Ikkilik kod nima

Ikkilik sanoq sistemasi — pozitsion sanoq sistemasi bo‘lib, uning asosi 2 ga teng. Bu sistema raqamli elektron sxemalarda qo‘llaniladigan mantiqiy elementlar yordamida bevosita amalga oshirilgani sababli deyarli barcha zamonaviy kompyuterlarda va boshqa hisoblashga mo‘ljallangan elektron qurilmalarda qo‘llaniladi.

Sonlarning ikkilik yozuvi

Ikkilik sanoq sistemasida sonlar ikki xil belgi (0 va 1) yordamida yoziladi. Son qaysi sanoq sistemasida berilganini chalkashtirmaslik uchun uning pastki o‘ng tomoniga asos ko‘rsatkichi qo‘yiladi. Masalan, o‘nlik sistemadagi son 510, ikkilik sistemada esa 1012 tarzida yoziladi. Ba’zan ikkilik son oldiga 0b prefiksi yoki & (ampersand) belgisi qo‘yiladi, masalan, 0b101 yoki mos ravishda &101.

Ikkilik sanoq sistemasida (o‘nlikdan boshqa sanoq sistemalarida bo‘lgani kabi) raqamlar birma-bir o‘qiladi. Masalan, 1012 soni «bir nol bir» deb o‘qiladi.

Natural sonlar

Ikkilik sanoq sistemasida (an−1an−2…a1a0)2 ko‘rinishida yozilgan natural sonning qiymati quyidagicha aniqlanadi:

(an−1an−2…a1a0)2=∑k=0n−1ak2k,

bu yerda:

  • n — sondagi raqamlar (belgilar) soni;
  • ak — {0,1} to‘plamiga kiruvchi raqamlarning qiymatlari;
  • k — raqamning tartib raqami.

Manfiy sonlar

Manfiy ikkilik sonlar ham o‘nlik sonlar kabi son oldiga «−» belgisini qo‘yish orqali ifodalanadi. Aniqrog‘i, ikkilik sanoq sistemasida (−an−1an−2…a1a0)2 ko‘rinishida yozilgan manfiy butun sonning qiymati quyidagicha bo‘ladi:

(−an−1an−2…a1a0)2=−∑k=0n−1ak2k.

Hisoblash texnikasida manfiy ikkilik sonlarni qo‘shimcha kodda yozish keng qo‘llanadi.

Kasr sonlar

Ikkilik sanoq sistemasida (an−1an−2…a1a0,a−1a−2…a−(m−1)a−m)2 ko‘rinishida yozilgan kasr sonning qiymati quyidagicha bo‘ladi:

(an−1an−2…a1a0,a−1a−2…a−(m−1)a−m)2=∑k=−mn−1ak2k,

bu yerda:

  • m — sonning kasr qismidagi raqamlar soni;
  • ak — raqamlarning quyidagi to‘plamga kiruvchi qiymatlari: {0,1}.

Ikkilik sonlarni qo‘shish, ayirish va ko‘paytirish

Qo‘shish jadvali

+ 0 1
0 0 1
1 1 0 (yuqori xonaga 1 o‘tkaziladi)

Ayirish jadvali

– 0 1
0 0 1
1 1 (yuqori xonadan qarz olinadi) 0

Ustun usulida qo‘shishga misol (o‘nlikdagi 1410 + 510 = 1910 ifodasi ikkilikda 11102 + 1012 = 100112):

+ 1110
101
10011

Ko‘paytirish jadvali

× 0 1
0 0 0
1 0 1

Ustun usulida ko‘paytirishga misol (o‘nlikdagi 1410 * 510 = 7010 ifodasi ikkilikda 11102 * 1012 = 10001102):

×1110
101
+1110
1110
1000110

Sonlarni bir sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tkazish

Ikkilik sanoq sistemasidan o‘nlikka o‘tkazish uchun 2 asosining darajalari keltirilgan quyidagi jadvaldan foydalaniladi:

1024 512 256 128 64 32 16 8 4 2 1

1 dan boshlab har bir keyingi raqam ikki baravar oshadi. 1 dan keyin turgan nuqta ikkilik nuqta deb ataladi.

