| Sariqamish ko‘li | |
|---|---|
| turkmancha Sarygamyş köli, o‘zbekcha Sariqamish ko‘li, qoraqalpoqcha Sariqamis kóli | |
O‘zbekiston tomondan ko‘rinadigan Sariqamish ko‘li | |
| Morfometriya | |
| Mutlaq balandligi | 5 m |
| O‘lchamlari | 125 × 90 km |
| Maydoni | 3000 km² |
| Hajmi | 12 km³ |
| Eng katta chuqurligi | 40 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 8 m |
| Gidrologiya | |
| Minerallashuv turi | xlorid-natriyli |
| Sho‘rligi | 15—20 ‰ |
| Havzasi | |
| Quyiladigan daryo | Bosh Daryoliq kollektori |
| Joylashuvi | |
| 42°00′00″ sh. k. 57°20′00″ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakatlar | |
| Hududlar | Dashog‘uz viloyati, Qoraqalpog‘iston |
Sariqamish ko‘li (Sariqamish; turkmancha Sarygamyş köli, o‘zbekcha Sariqamish ko‘li / Сариқамиш кўли, qoraqalpoqcha Sariqamis kóli / Сариқамиш көли) — oqmas taxir-sho‘r ko‘l bo‘lib, Turon pasttekisligida, Sariqamish botig‘ining markaziy qismida, Qoraqum cho‘lidan shimolda joylashgan. U Turkmanistondagi eng katta ko‘l bo‘lib, ko‘l umumiy maydonining to‘rtdan uch qismi shu mamlakat hududiga, qolgan to‘rtdan bir qismi esa O‘zbekistonga to‘g‘ri keladi. Sariqamish botig‘i va Amudaryoning Sariqamishbo‘yi deltasi Turkmanistonning Dashog‘uz viloyatidagi tabiiy geografik rayonlardir. Ko‘l yuzasining maydoni o‘zgaruvchan: 2017-yilda taxminan 3000 km2.
Nomining kelib chiqishi
«Sariqamish» nomi turkiy tillardan kelib chiqqan bo‘lib, «sariq qamish, qamish»:
«Bu nom botiqning quyi qismida joylashgan Sariqamish ko‘lidan olingan. Ko‘l esa qamish (turkmancha: sariqamish) nomi bilan atalgan…».
Tarixi
O‘z tarixi davomida ko‘l Amudaryodan keladigan suv miqdoriga qarab bir necha bor qurib, yana qayta paydo bo‘lgan. Sariqamish ko‘lining qurib qolish davrlari Amudaryoning Orol dengiziga quyilishi bilan bog‘liq bo‘lgan. Ilgari Sariqamish ko‘li Amudaryo suvlari hisobiga to‘lgan. Uning g‘arbida, Dashog‘uz viloyati hududida Amudaryoning qadimgi tarmoqlaridan qolgan ko‘plab o‘zanlar saqlangan. Ularning eng yiriklari — Daryoliq va Dovdon. Daryoliq o‘z tarmoqlari bilan deltaning shimoliy qismini qamrab oladi, tarmoqlari ko‘proq shoxlangan Dovdon esa Sariqamishbo‘yi deltasining o‘rta va janubiy qismlarini egallaydi. Ilgari ko‘lning janubiy qo‘ltig‘idan Kaspiy dengizi tomon Uzboy o‘zani orqali Amudaryo suvi oqib chiqqan. Mazkur o‘zan hozirgacha saqlanib qolgan.
Ko‘l neogen davrining oxirida, yuqori to‘rtlamchi davrda (dengiz sathidan 58 m balandlikda) mavjud bo‘lgan. O‘sha vaqtda uning maydoni hozirgi Assake-Ovdon botig‘ini ham qamrab olgan. Keyinchalik, milodiy XIV—XVI asrlarda ham (dengiz sathidan 50—62 m balandlikda) mavjud bo‘lgan. Amudaryo suvlari so‘nggi marta 1878-yilda, toshqin vaqtida bevosita botiqqa kirib kelgan.

Miloddan avvalgi VII—VI asrlar chegarasida aynan Amudaryoning Sariqamishbo‘yi deltasida qadimgi Xorazm davlatchiligi shakllangan va aynan shu yerda qadimgi Xorazm qurilish madaniyati davri boshlangan.
