Ikkilik sanoq sistemasi — pozitsion sanoq sistemasi bo‘lib, uning asosi 2 ga teng. Bu sistema raqamli elektron sxemalarda qo‘llaniladigan mantiqiy elementlar yordamida bevosita amalga oshirilgani sababli deyarli barcha zamonaviy kompyuterlarda va boshqa hisoblashga mo‘ljallangan elektron qurilmalarda qo‘llaniladi.
Sonlarning ikkilik yozuvi
Ikkilik sanoq sistemasida sonlar ikki xil belgi (0 va 1) yordamida yoziladi. Son qaysi sanoq sistemasida berilganini chalkashtirmaslik uchun uning pastki o‘ng tomoniga asos ko‘rsatkichi qo‘yiladi. Masalan, o‘nlik sistemadagi son 510, ikkilik sistemada esa 1012 tarzida yoziladi. Ba’zan ikkilik son oldiga 0b prefiksi yoki & (ampersand) belgisi qo‘yiladi, masalan, 0b101 yoki mos ravishda &101.
Ikkilik sanoq sistemasida (o‘nlikdan boshqa sanoq sistemalarida bo‘lgani kabi) raqamlar birma-bir o‘qiladi. Masalan, 1012 soni «bir nol bir» deb o‘qiladi.
Natural sonlar
Ikkilik sanoq sistemasida ko‘rinishida yozilgan natural sonning qiymati quyidagicha aniqlanadi:
bu yerda:
- — sondagi raqamlar (belgilar) soni;
- — {0,1} to‘plamiga kiruvchi raqamlarning qiymatlari;
- — raqamning tartib raqami.
Manfiy sonlar
Manfiy ikkilik sonlar ham o‘nlik sonlar kabi son oldiga «−» belgisini qo‘yish orqali ifodalanadi. Aniqrog‘i, ikkilik sanoq sistemasida ko‘rinishida yozilgan manfiy butun sonning qiymati quyidagicha bo‘ladi:
Hisoblash texnikasida manfiy ikkilik sonlarni qo‘shimcha kodda yozish keng qo‘llanadi.
Kasr sonlar
Ikkilik sanoq sistemasida ko‘rinishida yozilgan kasr sonning qiymati quyidagicha bo‘ladi:
bu yerda:
- — sonning kasr qismidagi raqamlar soni;
- — raqamlarning quyidagi to‘plamga kiruvchi qiymatlari: .
Ikkilik sonlarni qo‘shish, ayirish va ko‘paytirish
Qo‘shish jadvali
| + | 0 | 1 |
|---|---|---|
| 0 | 0 | 1 |
| 1 | 1 | 0 (yuqori xonaga 1 o‘tkaziladi) |
Ayirish jadvali
| – | 0 | 1 |
|---|---|---|
| 0 | 0 | 1 |
| 1 | 1 (yuqori xonadan qarz olinadi) | 0 |
Ustun usulida qo‘shishga misol (o‘nlikdagi 1410 + 510 = 1910 ifodasi ikkilikda 11102 + 1012 = 100112):
| + | 1 | 1 | 1 | 0 | |
| 1 | 0 | 1 | |||
| 1 | 0 | 0 | 1 | 1 | |
Ko‘paytirish jadvali
| × | 0 | 1 |
|---|---|---|
| 0 | 0 | 0 |
| 1 | 0 | 1 |
Ustun usulida ko‘paytirishga misol (o‘nlikdagi 1410 * 510 = 7010 ifodasi ikkilikda 11102 * 1012 = 10001102):
| × | 1 | 1 | 1 | 0 | |||
| 1 | 0 | 1 | |||||
| + | 1 | 1 | 1 | 0 | |||
| 1 | 1 | 1 | 0 | ||||
| 1 | 0 | 0 | 0 | 1 | 1 | 0 | |
Sonlarni bir sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tkazish
Ikkilik sanoq sistemasidan o‘nlikka o‘tkazish uchun 2 asosining darajalari keltirilgan quyidagi jadvaldan foydalaniladi:
| 1024 | 512 | 256 | 128 | 64 | 32 | 16 | 8 | 4 | 2 | 1 |
1 dan boshlab har bir keyingi raqam ikki baravar oshadi. 1 dan keyin turgan nuqta ikkilik nuqta deb ataladi.