Ikkilik sonlarni o‘nlikka o‘tkazish

Faraz qilaylik, 1100012 ikkilik soni berilgan. Uni o‘nlikka o‘tkazish uchun xona qiymatlarining yig‘indisi sifatida quyidagicha yozing:

1 * 25 + 1 * 24 + 0 * 23 + 0 * 22 + 0 * 21 + 1 * 20 = 49

Shuni biroz boshqacharoq yozish ham mumkin:

1 * 32 + 1 * 16 + 0 * 8 + 0 * 4 + 0 * 2 + 1 * 1 = 49

Buni jadval ko‘rinishida ham ifodalash mumkin:

512 256 128 64 32 16 8 4 2 1
1 1 0 0 0 1
+32 +16 +0 +0 +0 +1

O‘ngdan chapga qarab harakatlaning. Har bir ikkilik birlik ostiga keyingi qatorda uning mos o‘nlik qiymatini yozing. Hosil bo‘lgan o‘nlik sonlarni qo‘shing. Shunday qilib, ikkilikdagi 1100012 soniga mos keladigan o‘nlik son — 4910.

Kasr ikkilik sonlarni o‘nlikka o‘tkazish

Quyidagi sonni 1011010,1012 o‘nlik sanoq sistemasiga o‘tkazish kerak. Bu sonni quyidagicha yozamiz:

1 * 26 + 0 * 25 + 1 * 24 + 1 * 23 + 0 * 22 + 1 * 21 + 0 * 20 + 1 * 2−1 + 0 * 2−2 + 1 * 2−3 = 90,625

Shuni biroz boshqacharoq yozish ham mumkin:

1 * 64 + 0 * 32 + 1 * 16 + 1 * 8 + 0 * 4 + 1 * 2 + 0 * 1 + 1 * 0,5 + 0 * 0,25 + 1 * 0,125 = 90,625

Yoki jadval yordamida:

64321684210.50.250.125
1011010,101
+64+0+16+8+0+2+0+0.5+0+0.125

Gorner usuli bilan o‘tkazish

Bu usul yordamida ikkilik sonni o‘nlikka o‘tkazishda raqamlar chapdan o‘ngga qarab ketma-ket qo‘shiladi, bunda oldingi natija sanoq sistemasining asosiga (bu yerda 2 ga) ko‘paytiriladi. Gorner usuli odatda ikkilik sistemadan o‘nlikka o‘tkazishda qo‘llanadi. Teskari amal murakkabroq, chunki u ikkilik sanoq sistemasida qo‘shish va ko‘paytirish ko‘nikmalarini talab qiladi.

Masalan, 10110112 ikkilik soni o‘nlik sistemaga quyidagicha o‘tkaziladi:

0*2 + 1 = 1
1*2 + 0 = 2
2*2 + 1 = 5
5*2 + 1 = 11
11*2 + 0 = 22
22*2 + 1 = 45
45*2 + 1 = 91

Demak, o‘nlik sanoq sistemasida bu son 91 deb yoziladi.

Sonning kasr qismini Gorner usulida o‘tkazish

Raqamlar sondan o‘ngdan chapga qarab olinib, sanoq sistemasining asosiga (2 ga) bo‘linadi.

Masalan, 0,11012

(0 + 1)/2 = 0,5
(0,5 + 0)/2 = 0,25
(0,25 + 1)/2 = 0,625
(0,625 + 1)/2 = 0,8125

Javob: 0,11012= 0,812510

O‘nlik sonlarni ikkilikka o‘tkazish

Faraz qilaylik, 19 sonini ikkilikka o‘tkazishimiz kerak. Buning uchun qoldiqli bo‘lish:

19/2 = 9, qoldiq 1
9/2 = 4, qoldiq 1
4/2 = 2, qoldiq yo‘q 0
2/2 = 1, qoldiq yo‘q 0
1/2 = 0, qoldiq 1

Demak, har bir bo‘linmani 2 ga bo‘lib, qoldiqni ikkilik yozuvning oxiriga qo‘shib boramiz. Bo‘linma 0 ga teng bo‘lguncha bo‘lishni davom ettiramiz. Natijani o‘ngdan chapga qarab yozamiz. Ya’ni eng pastdagi raqam (1) eng chapda turadi va hokazo. Natijada 19 sonining ikkilik yozuvini olamiz: 10011.

