hisoblanadi.

1960–1970-yillarda videoo‘yinlar maxsus televizor pristavkalari va o‘yin avtomatlari shaklida chiqarilgan. Faqat 1980-yillarning boshidan, shaxsiy kompyuterlar yetarlicha ko‘p odamlar uchun qulay bo‘lib qolgach, videoo‘yinlarga kompyuter o‘yinlari sifatida qarala boshlangan, deb hisoblanadi.

Adabiyotlar

Havolalar