
Sun’iy intellekt sohasidagi qurollanish poygasi — qurollanish poygasi bo‘lib, avtonom jangovar tizimlar sohasida olib boriladi. U 2010-yillarning o‘rtalaridan buyon, asosan, buyuk davlatlar o‘rtasida kuzatiladi..
Terminologiya
Keng ma’noda, sun’iy intellekt sohasidagi har qanday raqobat (SI) «qurollanish poygasi» sifatida qaraladi. SI’dan harbiy maqsadlarda foydalanish bo‘yicha raqobat odatda harbiy va fuqarolik sohalarida ustunlikka erishish intilishi bilan chambarchas bog‘liq.
Mamlakatlar bo‘yicha vaziyat
Buyuk Britaniya
2015-yilda Buyuk Britaniya hukumati o‘limga olib keluvchi avtonom qurollarni taqiqlashga qarshi chiqib, «xalqaro gumanitar huquq bu sohani allaqachon yetarlicha tartibga soladi», deb bayon qildi. Shuningdek, Buyuk Britaniya qurolli kuchlari foydalanadigan barcha qurollar «inson nazorati va boshqaruvi ostida» bo‘lishini ta’kidladi.
Isroil
Isroilning radiolokatsiyaga qarshi droni Harpy quruqlikdagi qo‘shinlar tomonidan uchirilishi va hudud ustida avtonom parvoz qilib, oldindan belgilangan mezonlarga mos keladigan radarlarni izlash va yo‘q qilish uchun mo‘ljallangan. Shuningdek, avtonom yerusti tizimlari va robotlashtirilgan transport vositalarida, jumladan, Guardium MK III va uning keyingi versiyalarida sun’iy intellektdan foydalanish kutilmoqda. Bu robotlashtirilgan mashinalar chegarani qo‘riqlash uchun ishlatiladi.
Xitoy
Sun’iy intellektni rivojlantirish sohasida Xitoy harbiy va fuqarolik sohalarini birlashtirishga qaratilgan strategik siyosat yuritmoqda. Xitoy rahbariyatining fikricha, SI texnologiyalarini rivojlantirish kelajakda global miqyosda harbiy va iqtisodiy ustunlikka erishish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. 2030-yilga kelib, Xitoy qiymati 150 milliard dollar bo‘lgan sun’iy intellekt sanoatini yaratishni rejalashtirmoqda. Pekin sun’iy intellektni rivojlantirish parkini tashkil etish uchun 2 milliard dollar ajratdi. Bu haqda Japan Times gazetasida e’lon qilingan ma’lumotlarga ko‘ra, Xitoyning SI sohasiga xususiy investitsiyalari yiliga kamida 7 milliard dollarni tashkil etadi. 2017-yilda xitoyliklar SI bo‘yicha amerikaliklarga qaraganda deyarli besh baravar ko‘p patent olishdi.
Rossiya
Rossiyalik general Viktor Bondarev, Rossiya harbiy-havo kuchlari bosh qo‘mondoni, 2017-yil fevralida Rossiya parvoz davomida nishonlar o‘rtasida almashina oladigan sun’iy intellektli raketalar ustida ish olib borayotganini ma’lum qildi. Rossiya Harbiy-sanoat qo‘mitasi mamlakat jangovar salohiyatining 30 % ini robotlashtirilgan platformalar hisobiga ta’minlash rejasini ma’qulladi. Bu platformalar masofadan boshqariladi va sun’iy intellekt bilan jihozlanadi. Rejani 2030-yilga kelib amalga oshirish ko‘zda tutilgan. 2017-yil may oyida Rossiyaning mudofaa sanoati pudratchisi Kronstadt Group bosh direktori «to‘liq avtonom SI operatsion tizimlari allaqachon mavjud bo‘lib, ular vazifalarni mustaqil bajarish, ularni o‘zaro taqsimlash va hamkorlik qilish uchun uchuvchisiz uchish apparatlari (UUA) klasterlariga vositalar taqdim etadi», deb bayon qildi. Rossiya Kalashnikovning pulemyot, kamera va SI bilan jihozlangan «neyrotarmoq» jangovar moduli kabi bir nechta avtonom va yarim avtonom jangovar tizimlarni sinovdan o‘tkazmoqda. Uni ishlab chiquvchilarning ta’kidlashicha, ushbu modul inson aralashuvisiz nishonga olish bo‘yicha mustaqil qarorlar qabul qila oladi.