Ikkilik sonlarni o‘nlikka o‘tkazish
Faraz qilaylik, 1100012 ikkilik soni berilgan. Uni o‘nlikka o‘tkazish uchun xona qiymatlarining yig‘indisi sifatida quyidagicha yozing:
1 * 25 + 1 * 24 + 0 * 23 + 0 * 22 + 0 * 21 + 1 * 20 = 49
Shuni biroz boshqacharoq yozish ham mumkin:
1 * 32 + 1 * 16 + 0 * 8 + 0 * 4 + 0 * 2 + 1 * 1 = 49
Buni jadval ko‘rinishida ham ifodalash mumkin:
| 512 | 256 | 128 | 64 | 32 | 16 | 8 | 4 | 2 | 1 |
| 1 | 1 | 0 | 0 | 0 | 1 | ||||
| +32 | +16 | +0 | +0 | +0 | +1 |
O‘ngdan chapga qarab harakatlaning. Har bir ikkilik birlik ostiga keyingi qatorda uning mos o‘nlik qiymatini yozing. Hosil bo‘lgan o‘nlik sonlarni qo‘shing. Shunday qilib, ikkilikdagi 1100012 soniga mos keladigan o‘nlik son — 4910.
Kasr ikkilik sonlarni o‘nlikka o‘tkazish
Quyidagi sonni 1011010,1012 o‘nlik sanoq sistemasiga o‘tkazish kerak. Bu sonni quyidagicha yozamiz:
1 * 26 + 0 * 25 + 1 * 24 + 1 * 23 + 0 * 22 + 1 * 21 + 0 * 20 + 1 * 2−1 + 0 * 2−2 + 1 * 2−3 = 90,625
Shuni biroz boshqacharoq yozish ham mumkin:
1 * 64 + 0 * 32 + 1 * 16 + 1 * 8 + 0 * 4 + 1 * 2 + 0 * 1 + 1 * 0,5 + 0 * 0,25 + 1 * 0,125 = 90,625
Yoki jadval yordamida:
| 64 | 32 | 16 | 8 | 4 | 2 | 1 | 0.5 | 0.25 | 0.125 | |
| 1 | 0 | 1 | 1 | 0 | 1 | 0 | , | 1 | 0 | 1 |
| +64 | +0 | +16 | +8 | +0 | +2 | +0 | +0.5 | +0 | +0.125 |
Gorner usuli bilan o‘tkazish
Bu usul yordamida ikkilik sonni o‘nlikka o‘tkazishda raqamlar chapdan o‘ngga qarab ketma-ket qo‘shiladi, bunda oldingi natija sanoq sistemasining asosiga (bu yerda 2 ga) ko‘paytiriladi. Gorner usuli odatda ikkilik sistemadan o‘nlikka o‘tkazishda qo‘llanadi. Teskari amal murakkabroq, chunki u ikkilik sanoq sistemasida qo‘shish va ko‘paytirish ko‘nikmalarini talab qiladi.
Masalan, 10110112 ikkilik soni o‘nlik sistemaga quyidagicha o‘tkaziladi:
0*2 + 1 = 1
1*2 + 0 = 2
2*2 + 1 = 5
5*2 + 1 = 11
11*2 + 0 = 22
22*2 + 1 = 45
45*2 + 1 = 91
Demak, o‘nlik sanoq sistemasida bu son 91 deb yoziladi.
Sonning kasr qismini Gorner usulida o‘tkazish
Raqamlar sondan o‘ngdan chapga qarab olinib, sanoq sistemasining asosiga (2 ga) bo‘linadi.
