Turon pasttekisligi

Turon pasttekisligi
qozoqcha Turan oypaty, turkmancha Turan pesligi, o‘zbekcha Turon tekisligi
Xususiyatlari
Mutlaq balandligi922 m
Maydonitaxminan 2 mln km²
Joylashuvi
43°27′10″ sh. k. 62°04′08″ sh. u.HGЯO
Mamlakatlar
Азия
Точка
Turon pasttekisligi
Узбекистан
Точка
Turon pasttekisligi

Turon pasttekisligi (Turon tekisligi) (qozoqcha Turan oypaty, turkmancha Turan pesligi, o‘zbekcha Turon tekisligi / Турон текислиги) — O‘rta Osiyo va Janubiy Qozog‘istonning tekislik hududi.

Umumiy ma’lumot

Turon pasttekisligi Qozog‘iston, O‘zbekiston va Turkmaniston hududida joylashgan. Tekislikning uzunligi taxminan ikki ming kilometr. To‘rg‘ay botig‘i orqali Turon pasttekisligi G‘arbiy Sibir pasttekisligi bilan tutashadi. Qozog‘iston hududida Sirdaryo Turon pasttekisligini shimoliy va janubiy qismlarga ajratadi. Ustyurt va boshqa platolar alohida tog‘lar bilan birga nisbatan past hududlar bilan almashinib keladi; ayrim botiqlar dengiz sathidan pastda joylashgan (masalan, Qoragiye, −132 m). Pasttekislikning katta qismini Qoraqum, Qizilqum, Mo‘yinqum va boshqa cho‘llar egallagan; bu hududlarda balandlik 922 m gacha yetadi.

Tekislik iqlimi keskin kontinental, cho‘l iqlimidir. Janubiy qismida esa subtropik iqlim hukm suradi. Shuvoq-sho‘ra, psammofit va efemer cho‘l o‘simliklari ustunlik qiladi. Tuproq turlari: kulrang-qo‘ng‘ir, kam karbonatli va karbonatli tuproqlar; och tusli hamda oddiy bo‘z tuproqlar.

Shimoliy yarmida gilli, qumli va toshloq cho‘llar, ayrim joylarda sho‘rxoklar va taqirlar uchraydi; janubiy yarmida esa lyoss-gilli, qumli, toshloq, taqirli hamda sho‘rxok cho‘l hududlari mavjud.

Sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilik rivojlangan; pasttekislikdan yaylov sifatida ham foydalaniladi. Bu yerda neft va gaz konlari topilgan (Mang‘ishloq neft-gazli hududi).

Turon tekisligi epipaleozoy platformasi plitasida shakllangan. Uning poydevorida asosan gersin tektonik tuzilmalari ustunlik qiladi, ular orasida Baykalgacha bo‘lgan va Baykal davriga oid massivlar ham mavjud. Qozog‘iston past tog‘larining g‘arbiy qismi bilan Shimoliy Tyanshan tuzilmalari oralig‘ida ko‘milgan kaledon davriga oid tog‘ jinslari uchraydi. Turon plitasi ikki qismga — Shimoliy Turon va Janubiy Turon qismlariga bo‘linadi. Ular turli burmali mintaqalarga — Ural–Tyanshan va O‘rta yer dengizi mintaqalariga mansub. Plita poydevoridagi tog‘ jinslarining yer yuzasiga chiqish joylari juda kam.

Qadimda, pliotsen va pleystotsen davrlarida hozirgi Turon pasttekisligi hududi ulkan Turon dengizi tubi bo‘lgan. Ushbu dengiz ayrim davrlarda G‘arbiy Sibir, Qora va Shimoliy Dvina dengizlari bilan tutashgan. Turon dengizining hozirgi Kaspiy va Orol dengizlariga ajralishi ~ 2—3 ming yil avval sodir bo‘lgan.

Chegaralari

Havolalar