2017-yil sentabrida, Milliy bilimlar kuni doirasida Rossiyaning 16000 ta maktabidagi bir milliondan ortiq o‘quvchiga murojaat qilgan Rossiya prezidenti Vladimir Putin shunday dedi: «Sun’iy intellekt — bu nafaqat Rossiya, balki butun insoniyat kelajagidir. Bu sohada kim yetakchiga aylansa, dunyo hukmdoriga ham o‘sha aylanadi». Putin, shuningdek, biror-bir subyektning monopoliyaga erishishiga yo‘l qo‘ymaslik ma’qul ekanini, biroq Rossiya SI sohasida yetakchiga aylansa, o‘z «texnologiyalarini butun dunyo bilan, xuddi hozir atom va yadro texnologiyalarini baham ko‘rayotganimiz kabi» baham ko‘rishini aytdi.
Rossiya hukumati o‘limga olib keluvchi avtonom qurol tizimlarini taqiqlashga doir har qanday taklifni qat’iyan rad etadi va bunday taqiqni osonlikcha chetlab o‘tish mumkinligini ta’kidlaydi.
AQSH

2014-yilda AQSHning sobiq mudofaa vaziri Chak Xeygel «uchinchi kompensatsiya strategiyasi»ni ilgari surdi. Unga ko‘ra, sun’iy intellektning jadal rivojlanishi urush olib borishning keyingi avlodini belgilab beradi. Govini tahliliy kompaniyasi ma’lumotlariga ko‘ra, AQSH Mudofaa vazirligi sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar va bulutli hisoblashlarga kiritiladigan investitsiyalar hajmini 5,6 milliard dollardan (2011-yilda) 7,4 milliard dollargacha (2016-yilda) oshirdi. 2019-yil noyabrida AQSH Milliy xavfsizlik komissiyasi SI AQSHning harbiy texnologiyalar sohasidagi ustunligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini tasdiqladi.
SI’dan harbiy maqsadlarda foydalanishga misol sifatida avtonom harbiy kema Si Hanter, ekipajsiz uzoq muddat mustaqil suzishga mo‘ljallangan kemani keltirish mumkin. 2017-yildan buyon AQSH Mudofaa vazirligining vaqtinchalik direktivasi avtonom qurolni o‘limga olib keluvchi tarzda qo‘llash haqidagi qarorni operator qabul qilishini talab etadi. Biroq bu talablar amalda qanday bajarilishi jiddiy xavotir uyg‘otadi.
Xalqaro tartibga solish bo‘yicha takliflar
Avtonom qurollarni tartibga solish xalqaro huquqning yangi yo‘nalishi hisoblanadi. SI’dan harbiy maqsadlarda foydalanishni nazorat qilish yangi xalqaro me’yorlarni ishlab chiqishni talab etadi. 2014-yilda sun’iy intellekt bo‘yicha mutaxassis Stiv Omohundro «avtonom qurollanish poygasi allaqachon boshlangan», deya ogohlantirdi. 2017-yilda yuzdan ortiq mutaxassis BMTni o‘limga olib keluvchi avtonom qurollar muammosini ko‘rib chiqishga chaqiruvchi ochiq xatni imzoladi. Biroq 2017-yil noyabr oyida BMTning Muayyan oddiy qurol turlarini taqiqlash yoki cheklash to‘g‘risidagi konvensiyasi (CCW) sessiyasida diplomatlar bunday qurolni qanday ta’riflash borasida ham kelisha olishmadi. 2017-yil holatiga ko‘ra, yigirma ikki davlat o‘limga olib keluvchi avtonom qurollarni to‘liq taqiqlashga chaqirgan.
