Oksid (sinonimlari: okisel, okis) — ikki elementli birikma bo‘lib, u kimyoviy element va kisloroddan tashkil topadi. Undagi kislorodning oksidlanish darajasi −2 bo‘lib, u faqat o‘zidan kamroq elektrmanfiy element bilan bog‘lanadi. Kislorod elektrmanfiylik bo‘yicha ftordan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Shu sababli kimyoviy elementlarning kislorod bilan hosil qilgan deyarli barcha birikmalari oksidlarga kiradi. Istisnolarga, masalan, kislorod diftoridi OF2 va suv H2O (oksidlarga xos xususiyatlarga ega emas) kiradi.
Oksidlar — Yer po‘stida va umuman Koinotda juda keng tarqalgan birikmalardir. Ularga zang, qum, karbonat angidrid va ayrim bo‘yoqlar misol bo‘ladi. Metallarning kislorod bilan birikmalaridan tashkil topgan minerallar sinfi ham oksidlar deb ataladi (qarang: Oksid minerallari).
O‘zaro bog‘langan kislorod atomlarini o‘z ichiga olgan birikmalar peroksidlar yoki o‘ta oksidlar (tarkibida −O−O− zanjiri bo‘ladi), superoksidlar (yoki yuqori peroksidlar; tarkibida O−
2) va ozonidlar (tarkibida O−
3 guruhi bo‘ladi) deb ataladi. Ular oksidlar toifasiga kirmaydi.
Odatda alohida, kichik guruh sifatida suboksidlar ham ajratiladi. Bular metall yoki metallmas elementning oksidlanish darajasi odatdagidan juda past (va/yoki kasrli) bo‘lgan kislorodli ikki elementli birikmalardir.
-oxide_pigment.jpg)
-oxide-sample.jpg)
Tasniflanishi
Kimyoviy xossalariga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:
- Tuz hosil qiluvchi oksidlar:
- asosli oksidlar (masalan, natriy oksidi Na2O, mis(II) oksidi CuO): ishqoriy va ishqoriy-yer metallari oksidlari (BaO bundan mustasno), ularning oksidlanish darajasi I—II ga teng;
- kislotali oksidlar (masalan, oltingugurt(VI) oksidi SO3, azot(IV) oksidi NO2): oksidlanish darajasi V—VII bo‘lgan o‘tish metallari oksidlari va metallmaslar oksidlari;
- amfoter oksidlar (masalan, rux oksidi ZnO, alyuminiy oksidi Al2О3): oksidlanish darajasi III—IV bo‘lgan o‘tish metallari oksidlari va ayrim istisnolar (ZnO, BeO, SnO, PbO);
- Tuz hosil qilmaydigan oksidlar: uglerod(II) oksidi СО, azot(I) oksidi N2O, azot(II) oksidi NO, suv (vodorod oksidi) H2O, kremniy(II) oksidi SiO, oltingugurt(I) oksidi S2O, oltingugurt(II) oksidi SO.
Shuningdek, murakkab oksidlar ham mavjud. Ularning molekulalarida kisloroddan tashqari ikki yoki undan ortiq element atomlari bo‘ladi. Masalan, litiy-kobalt(III) oksidi Li2O·Co2O3. Bundan tashqari, qo‘sh oksidlar mavjud bo‘lib, ularda bir elementning atomlari ikki yoki undan ortiq oksidlanish darajasida uchraydi. Masalan, marganes(II,IV) oksidi Mn5O8 yoki uranning quyi-yuqori oksidi U3O8. Ko‘p hollarda bunday oksidlarni kislorodli kislotalarning tuzlari deb qarash mumkin. Masalan, litiy-kobalt(III) oksidini litiy kobaltiti Li2Co2O4, marganes(II,IV) oksidini esa marganes ortomanganiti Mn3(MnO4)2.