Masalan, 0,11012
(0 + 1)/2 = 0,5
(0,5 + 0)/2 = 0,25
(0,25 + 1)/2 = 0,625
(0,625 + 1)/2 = 0,8125
Javob: 0,11012= 0,812510
O‘nlik sonlarni ikkilikka o‘tkazish
Faraz qilaylik, 19 sonini ikkilikka o‘tkazishimiz kerak. Buning uchun qoldiqli bo‘lish:
19/2 = 9, qoldiq 1
9/2 = 4, qoldiq 1
4/2 = 2, qoldiq yo‘q 0
2/2 = 1, qoldiq yo‘q 0
1/2 = 0, qoldiq 1
Demak, har bir bo‘linmani 2 ga bo‘lib, qoldiqni ikkilik yozuvning oxiriga qo‘shib boramiz. Bo‘linma 0 ga teng bo‘lguncha bo‘lishni davom ettiramiz. Natijani o‘ngdan chapga qarab yozamiz. Ya’ni eng pastdagi raqam (1) eng chapda turadi va hokazo. Natijada 19 sonining ikkilik yozuvini olamiz: 10011.
O‘nlik kasr sonlarni ikkilikka o‘tkazish
Agar dastlabki sonda butun qism bo‘lsa, u kasr qismidan alohida o‘tkaziladi. O‘nlik kasr sonni ikkilik sanoq sistemasiga o‘tkazish quyidagi algoritm asosida bajariladi:
- Kasr ikkilik sanoq sistemasining asosiga (2 ga) ko‘paytiriladi;
- Hosil bo‘lgan ko‘paytmaning butun qismi ajratib olinadi va ikkilik sonning eng katta xonasiga yoziladigan raqam sifatida qabul qilinadi;
- Agar hosil bo‘lgan ko‘paytmaning kasr qismi nolga teng bo‘lsa yoki hisoblashning talab etilgan aniqligiga erishilsa, algoritm yakunlanadi. Aks holda, hisoblashlar ko‘paytmaning kasr qismi ustida davom ettiriladi.
Misol: 206,116 o‘nlik kasr sonni ikkilik kasr songa o‘tkazish kerak.
Butun qismini yuqorida bayon qilingan usullar bilan o‘tkazsak, 20610=110011102 hosil bo‘ladi. 0,116 kasr qismini 2 asosiga ko‘paytirib, ko‘paytmalarning butun qismlarini izlanayotgan ikkilik kasr sonning verguldan keyingi xonalariga yozamiz:
0,116 • 2 = 0,232
0,232 • 2 = 0,464
0,464 • 2 = 0,928
0,928 • 2 = 1,856
0,856 • 2 = 1,712
0,712 • 2 = 1,424
0,424 • 2 = 0,848
0,848 • 2 = 1,696
0,696 • 2 = 1,392
0,392 • 2 = 0,784
va hokazo.
Shunday qilib, 0,11610 ≈ 0,00011101102
Natijada 206,11610 ≈ 11001110,00011101102
Qo‘llanilishi
Raqamli qurilmalarda
Ikkilik sanoq sistemasi raqamli qurilmalarda qo‘llaniladi, chunki u eng sodda bo‘lib, quyidagi talablarga javob beradi:
- Sistemadagi mumkin bo‘lgan qiymatlar qancha kam bo‘lsa, shu qiymatlar bilan ishlaydigan alohida elementlarni yaratish shuncha oson bo‘ladi. Xususan, ikkilik sanoq sistemasining ikki raqamini ko‘plab fizik hodisalar orqali oson ifodalash mumkin: tok bor (tok kuchi chegaraviy qiymatdan katta) — tok yo‘q (tok kuchi chegaraviy qiymatdan kichik); magnit maydon induksiyasi chegaraviy qiymatdan katta yoki kichik va hokazo.
- Elementning holatlari qancha kam bo‘lsa, uning xalaqitlarga chidamliligi shuncha yuqori va ishlash tezligi shuncha katta bo‘ladi. Masalan, kuchlanish, tok kuchi yoki magnit maydon induksiyasi orqali uchta holatni kodlash uchun ikkita chegaraviy qiymat va ikkita komparatorni o‘rnatish kerak bo‘ladi.
Hisoblash texnikasida manfiy ikkilik sonlarni qo‘shimcha kodda yozish keng qo‘llanadi. Masalan, −510 soni −1012 deb yozilishi mumkin, ammo 32 bitli kompyuterda u quyidagicha saqlanadi: 111111111111111111111111111110112.
