Ma’lumotlar tuzilmalari

Binar daraxt, tarmoqlanuvchi bog‘langan ma’lumotlar tuzilmasining oddiy namunasi.

Ma’lumotlar tuzilmasi (ingl. data structure) — dasturiy birlik bo‘lib, u (kompyuter yordamida) bir xil turdagi va/yoki mantiqan bog‘liq ma’lumotlarni saqlash va qayta ishlash imkonini beradi. Ma’lumotlarni qo‘shish, qidirish, o‘zgartirish va o‘chirish uchun ma’lumotlar tuzilmasi o‘z interfeysini tashkil etuvchi muayyan funksiyalar to‘plamini taqdim etadi.

«Ma’lumotlar tuzilmasi» atamasi bir-biriga yaqin, ammo farqli bir nechta ma’noni anglatishi mumkin:

  • Abstrakt ma’lumotlar turi;
  • Muayyan abstrakt ma’lumotlar turining amaliy amalga oshirilishi;
  • Ma’lumotlar turining alohida nusxasi, masalan, muayyan ro‘yxat;
  • Funksional dasturlashda — o‘ziga xos birlik (ingl. unique identity), u o‘zgarishlar davomida ham saqlanib qoladi. Turli versiyalari mavjud bo‘lishiga qaramay, norasmiy ravishda u haqida bitta ma’lumotlar tuzilmasi sifatida gapiriladi.

Ma’lumotlar tuzilmalari ma’lumotlar turlari, havolalar va ular ustida bajariladigan amallardan foydalanib, tanlangan dasturlash tilida yaratiladi.

Ma’lumotlar tuzilmalarining turli ko‘rinishlari turli ilovalar uchun mos keladi; ayrimlari muayyan vazifalarga ixtisoslashgan. Masalan, B-daraxtlar odatda ma’lumotlar bazalarini yaratish uchun mos keladi, xesh-jadvallar esa turli xil lug‘atlarni yaratishda, jumladan, domen nomlarini kompyuterlarning internet manzillariga moslashtirishda keng qo‘llanadi.

Dasturiy ta’minot yaratishda dasturlarni amalga oshirish murakkabligi va ularning ishlash sifati ma’lumotlar tuzilmalarini to‘g‘ri tanlashga sezilarli darajada bog‘liq. Buni anglash dasturiy vosita arxitekturasida algoritmlar emas, aynan ma’lumotlar tuzilmalarini asosiy o‘ringa qo‘yadigan rasmiy loyihalash usullari va dasturlash tillarining paydo bo‘lishiga turtki berdi. Bunday tillarning aksariyatida ma’lum bir turdagi modullilik mavjud bo‘lib, u ma’lumotlar tuzilmalarini turli ilovalarda xavfsiz tarzda qayta ishlatish imkonini beradi. Obyektga yo‘naltirilgan dasturlash tillari, masalan, Java, C# va C++, ana shunday yondashuvga misoldir.

Ko‘plab klassik ma’lumotlar tuzilmalari dasturlash tillarining standart kutubxonalarida mavjud yoki bevosita dasturlash tillariga kiritilgan. Masalan, xesh-jadval ma’lumotlar tuzilmasi Lua, Perl, Python, Ruby, Tcl va boshqa dasturlash tillariga o‘rnatilgan. Shuningdek, standart shablonlar kutubxonasi (STL) C++ tilida keng qo‘llaniladi.

Aksariyat ma’lumotlar tuzilmalarining asosiy tarkibiy qismlari — massivlar, yozuvlar (struct — C tilida va record — Paskalda), teglangan birlashmalar (union — C tilida) va havolalar. Masalan, ikki tomonlama bog‘langan ro‘yxat yozuvlar va havolalar yordamida tuzilishi mumkin; bunda har bir yozuv (tugun) ma’lumotlarni hamda «chap» va «o‘ng» tugunlarga havolalarni saqlaydi.

Funksional va imperativ dasturlashdagi ma’lumotlar tuzilmalarini taqqoslash

Funksional dasturlash tillari uchun ma’lumotlar tuzilmalarini loyihalash imperativ tillardagiga qaraganda kamida ikki sababga ko‘ra murakkabroq:

  1. Deyarli barcha ma’lumotlar tuzilmalari qiymat o‘zlashtirish amalidan keng foydalanadi, sof funksional uslubda esa bu amal qo‘llanmaydi;
  2. Funksional ma’lumotlar tuzilmalari moslashuvchanroq. Shu sababli imperativ dasturlashda eski versiya yangisiga almashtirilib yo‘qolsa, funksional dasturlashda eski versiya avtomatik ravishda mavjud bo‘lib qolaveradi. Boshqacha aytganda, maxsus choralar ko‘rilmasa (ular dasturni sezilarli darajada murakkablashtirishi mumkin), imperativ dasturlashdagi ma’lumotlar tuzilmalari o‘tkinchi (ingl. ephemeral), funksional dasturlarda esa ular odatda versiyalari saqlanuvchi (ingl. persistent).

Adabiyotlar

Havolalar