Nomenklatura
Amaldagi IYUPAK nomenklaturasiga ko‘ra, oksidlarning nomi «oksid» so‘zi va undan keyin kimyoviy element nomining qaratqich kelishigidagi shaklidan tuziladi. Masalan: Na2O — natriy oksidi, Al2O3 — alyuminiy oksidi. Agar element turli oksidlanish darajalariga ega bo‘lsa, oksid nomida uning oksidlanish darajasi element nomidan keyin darhol qavs ichida rim raqami bilan ko‘rsatiladi (orasida bo‘sh joy qoldirilmaydi). Masalan, Cu2О — mis(I) oksidi, CuO — mis(II) oksidi, FeO — temir(II) oksidi, Fe2О3 — temir(III) oksidi, Cl2O7 — xlor(VII) oksidi.
Oksidlar tarkibidagi kislorod atomlari soniga qarab boshqa nomlar ham keng ishlatiladi: oksidda faqat bitta kislorod atomi bo‘lsa, u monooksid, yoki bir oksid, ikkita bo‘lsa — dioksid, yoki ikki oksid, uchta bo‘lsa — trioksid, yoki uch oksid deb ataladi va hokazo. Masalan: uglerod monooksidi CO, uglerod dioksidi СО2, oltingugurt trioksidi SO3.
Oksidlarning tarixan shakllangan (an’anaviy) nomlari ham keng qo‘llanadi. Masalan, is gazi CO, sulfat angidrid SO3 va hokazo.
XIX asr boshlarida va undan oldin kimyogarlar qiyin suyuqlanadigan, suvda deyarli erimaydigan oksidlarni «yerlar» deb ataganlar.
An’anaviy nomenklatura
Oksidlanish darajasi past yoki oraliq bo‘lgan oksidlar ba’zan quyi oksid (odatda yuqoriroq oksidlanish darajasi barqaror bo‘lganda +1 darajali oksid uchun) hamda chala oksid deb ataladi (masalan, uglerod(II) oksidi, CO — uglerodning quyi oksidi; triuglerod dioksidi, C3O2 — uglerodning chala oksidi; azot(I) oksidi, N2O — azotning quyi oksidi; mis(I) oksidi, Cu2O — misning quyi oksidi).
Oksidlanish darajasi yuqori bo‘lgan oksidlar (masalan, temir(III) oksidi, Fe2O3) ushbu nomenklaturada yuqori oksid, qo‘sh oksidlar esa quyi-yuqori oksid deb ataladi (Fe3O4 = FeO·Fe2O3 — temirning quyi-yuqori oksidi, uran(VI)-diuran(V) oksidi, U3O8 — uranning quyi-yuqori oksidi).
Agar biror metall faqat bitta asosli oksid hosil qilsa, u oksid deb ataladi. Masalan, kalsiy oksidi, magniy oksidi va hokazo. Agar bunday oksidlar ikkita bo‘lsa, kislorod miqdori kamrog‘i quyi oksid deb ataladi. Masalan, temirning quyi oksidi FeO va yuqori oksidi Fe2O3. Kislorod miqdori quyi oksiddagidan ham kam bo‘lgan oksid esa chala oksid.
— Vukolov S. P., Mendeleyev D. I. Oksidlar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
Biroq bu nomenklatura izchil emas. Shu bois bunday nomlarni ko‘proq an’anaviy nomlar sifatida qarash lozim.
Xossalari
Oddiy sharoitda oksidlar uch xil agregat holatda: qattiq, suyuq va gaz holatida bo‘lishi mumkin.
- Kislotali oksid asosli oksid bilan reaksiyaga kirishganda tuz hosil bo‘ladi.
- Agar suv bilan reaksiyada eruvchan kislota yoki eruvchan asos hosil bo‘lsa, oksid suv bilan reaksiyaga kirishadi.
- Asosli oksidlar kislotalar bilan, kislotali oksidlar esa asoslar bilan reaksiyaga kirishadi.
1. Asosli oksid + kuchli kislota → tuz + suv:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {CuO} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {CuSO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/c2309f510bf0e306e6dddf915310b3528c29845e)
2. Kuchli asosli oksid + suv → gidroksid:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {CaO} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Ca} (\mathrm {OH} ){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/1f89332e3cab504a3438efd2a32cd8e22d92104b)
3. Kuchli asosli oksid + kislotali oksid → tuz:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {CaO} {}+{}\mathrm {Mn} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{7}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Ca} (\mathrm {MnO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/aaecd626356feae4cef04809531559634c40f99e)
4. Asosli oksid + vodorod → metall + suv:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {CuO} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Cu} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/8af733658b9a1611d32b98b0e75662619ffb5760)
Izoh: vodorod bilan faqat faolligi quyidagi metalldan past bo‘lgan metallarning oksidlarini qaytarish mumkin — alyuminiy.