Umumlashtirish
Ikkilik sanoq sistemasi ikkilik kodlash sistemasi va darajali (asosi 2 ga teng bo‘lgan) vazn funksiyasining birikmasidir. Son ikkilik kodda yozilgan bo‘lishi mumkin, ammo sanoq sistemasining o‘zi ikkilik emas, boshqa asosli ham bo‘lishi mumkin. Masalan, ikkilik-o‘nlik kodlash usulida o‘nlik raqamlar ikkilik shaklda yoziladi, sanoq sistemasi esa o‘nlikligicha qoladi.
Tarix
- 8 ta trigramma va 64 ta geksagrammadan iborat to‘liq to‘plam — 3 bitli va 6 bitli raqamlarning muqobili — qadimgi Xitoyda mavjud bo‘lgan klassik yozuvlar, jumladan, «O‘zgarishlar kitobi» orqali ma’lum bo‘lgan. «O‘zgarishlar kitobi»dagi geksagrammalarni mos ikkilik raqamlar qiymatlari bo‘yicha (0 dan 63 gacha) tartiblash va ularni hosil qilish usulini xitoylik olim hamda faylasuf Shao Yun esa XI asrda ishlab chiqqan. Biroq Shao Yun ikkilik arifmetika qoidalarini tushunganini isbotlovchi dalillar yo‘q; u ikki belgili kortejlarni faqat leksikografik tartibda joylashtirgan.
- Hindistonlik matematik Pingala (miloddan avvalgi 200-yil) she’riyatni tavsiflashning matematik asoslarini yaratgan va bunda ikkilik sanoq sistemasining ma’lum bo‘lgan ilk qo‘llanishidan foydalangan.
- Milodiy I–II ming yilliklarda davlat va jamoat ehtiyojlari uchun Markaziy And tog‘larida (Peru, Boliviya) keng qo‘llanilgan ma’lumotlar bazalarining dastlabki shakllaridan biri inklar yozuvi — kipu edi. U tugunlardan iborat bo‘lib, o‘nlik sistemadagi sonli qaydlar bilan birga ikkilik kodlash sistemasidagi son bo‘lmagan qaydlar ham mavjud edi. Kipuda asosiy va qo‘shimcha kalitlar, pozitsion sonlar, rang bilan kodlash hamda takrorlanuvchi ma’lumotlardan seriyalar hosil qilish qo‘llangan. Insoniyat tarixida birinchi marta kipu buxgalteriya hisobida aynan ikkiyoqlama yozuv usulini joriy etish uchun qo‘llangan.
- Ikkilik raqamlar kombinatsiyalaridan iborat to‘plamlar afrikaliklar tomonidan an’anaviy fol ochish marosimlarida (masalan, Ifa), shuningdek, o‘rta asrlar geomantiyasida ham foydalanilgan.
- Aynan 1605-yilda Frensis Bekon alifbodagi harflarni ikkilik raqamlar ketma-ketligiga keltirish mumkin bo‘lgan sistemani tasvirlagan. Bu ketma-ketliklar o‘z navbatida istalgan matndagi shriftning zo‘rg‘a seziladigan o‘zgarishlari bilan kodlanishi mumkin edi. Ikkilik kodlashning umumiy nazariyasi shakllanishidagi muhim qadam — bu usulni har qanday obyektga tatbiq etish mumkinligi haqidagi fikr edi (qarang: Bekon shifri).
- Zamonaviy ikkilik sanoq sistemasini Leybnits o‘zining XVII asrda yozgan Explication de l’Arithmétique Binaire asarida batafsil tavsiflagan. Leybnits sanoq sistemasida ham hozirgi ikkilik sistemadagi kabi 0 va 1 raqamlari ishlatilgan. Xitoy madaniyatiga qiziqqan Leybnits «O‘zgarishlar kitobi»ni bilgan va geksagrammalar 0 dan 111111 gacha bo‘lgan ikkilik sonlarga mos kelishini payqagan. U bu moslikni o‘sha davr Xitoyining falsafiy matematika sohasidagi ulkan yutuqlari dalili deb hayrat bilan e’tirof etgan.
