Liverpul haqida

Shahar
Liverpul
ingl. Liverpool
Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: Pir-Hed, Liverpul sobori, okrug sudi, The Beatles haykali, Albert-dok, Avliyo Georgiy zali
53°25′ shim. k. 3°00′ g‘arb. uz.HGЯO
Mamlakat  Buyuk Britaniya
Mintaqa Shimoli-g‘arbiy Angliya
Graflik Mersisayd
Rahbar Joan Anderson
Tarix va geografiya
Asos solingan 1207
Ilk bor tilga olingan 1190-yil
Shahar maqomi berilgan: 1880-yil
Maydoni 111,84 km²
Markaz balandligi 70 m
Vaqt mintaqasi UTC±0:00, yozda UTC+1:00
Aholisi
Aholisi 513 441 kishi (2016)
Aholisining nomlanishi liverpulliklar, liverpullik; liverpudlianlar, mersisaydlilar, skauzerlar
Rasmiy til ingliz tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +44 151
Pochta indeksi L

liverpool.gov.uk  (ingl.)
Ливерпуль на карте
Ливерпуль
Liverpul
Ливерпуль на карте
Ливерпуль
Liverpul
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikigid sayohat qo‘llanmasi

Liverpul, Liverpul, shuningdek, Liverpul (ingl. Liverpool, XFA: [ˈlɪvəpuːl]) — Buyuk Britaniyada joylashgan shahar; grafligi — Mersisayd; u Angliyaning shimoli-g‘arbiy sohilida, Mersi daryosi quyilishidagi portdir.

Aholisi — 441 477 kishi (2002) — Buyuk Britaniyaning kattaligi bo‘yicha beshinchi (Angliyaning esa uchinchi) shahri. Liverpul aglomeratsiyasi aholisi 800 000 kishidan oshadi. XX asrning 2-yarmi davomida Liverpul iqtisodiy tushkunlikka uchragan shahar sifatida tanilgan: 1930-yillardan boshlab 2000-yillarning boshlarigacha uning aholisi qariyb ikki baravar kamaygan. 

Tarixi

Milodiy 1190-yilda Liuerpulle nomli aholi punkti ilk bor tilga olingan. Bu nom Liuerpulle, yaʼni «loyqa suv havzasi» degan maʼnoni anglatadi. Ayrim tadqiqotchilar dastlabki toponim sifatida elverpool — «suv havzasi ichida ilonbaliqlar bor».

1207-yilda qirol Yersiz Ioann Liverpulga boro maqomini beruvchi yorliq chiqargan. Liverpul qalʼasi himoyasida ingliz qo‘shinlari Irlandiyaga olib o‘tilgan.

XVI asrning o‘rtalarida Liverpul atigi besh yuz nafar aholisi bo‘lgan kichik aholi punkti edi. XVII asrda savdo va aholi soni sekin o‘sdi. Fuqarolar urushi davrida, 1644-yilda qalʼa o‘n sakkiz kunlik qamalga uchragan.

Liverpulning g‘arbiy sohil porti sifatidagi ahamiyati XVIII asrda, Atlantika orqali qul savdosi va Amerika mustamlakalarining iqtisodiy rivojlanishi tufayli ortdi. 1715-yilda bu yerda Angliyadagi birinchi ochiq port doki qurildi.

XIX asr boshlariga kelib jahon savdo yuk oqimining qariyb 40  foizi Liverpul orqali o‘tgan. 1831-yilda ochilgan bank — Liverpul banki.

XIX asr davomida Liverpul ham, Manchester singari, sanoat inqilobining yetakchi markazlaridan biri bo‘lgan. Keyinchalik dunyoning barcha mamlakatlari va qitʼalarida odatiy holga aylangan ko‘plab rivojlanish jarayonlari dastlab Liverpulda kuzatilgan.

1840-yillarda aholi, ayniqsa, Irlandiyadan ko‘chib keluvchilar ko‘payishi bilan tez o‘sdi. 1851-yilga kelib shahar aholisining taxminan 25 foizi irland kelib chiqishiga ega edi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Liverpulga Yevropaning turli mamlakatlaridan ko‘plab muhojirlar ko‘chib kelgan. Bu shaharning turli joylaridagi diniy inshootlarda ham aks etgan bo‘lib, ularning ko‘pchiligidan bugun ham foydalaniladi.

Liverpul 1880-yilda shahar maqomini oldi. Uning jadal rivojlanishi Ikkinchi jahon urushi boshlanguniga qadar davom etdi.