1. Kislotali oksid + suv → kislota:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/530f19d3fe8acc9d9238bb96ae8a67be32917725)
Ayrim oksidlar, masalan, SiO2, suv bilan reaksiyaga kirishmaydi. Shuning uchun ularga mos kislotalar bilvosita usulda olinadi.
2. Kislotali oksid + asosli oksid → tuz:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {CO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}\mathrm {CaO} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {CaCO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/7c5209eb766ba4ccdd33d1d5275d359c6ca3953f)
3. Kislotali oksid + asos → tuz + suv:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}2\,\mathrm {NaOH} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Na} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/f0a40b397335a398fabcf1b1a87924c74bb1c5cf)
Agar kislotali oksid ko‘p asosli kislotaning angidridi bo‘lsa, nordon yoki o‘rta tuzlar hosil bo‘lishi mumkin:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {Ca} (\mathrm {OH} ){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}\mathrm {CO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {CaCO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}\downarrow {}{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {,}{\mkern {3mu}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/eddf94a8c2677812899f01bf23226502abe5659d)
![{\displaystyle {\mathrm {CaCO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}+{}\mathrm {CO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Ca} (\mathrm {HCO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/2c3e78e99e9d3bc7c2d968d5643ec553047db048)
4. Uchuvchan bo‘lmagan oksid + tuz1 → tuz2 + uchuvchan oksid
- .
![{\displaystyle {\mathrm {SiO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}\mathrm {Na} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {CO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Na} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {SiO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}\mathrm {CO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/dfeb7b0812690e03a57de50309428b5e9eb06300)
5. Angidrid (1-kislota) + suvsiz kislorodli 2-kislota → angidrid (2-kislota) + suvsiz kislorodli 1-kislota:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {P} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{5}}{}+{}2\,\mathrm {HClO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {HPO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}\mathrm {Cl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{7}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/c06a23f9631b713ee494fca5c2a9b20f896956f5)
Kuchli kislota yoki kislotali oksid bilan reaksiyaga kirishganda asosli xossalarini namoyon qiladi:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {ZnO} {}+{}2\,\mathrm {HCl} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {ZnCl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/fc8a1df7e3f8b268b4a56234f6cc5f0d32be05ab)
Kuchli asos yoki asosli oksid bilan reaksiyaga kirishganda kislotali xossalarini namoyon qiladi:
- (suvli eritmada),
- (suyuqlantirib qo‘shilganda).
![{\displaystyle {\mathrm {ZnO} {}+{}2\,\mathrm {KOH} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {K} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}[\mathrm {Zn} (\mathrm {OH} ){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}]}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/51f97be092c6db69803efd51a94b62d380c3384a)
![{\displaystyle {\mathrm {ZnO} {}+{}2\,\mathrm {KOH} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {K} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {ZnO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} \uparrow {}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/baafb919bf1ef4f922caea638fcf45dbd4fed95d)
Olinishi
1. Oddiy moddalarning (inert gazlar, oltin va platina bundan mustasno) kislorod bilan reaksiyaga kirishishi:
- .
![{\displaystyle {2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {,}{\mkern {3mu}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/25cc80476652b256121459a3dc6752dcb8b0eab2)
![{\displaystyle {2\,\mathrm {Cu} {}+{}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {CuO} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/8d84669e37c6ed9697701517ac332488868fd4b1)
- Bunga kislorodda ishqoriy metallarning ( litiy bundan mustasno), shuningdek, stronsiy va bariyning yonishi ham kiradi. Bunda peroksidlar va superoksidlar:
- .