Bu juda muhim, hal qiluvchi masala va uni albatta kelishib olish kerak. Bir tomon robotlar, ikkinchi tomon esa odamlar bilan jang qilishi bilanoq, odamlar yutqazadi. Chunki jang maydonidan minglab kilometr uzoqda turib, harbiy robotlarni boshqaradigan dasturchilar uchun bu kompyuter o‘yiniga o‘xshaydi. Ekranda o‘yin qahramonlari yiqiladi, shaharlar yonadi. Shunchaki tugmani bosish kifoya. Shaxsiy xavf yo‘q. Shaxsiy og‘riq yo‘q. Bu atom bombasidan ham dahshatliroq.Olga Uskova, 22-iyun 2021-yil
Ko‘plab ekspertlar avtonom qurollarni butunlay taqiqlashga urinishlar amaliy jihatdan real emas, deb hisoblaydi. Garvard universiteti qoshidagi Belfer markazining 2017-yilgi hisobotida SI’dan foydalanish ta’siri yadro quroliga qiyoslanishi aytiladi. Hisobotda, shuningdek, «SI’dan harbiy maqsadlarda keng ko‘lamda foydalanishning oldini olish, ehtimol, imkonsiz» ekani va «texnologiyalarni xavfsiz hamda samarali boshqarish kabi nisbatan kamtarona maqsadni ko‘zlash zarurligi» ta’kidlanadi. Bunday maqsadlardan biri «o‘lik odam» mexanizmini yadro arsenaliga ulashni taqiqlashdir. Nazorat qilishning murakkabligi shundaki, shartnoma buzilganini aniqlash nihoyatda qiyin bo‘ladi.
Boshqa qarashlar
2015-yilda o‘n minglab odamlar, jumladan, fizik Stiven Xoking, shuningdek, Tesla kompaniyasi egasi Ilon Mask va Stiv Voznyak — Apple kompaniyasi vakili sifatida — o‘limga olib keluvchi avtomatlashtirilgan qurol tizimlarini taqiqlashga chaqiruvchi murojaatni imzoladilar.
Ko‘plab ekspertlar avtonom qurollar muqarrar ravishda terrorchi guruhlar qo‘liga tushishidan ogohlantirmoqda. Bunday guruhlarga, masalan, Islom davlati.
Hozircha butun tizimning asosi — sifatli SI yaratishning juda qimmatligidir. Shu sababli SI-terrorchilar, tentaklar va kriptomasonlar bozori juda sekin rivojlanmoqda: ularda pul ham, mutaxassislar ham yo‘q. Biroq yangi soha rivojlanib, gullab-yashnashi bilan SI’dan insoniyatni yo‘q qilishga urinishda foydalanishni istaydiganlar ko‘plab paydo bo‘ladi.Olga Uskova, 22-iyun 2021-yil
Amerikalik SI mutaxassisi Geri Markus shunday hisoblaydi:
Sun’iy intellekt yaqin orada avtonom qurol tizimlarida qo‘llanilishiga shubha yo‘q. Shunga qaramay, bunday qurollar taqiqlanishiga hali ham umidimiz bor; bu jihatdan ular kimyoviy qurol kabi yoki biologik qurol kabi.
Adabiyotlar
- Geri Markus, Ernest Devis. Sun’iy intellekt: qayta yuklash. Qanday qilib chinakam ishonchli mashina aqlini yaratish mumkin = Sun’iy intellektni qayta ishga tushirish: biz ishonishimiz mumkin bo‘lgan sun’iy intellektni yaratish (Rebooting AI: Building Artificial Intelligence We Can Trust). — Moskva: Intellektual adabiyot, 2021. — 304 b. — ISBN 978-5-907394-93-3.