Olim Abu Rayhon Beruniy yashagan davrda Sariqamish ko‘li Qiz dengizi (turkmancha Gyz deňizi) deb atalgan. Turkiy tillardan tarjima qilinganda bu nom «qizlar dengizi» degan ma’noni anglatadi.
Arxeologik tadqiqotlar kech o‘rta asrlarda turkmanlar tomonidan Sariqamish yonbag‘irlarida murakkab va keng tarmoqlangan sug‘orish tarmog‘i barpo etilganini, bu yerda sug‘orma dehqonchilik keng rivojlanganini ko‘rsatdi:
«Sariqamish botig‘i chekkalaridagi ulkan va murakkab sug‘orish tizimini shu hududda yashagan turkman dehqon aholisi yaratgan».
Shuningdek, turar joy qoldiqlari, sopol buyumlar, tangalar va boshqa topilmalar aniqlandi. Ular XV—XVI asrlarda bu yerda dehqonchilik va hunarmandchilik, xususan, temir eritish bilan shug‘ullangan ko‘p sonli aholi yashaganini ko‘rsatadi. Sug‘orish inshootlari Sariqamish botig‘ini mutlaq balandlik ko‘rsatkichlari 10 m va 45 m oralig‘ida halqa shaklida o‘rab oladi. Shunday inshootlar Sariqamishning janubiy qo‘ltig‘ida, 46—47 m balandliklarda ham uchraydi. Ularning tuzilishi suvni ko‘ldan yuqoriga ko‘tarib, dalalarga taqsimlash uchun mo‘ljallanganidan dalolat beradi. Tizimlarning quyi qismlaridagi suv bosish izlari ko‘l sathi sezilarli darajada o‘zgarib turganini ko‘rsatadi.
1960-yillarning boshidan Sariqamish ko‘li kollektor-drenaj suvlari bilan to‘ldirila boshlangan. Hozirgi ko‘l 1971-yilda Daryoliq kollektori orqali suv yorib o‘tganidan keyin shakllangan. Bunda Amudaryoning chap qirg‘og‘idagi qishloq xo‘jaligi yerlaridan kelgan suvlar — atrofdagi sug‘oriladigan yerlardan oqib tushgan, tarkibida ko‘p miqdorda pestitsidlar, gerbitsidlar va og‘ir metallar bo‘lgan oqova suvlar ishtirok etgan. 1970-yillarning boshida ko‘l maydoni 1000 km², suv hajmi taxminan 12 km³, chuqurligi esa 30 m gacha bo‘lgan.
Geografiyasi va gidrologiyasi
Sariqamish ko‘li Sariqamish botig‘ining markaziy qismida joylashgan. Bu botiq tubi yassi, oval shakldagi keng pastqamlikdir. Botiq sharqdan Amudaryo deltasi, boshqa tomonlardan esa Ustyurtning tik jarliklari bilan chegaralangan. Gidrogeologik jihatdan Sariqamish botig‘idagi neogen va to‘rtlamchi davr yotqiziqlari quyidagi hududlar bilan yagona suvli qatlamlar majmuasini tashkil etadi: Amudaryoning deltasi va vodiysi, Janubi-sharqiy Qoraqum, shuningdek, Turkmanistondagi Murg‘ob va Tajan daryolari deltalari.
Hozirgi vaqtda ko‘l maydoni o‘zgaruvchan bo‘lib, asosan Dashog‘uz viloyati hududidan keladigan kollektor suvlari miqdoriga bog‘liq. 1977-yilga kelib ko‘l yuzasi taxminan 1500 km2 ni, sho‘rligi esa qariyb 7 ‰ ni tashkil etgan. Har yili ko‘lga 4 km3 gacha suv kelib tushgan. 1985-yilga kelib ko‘l yuzasi 3200 km2 ga yetgan. Suv sathi nisbatan barqarorlashgach, sho‘rlik ko‘tarilib, 15—20 ‰ ga yetdi. 2017-yilda ko‘l yuzasi taxminan 3000 km², chuqurligi esa 40 m gacha bo‘lgan.