![{\displaystyle {2\,\mathrm {Na} {}+{}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Na} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{,}{\mkern {3mu}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/578af1364f121da70fbbd57c660aaa7d981a4348)
![{\displaystyle {\mathrm {K} {}+{}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {KO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/3a9d058dfecae10014185b16dd45b9034bca30a0)
2. Ikki elementli birikmalarning kislorodda kuydirilishi yoki yonishi:
- .
![{\displaystyle {4\,\mathrm {FeS} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}11\,\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {Fe} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}8\,\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{,}{\mkern {3mu}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/2905746be43764a5d55dc6d9bdff83cf8c78f3ab)
![{\displaystyle {\mathrm {CS} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}3\,\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {CO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}2\,\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{,}{\mkern {3mu}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/c1d5bf4abb816c2d96de7bcbe6ca52e40ffdbced)
![{\displaystyle {2\,\mathrm {PH} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}4\,\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {P} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{5}}{}+{}3\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/99a8b92b5057473f041358be75ac670f6b3a72e0)
3. Tuzlarning termik parchalanishi:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {CaCO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {CaO} {}+{}\mathrm {CO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{,}{\mkern {3mu}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/36d74618740bbe58a1297ac2de71b35006c3d145)
![{\displaystyle {2\,\mathrm {FeSO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Fe} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/09476926af8ac388a9cf6fd8ddace302857f5746)
4. Asoslarning termik parchalanishi yoki kislotalarning termik parchalanishi:
- .
![{\displaystyle {2\,\mathrm {Al} (\mathrm {OH} ){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Al} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}3\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {,}{\mkern {3mu}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/3bab3addaadf50f1a8db10b2591a82a19b671bbb)
![{\displaystyle {4\,\mathrm {HNO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}4\,\mathrm {NO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/290ee3f7f59cf32d116f1c8c33e2ec0c7b759685)
5. Quyi oksidlarning yuqori oksidlargacha oksidlanishi va yuqori oksidlarning quyi oksidlargacha qaytarilishi:
- .
![{\displaystyle {4\,\mathrm {FeO} {}+{}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}2\,\mathrm {Fe} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/e2e13fd53c86c332312cee7af763f08eb46c6996)
6. Ayrim metallarning yuqori haroratda suv bilan reaksiyaga kirishishi:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {Zn} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {ZnO} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/b214f59d496060b3e26e175b410915e455156e82)
7. Tuzlarning kislotali oksidlar bilan reaksiyasi koks yoqilganda uchuvchan oksid ajralishi bilan kechadi:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {Ca} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}(\mathrm {PO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}3\,\mathrm {SiO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}5\,\mathrm {C} {}\mathrel {\longrightarrow } {}3\,\mathrm {CaSiO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}2\,\mathrm {P} {}+{}5\,\mathrm {CO} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/99e36262b631d4f38df55ed62f6ca29412da750d)
8. Metallarning kislota-oksidlovchilar bilan reaksiyaga kirishishi:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {Zn} {}+{}4\,\mathrm {HNO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {Zn} (\mathrm {NO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}){\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}{}+{}2\,\mathrm {NO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\uparrow {}{}+{}2\,\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/f3faac5b6567d87849bf90b591d46dfeacd1688a)
9. Suvni tortib oluvchi moddalarning kislotalarga va tuzlarga ta’sir etishi:
- .
![{\displaystyle {2\,\mathrm {KClO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {K} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {SO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{4}}{}+{}\mathrm {Cl} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{7}}{}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} }}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/95f1e860bbc24c9783b4469ac0695771a39c2204)
10. Beqaror, kuchsiz kislotalar tuzlarining kuchliroq kislotalar bilan reaksiyasi:
- .
![{\displaystyle {\mathrm {NaHCO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{3}}{}+{}\mathrm {HCl} {}\mathrel {\longrightarrow } {}\mathrm {NaCl} {}+{}\mathrm {H} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\mathrm {O} {}+{}\mathrm {CO} {\vphantom {A}}_{\smash[{t}]{2}}\uparrow {}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/363ce23ebdf2a6733c9ef3faba1c1efe4358bf38)
Havolalar
- Oksidlar tasnifi jadvali
- Oksidlar haqida videodars Arxiv nusxasi (21-may 2012-yildagi) — Wayback Machine
