Modda — materiyaning bir shakli bo‘lib, fermionlardan tashkil topgan yoki fermionlar bilan birga bozonlarni ham o‘z ichiga oladi; u tinchlik massasiga ega. Bunday xususiyat ayrim maydon turlariga xos emas. Bunga misol — elektromagnit maydon.
Odatda (harorat va zichlik nisbatan past bo‘lganda) modda zarrachalardan iborat bo‘ladi. Ular orasida eng ko‘p uchraydiganlari: elektronlar, protonlar va neytronlar. Oxirgi ikkitasi atom yadrolarini, ular elektronlar bilan birgalikda esa atomlarni (atom moddasini) hosil qiladi. Ulardan esa molekulalar, kristallar va hokazolar hosil bo‘ladi. Ayrim sharoitlarda, masalan, neytron yulduzlarda, moddaning juda noodatiy turlari ham mavjud bo‘lishi mumkin.
Modda tushunchasi ba’zan falsafada ham lotincha substantia atamasining muqobili sifatida qo‘llanadi.
Aslida modda — nisbatan kichik fazoda jamlangan ulkan energiya miqdoridirAlbert Eynshteyn
Moddaning xossalari
Barcha moddalar kengayishi, siqilishi, gaz, suyuq yoki qattiq holatga o‘tishi mumkin. Ularni aralashtirib, yangi moddalar hosil qilish mumkin.
Har bir modda o‘ziga xos xossalarga — ma’lum bir moddani boshqalardan ajratib turadigan obyektiv belgilarga ega. Eng muhim fizik-kimyoviy xossalarga quyidagi doimiy kattaliklar kiradi: zichlik, erish harorati, qaynash harorati, termodinamik ko‘rsatkichlar, kristall tuzilishining parametrlari, kimyoviy xossalar.
Agregat holatlar
Kimyoviy moddalarning deyarli barchasi, odatda, uch xil agregat holatda — qattiq, suyuq va gazsimon holatda mavjud bo‘lishi mumkin. Masalan, muz, suyuq suv va suv bug‘i — ayni bir modda, ya’ni H2O formulasiga ega suvning mos ravishda qattiq, suyuq va gazsimon holatlaridir. Qattiq, suyuq va gazsimon ko‘rinishlar kimyoviy moddalarning o‘ziga xos doimiy belgilari emas, balki tashqi fizik sharoitlarga bog‘liq holda yuzaga keladigan mavjudlik holatlaridir. Shu sababli suvni faqat suyuq, kislorodni faqat gaz, natriy xloridni esa faqat qattiq modda deb hisoblash noto‘g‘ri. Sharoit o‘zgarsa, ularning har biri (boshqa barcha moddalar singari) uch agregat holatdan istalgan biriga o‘tishi mumkin.
Qattiq, suyuq va gazsimon holatlarning ideal modellaridan moddaning haqiqiy holatlariga o‘tilganda bir qator oraliq, chegaraviy holatlar aniqlanadi. Ularning eng mashhurlari amorf (shishasimon), suyuq kristall va yuqori elastiklikka ega (polimer) holatlardir. Shu sababli ko‘pincha kengroq ma’nodagi «faza».
Fizikada moddaning to‘rtinchi agregat holati ham ajratiladi — plazma — musbat va manfiy zaryadlar zichligi bir xil bo‘lgan, qisman yoki to‘liq ionlashgan modda (plazma elektr jihatdan neytral).
Ayrim moddalar odatdagidan ancha farq qiluvchi sharoitlarda quyidagi maxsus holatlarga o‘tishi mumkin: o‘ta oquvchan va o‘ta o‘tkazuvchan.
Kimyoda modda
Kimyoda modda deganda muayyan kimyoviy xossalarga — ya’ni kimyoviy reaksiyalarda ma’lum bir tarzda qatnashish qobiliyatiga ega materiya turi tushuniladi.
Barcha kimyoviy moddalar quyidagi zarrachalardan tashkil topadi: atomlar, ionlar yoki molekulalar; bunda molekulani kimyoviy moddaning barcha kimyoviy xossalarini o‘zida saqlaydigan eng kichik zarrachasi deb ta’riflash mumkin. Aslida kimyoviy birikmalar faqat molekulalardan emas, balki tarkibi o‘zgarishi mumkin bo‘lgan boshqa zarrachalardan ham iborat bo‘lishi mumkin. Moddalarning kimyoviy xossalari, fizik xossalaridan farqli o‘laroq, agregat holatiga bog‘liq emas. Shu bois muz va suv kimyo nuqtayi nazaridan bir xil moddadir. Kimyoviy modda tarkibi va tuzilishi bilan tavsiflanadi. Kimyoviy tarkibi bir xil bo‘lgan moddalar tuzilishi turlicha bo‘lgani uchun bir-biridan farq qilishi mumkin. Masalan, oq fosfor va qora fosfor.