Ko‘lning uzunligi 100—120 km, kengligi 30—40 km. U shimoldan janubi-sharqqa tomon cho‘zilgan, o‘rtacha chuqurligi 8,2 m. Chuqurlik sharqiy qirg‘oq tomon ortib boradi. Sariqamish botig‘i tubidagi eng past nuqtalar 40,5 m quyida joylashgan. Bu balandlik dengiz sathiga nisbatan o‘lchangan.

Sariqamish ko‘lining g‘arbiy qirg‘og‘i tik. Sharqdan ko‘lga kollektor-kanal quyiladi. Bu kanal orqali ko‘l Amudaryoning qadimgi Daryoliq va Dovdon o‘zanlari bo‘ylab qazilgan Daryoliq va Do‘stlik kollektorlaridan keladigan suv bilan to‘yinadi. Ushbu kollektorlarning suvlari ko‘lga yetmasdan bir oz yuqorida yagona Daryoliq oqimiga birlashadi. Ko‘lning sharqiy qirg‘og‘ida, Turkmanistonning Dashog‘uz viloyati hududida mineral termal suv manbai mavjud.
Hayvonot dunyosi
Baliqlar faunasi Sariqamish ko‘lida Amudaryodan va yordamchi gidromelioratsiya tarmog‘i suv havzalaridan kirib kelgan turlar hisobiga shakllangan. Ko‘lda asosan Orol–Amudaryo havzasining mahalliy baliq turlari va Xitoydan kelib qolgan turlar yashaydi. Ularning ayrimlari tabiiy ravishda kirib kelgan, boshqalari esa 1969—1974-yillarda baliqchilik maqsadida ataylab ko‘chirilgan. 1980—1987-yillarda bu yerda 27 tur, 2018-yilda esa 32 tur qayd etilgan. Ulardan 34,4 % ni keltirilgan turlar tashkil etadi. Ko‘l mavjud bo‘lgan davr mobaynida jami 36 xil baliq turi qayd etilgan. Jumladan, zog‘ora baliq, laqqa baliq, ilonbosh baliq, karp uchraydi. 2020-yil oxirida Turkmanistonning Dashog‘uz viloyati hududidagi Sariqamish ko‘liga ikki tonna zog‘ora baliq, do‘ngpeshona baliq va oq amur chavoqlari qo‘yib yuborilgan. Ko‘lda, shuningdek, sanoat ahamiyatiga ega 17 turdagi baliq ovlanadi.
Sariqamish ko‘lida oqqushlar, pushti va jingalakpat saqoqushlar, qoravoylar kabi qushlar ham yashaydi. 1970-yillarda ko‘lda jami 90 ga yaqin qush turi qayd etilgan bo‘lib, ularning 30 % i shu yerda uya qurgan.
Tabiatni muhofaza qilish
Sariqamish ko‘lining katta qismi Turkmanistondagi Qoplonqir qo‘riqxonasi va Sariqamish buyurtma qo‘riqxonasi hududiga kiradi.
Adabiyotlar
- M. V. Sanin, V. I. Kostyukovskiy, S. I. Shaporenko va boshqalar. Sariqamish ko‘li va kollektor-drenaj suvlarini to‘plovchi suv havzalari / Mas’ul muharrir A. S. Kes. — Moskva: Nauka, 1991. — 149 b. — 700 nusxa — ISBN 5-02003391-X.
- Sariqamish ko‘llari // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
- Sariqamish ko‘li — O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi (o‘zbek tilida). — Toshkent: Davlat ilmiy nashriyoti, 2000—2006.
- Sariqamish soyligi — O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi (o‘zbek tilida). — Toshkent: Davlat ilmiy nashriyoti, 2000—2006.
- Sariqamish // Hozirgi geografik nomlar lug‘ati / Akademik V. M. Kotlyakov umumiy tahriri ostida. — Yekaterinburg: U-Faktoriya, 2006.
- A. K. Rustamov Turkmaniston hayvonot dunyosi va uni muhofaza qilish (umurtqali hayvonlar misolida) / E. A. Rustamov tahriri ostida. — Ashxobod: Ilim, 2017 . — 246 b.