- Aynan 1854-yilda ingliz matematigi Jorj Bulmuhim asarini e’lon qildi. Unda algebraik sistemalarning mantiqqa tatbiqi bayon etilgan. Ushbu yo‘nalish bugun Bul algebrasi yoki mantiq algebrasi deb ataladi. Uning mantiqiy hisobi zamonaviy raqamli elektron sxemalarni yaratishda muhim rol o‘ynadi.
- Aynan 1937-yilda Klod Shennono‘zining «Rele va kommutatsiya sxemalarining ramziy tahlili» nomli nomzodlik dissertatsiyasini Massachusets texnologiya institutida (MIT) himoyaga taqdim etdi. Dissertatsiyada Bul algebrasi va ikkilik arifmetika elektron relelar hamda kommutatorlarga tatbiq etilgan. Shennonning dissertatsiyasi butun zamonaviy raqamli texnikaning asosini tashkil etadi.
- Noyabr oyida, 1937-yilda Jorj Stibits, keyinchalik Bell Labs, relelar asosida «Model K» kompyuterini yaratdi (inglizcha «Kitchen» — «oshxona», qurilma yig‘ilgan joy nomidan). U ikkilik sonlarni qo‘sha olardi. 1938-yil oxirida Bell Labs Stibits boshchiligida tadqiqot dasturini boshladi. Uning rahbarligida yaratilgan va 8-yanvar (1940-yil) kuni yakunlangan kompyuter kompleks sonlar ustida amallarni bajara olardi. Amerika matematika jamiyati (American Mathematical Society)ning Dartmut kollejidagi 11-sentabr (1940-yil) kuni o‘tkazilgan konferensiyasida Stibits telefon liniyasi orqali masofadagi kompleks sonlar kalkulyatoriga teletayp yordamida buyruqlar yuborish mumkinligini namoyish etdi. Bu telefon liniyasi orqali masofadagi hisoblash mashinasidan foydalanishning ilk tajribasi edi. Namoyishga guvoh bo‘lgan konferensiya ishtirokchilari orasida Jon fon Neyman, Jon Mokli va Norbert Viner ham bo‘lgan. Ular keyinchalik bu voqea haqida xotiralarida yozishgan.
Havolalar
- Ikkilik sanoq // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- «Elektron hisoblash mashinalari va sistemalarning arifmetik asoslari» o‘quv qo‘llanmasi. 1-qism. Sanoq sistemalari
- Dasturchilar uchun o‘n oltilik, o‘nlik, ikkilik va sakkizlik sanoq sistemalari konvertori Arxivlangan nusxasi — 21-fevral (2011-yil) sanasida Wayback Machine’da
- Butun va kasr sonlarni ikkilik sanoq sistemasidan o‘nlikka o‘tkazish konvertori.
- Fomin S. V. Sanoq sistemalari. — Moskva: Nauka, 1987. — 48 bet — (Matematika bo‘yicha ommabop ma’ruzalar). (muqobil havola), (Rossiya davlat kutubxonasi saytiga muqobil havola)
- Sanoq sistemalari : barcha mutaxassisliklar talabalari uchun «Informatika» fanidan mustaqil ishga oid uslubiy ko‘rsatmalar va topshiriq. — Saratov: Saratov davlat texnika universiteti, 2009. — 24 bet
- Lyubomudrov A. A. Sanoq sistemalari. Sonlarni asosi p1 bo‘lgan pozitsion sanoq sistemasidan asosi p2 bo‘lgan pozitsion sanoq sistemasiga o‘tkazish usullari. — Moskva: Milliy tadqiqot yadro universiteti — MIFI, 2009. — 28 bet
- Andreyeva Ye. V. Sanoq sistemalari va kompyuter arifmetikasi : o‘quv qo‘llanma. — 3-nashr. — Moskva: Binom. Bilimlar laboratoriyasi, 2004. — 254 bet
Sanoq sistemalari (16-sentabr, 2014-yil)
Moskva davlat industrial universiteti : Informatika. 1-son. Sanoq sistemalari (21-fevral, 2014-yil)
Ikkilik sanoq sistemasi — pozitsion sanoq sistemalari (xususan, ikkilik sistema)ning ishlash tamoyilini ko‘rgazmali tushuntirish