Elektron to‘lovlar tizimi, yoki elektron to‘lov tizimi — hisob-kitoblar (protsessing) tizimi bo‘lib, moliya tashkilotlari, biznes tashkilotlari va internet foydalanuvchilari o‘rtasida tovarlar hamda xizmatlarni Internet orqali sotib olish va sotish vaqtida qo‘llanadi. Bunday tizimlar an’anaviy to‘lov tizimlarining elektron shakli bo‘lib, to‘lov usuliga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:
- debetli (elektron cheklar va raqamli naqd pul bilan ishlaydiganlar);
- kreditli (kredit kartalari bilan ishlaydiganlar).
Protsessing — to‘lov kartalari bo‘yicha operatsiyalarni qayta ishlash
Internet-kredit tizimlari odatdagi kredit va debet kartalari bilan ishlaydigan tizimlarga o‘xshaydi. Farqi shundaki, bunda barcha tranzaksiyalar Internet orqali amalga oshiriladi. Bundan tashqari, ayrim banklar chiqaradigan virtual debet kartalari bilan haqiqiy kredit va debet kartalarini bir-biridan farqlash kerak. Oldindan to‘lov qilingan virtual debet kartalari oddiy MasterCard, Visa yoki Internetda qabul qilinadigan shunga o‘xshash kartalarning to‘liq muqobilidir. Farqi shundaki, karta plastik shaklda chiqarilmaydi. Karta egasiga uning barcha to‘lov rekvizitlari ma’lum qilinadi va tashqi kuzatuvchi nazarida to‘lov odatiy plastik karta orqali amalga oshirilgandek ko‘rinadi. Bunday kartani sotib olish osonroq, chunki uni chiqarishda egasining shaxsi tekshirilmaydi. Boshqa tomondan, odatda, bunday kartalarning hisobini to‘ldirish imkoniyati mavjud emas.
Firibgarlik
Faqat elektron to‘lov tizimlari va ular bilan bog‘liq vositalardan foydalanib sodir etish mumkin bo‘lgan bir necha turdagi firibgarlik mavjud. Jumladan:
«Sehrli hamyon»
«Sehrli hamyon» (investitsiya hamyoni) — go‘yoki elektron to‘lov tizimida mavjud bo‘lgan va quyidagi xususiyatga ega hisob: unga ma’lum miqdorda pul yuborilsa, yuboruvchiga yuborganidan ko‘proq mablag‘ qaytariladi. Ko‘pincha to‘lov ikki baravar ko‘payishi aytiladi. Shu yo‘l bilan boyib ketish haqidagi takliflar Internet orqali tarqatiladi. Firibgar to‘lov tizimida elektron hisob (hamyon) ochib, uning «sehrli» ekanligi haqida ma’lumot tarqatadi. Firibgarning maqsadi — ushbu hamyonga o‘tkazilgan mablag‘larni o‘zlashtirish.
Firibgarlikning yana bir ko‘rinishi — «sehrli hamyon»ni aldash. Firibgar o‘zini «sehrli hamyon» orqali boyishga urinib, pulidan ayrilgan jabrlanuvchi sifatida ko‘rsatadi. U go‘yoki bu hisob «sehrli» emasligini, ammo unga muayyan miqdordan kamroq pul yuborilsa, mablag‘ qaytarilishini aniqlagan. Ta’kidlanishicha, bu holat ehtimoliy jabrlanuvchilar kichik miqdordan boshlab, pullari qaytarilishiga ishonch hosil qilishi va shu hisob orqali daromad olish mumkinligiga ishonishi uchun ataylab tashkil etilgan. Aslida esa hisob egasi bo‘lgan firibgar unga yuborilgan barcha pullarni o‘zlashtiradi va hech narsa qaytarmaydi.
Havolalar
- Internetda to‘lov tizimlariga ehtiyoj. Asosiy talablar. // I2R.ru — Internet sanoati kutubxonasi
- Tezkor to‘lovlar davri — karta, QR-kod, stiker. Kelajak qaysi to‘lov usullariga tegishli? // Svobodnaya pressa, 19-may, 2026-yil