O‘nlik kasr sonlarni ikkilikka o‘tkazish

Agar dastlabki sonda butun qism bo‘lsa, u kasr qismidan alohida o‘tkaziladi. O‘nlik kasr sonni ikkilik sanoq sistemasiga o‘tkazish quyidagi algoritm asosida bajariladi:

  • Kasr ikkilik sanoq sistemasining asosiga (2 ga) ko‘paytiriladi;
  • Hosil bo‘lgan ko‘paytmaning butun qismi ajratib olinadi va ikkilik sonning eng katta xonasiga yoziladigan raqam sifatida qabul qilinadi;
  • Agar hosil bo‘lgan ko‘paytmaning kasr qismi nolga teng bo‘lsa yoki hisoblashning talab etilgan aniqligiga erishilsa, algoritm yakunlanadi. Aks holda, hisoblashlar ko‘paytmaning kasr qismi ustida davom ettiriladi.

Misol: 206,116 o‘nlik kasr sonni ikkilik kasr songa o‘tkazish kerak.

Butun qismini yuqorida bayon qilingan usullar bilan o‘tkazsak, 20610=110011102 hosil bo‘ladi. 0,116 kasr qismini 2 asosiga ko‘paytirib, ko‘paytmalarning butun qismlarini izlanayotgan ikkilik kasr sonning verguldan keyingi xonalariga yozamiz:

0,116 • 2 = 0,232
0,232 • 2 = 0,464
0,464 • 2 = 0,928
0,928 • 2 = 1,856
0,856 • 2 = 1,712
0,712 • 2 = 1,424
0,424 • 2 = 0,848
0,848 • 2 = 1,696
0,696 • 2 = 1,392
0,392 • 2 = 0,784
va hokazo.

Shunday qilib, 0,11610 ≈ 0,00011101102

Natijada 206,11610 ≈ 11001110,00011101102

Qo‘llanilishi

Raqamli qurilmalarda

Ikkilik sanoq sistemasi raqamli qurilmalarda qo‘llaniladi, chunki u eng sodda bo‘lib, quyidagi talablarga javob beradi:

  • Sistemadagi mumkin bo‘lgan qiymatlar qancha kam bo‘lsa, shu qiymatlar bilan ishlaydigan alohida elementlarni yaratish shuncha oson bo‘ladi. Xususan, ikkilik sanoq sistemasining ikki raqamini ko‘plab fizik hodisalar orqali oson ifodalash mumkin: tok bor (tok kuchi chegaraviy qiymatdan katta) — tok yo‘q (tok kuchi chegaraviy qiymatdan kichik); magnit maydon induksiyasi chegaraviy qiymatdan katta yoki kichik va hokazo.
  • Elementning holatlari qancha kam bo‘lsa, uning xalaqitlarga chidamliligi shuncha yuqori va ishlash tezligi shuncha katta bo‘ladi. Masalan, kuchlanish, tok kuchi yoki magnit maydon induksiyasi orqali uchta holatni kodlash uchun ikkita chegaraviy qiymat va ikkita komparatorni o‘rnatish kerak bo‘ladi.

Hisoblash texnikasida manfiy ikkilik sonlarni qo‘shimcha kodda yozish keng qo‘llanadi. Masalan, −510 soni −1012 deb yozilishi mumkin, ammo 32 bitli kompyuterda u quyidagicha saqlanadi: 111111111111111111111111111110112.

Umumlashtirish

Ikkilik sanoq sistemasi ikkilik kodlash sistemasi va darajali (asosi 2 ga teng bo‘lgan) vazn funksiyasining birikmasidir. Son ikkilik kodda yozilgan bo‘lishi mumkin, ammo sanoq sistemasining o‘zi ikkilik emas, boshqa asosli ham bo‘lishi mumkin. Masalan, ikkilik-o‘nlik kodlash usulida o‘nlik raqamlar ikkilik shaklda yoziladi, sanoq sistemasi esa o‘nlikligicha qoladi.

Tarix

  • Zamonaviy ikkilik sanoq sistemasini Leybnits o‘zining XVII asrda yozgan Explication de l’Arithmétique Binaire asarida batafsil tavsiflagan. Leybnits sanoq sistemasida ham hozirgi ikkilik sistemadagi kabi 0 va 1 raqamlari ishlatilgan. Xitoy madaniyatiga qiziqqan Leybnits «O‘zgarishlar kitobi»ni bilgan va geksagrammalar 0 dan 111111 gacha bo‘lgan ikkilik sonlarga mos kelishini payqagan. U bu moslikni o‘sha davr Xitoyining falsafiy matematika sohasidagi ulkan yutuqlari dalili deb hayrat bilan e’tirof etgan.

Havolalar