Liverpul, shuningdek, Britaniya imperiyasining asosiy kemasozlik markazlaridan biri edi. Mashhur fojiaga uchragan «Titanik» superlayneri va boshqa ko‘plab transatlantik laynerlar Liverpul portida ro‘yxatga olingan.

1960-yillarda Liverpul yoshlar madaniyatining eng mashhur markazlaridan biriga aylandi. Bu yerda vujudga kelgan eng mashhur madaniy hodisa The Beatles guruhi bo‘ldi. Mahalliy aholi o‘ziga xos skauz lahjasida gapiradi.

Diqqatga sazovor joylari

YUNESKO 2004–2021-yillarda Jahon merosi obyekti sifatida Liverpul portining maʼmuriy binolari majmuasini tan olgan. XX asr boshlarida, qirol Eduard VII hukmronligi davrida, shahar portining asosiy binolari meʼmor Kristofer Ren uslubiga taqlid qilib qurilgan.

Shahar markazidagi faol qurilish ishlari (Liverpool Waters loyihasi) sababli YUNESKO Jahon merosi qo‘mitasining 36-sessiyasida ushbu obyektni Xavf ostidagi Jahon merosi obyektlari ro‘yxatiga kiritish haqida qaror qabul qilingan.

2021-yil iyul oyida YUNESKO Jahon merosi qo‘mitasining 44-sessiyasi Xitoyning Fuchjou shahrida bo‘lib o‘tdi. Unda qo‘mitaning o‘n uch aʼzosi Liverpulni Jahon merosi ro‘yxatidan chiqarish uchun, besh aʼzosi esa qarshi ovoz berdi. Ko‘pchilik ovozi bilan «Liverpul — dengizchilar va savdogarlar shahri» obyekti uning alohida umuminsoniy qadriyatini belgilovchi xususiyatlari qaytarib bo‘lmas darajada yo‘qolgani sababli Jahon merosi ro‘yxatidan chiqarildi. Bu 1972-yilda Jahon madaniy va tabiiy merosini muhofaza qilish to‘g‘risidagi konvensiya qabul qilinganidan buyon uchinchi shunday holat bo‘ldi. Ilgari bu maqomdan quyidagi obyektlar mahrum bo‘lgan: Elba vodiysi — Drezden yaqinida (Germaniya) va Arab oriksi qo‘riqxonasi (Ummon).

Liverpulning boshqa diqqatga sazovor obyektlari orasida quyidagilar bor:

Liverpulda bir qancha muzeylarga tashrif buyurish mumkin:

Iqtisodiyoti

Transporti

Asosiy transport uzellari — aeroport, temiryo‘l vokzali va port.

Jon Lennon nomidagi aeroport shahar markazidan 12 km janubi-sharqda joylashgan. 2007-yilda yo‘lovchilar oqimi qariyb 5,5 million kishini tashkil etgan. Aeroport Liverpul va boshqa shaharlar bilan avtobus qatnovi orqali bog‘langan. Aeroport yaqinida Liverpool South Parkway temiryo‘l stansiyasi ham bor, unga avtobusda yetib borish mumkin.

Liverpulni Manchester bilan Liverpul — Manchester temiryo‘li bog‘laydi. Bu Yevropadagi ilk temiryo‘llardan biri. Liverpool Lime Street nomli birinchi temiryo‘l vokzali 1836-yil avgustidayoq ochilgan. 2005/2006-yillarda yo‘lovchilar oqimi 14,5 milliondan ortiq bo‘lgan.

Liverpul porti ham shaharning juda muhim transport uzelidir. 2004-yilda uning xizmatlaridan 700 mingdan ortiq kishi foydalangan, 616 mingdan ortiq konteyner va 32 million tonna yuk tashilgan. Bir yilda Liverpul portidan qariyb 15000 ta kema o‘tadi.

Shaharda avtobus transporti keng rivojlangan. Taksilar ham juda keng tarqalgan.

Liverpulda Merseyrail nomli shahar va shahar atrofi temiryo‘l tizimi faoliyat ko‘rsatadi.

Sport

Liverpulda futbol bo‘yicha ikkita mashhur professional jamoa bor. Ular Angliya Premyer-ligasida ishtirok etadi:

  • «Everton» klubi 1878-yilda tashkil etilgan, uning uy stadioni «Hill Dickinson» bo‘lib, u 52 769 tomoshabinga mo‘ljallangan.
  • «Liverpul» klubi 1892-yilda tashkil etilgan, uning uy stadioni «Enfild» bo‘lib, u 61 276 tomoshabinga mo‘ljallangan;

Liverpul futbol klublari jami Angliya chempionligini 29 marta qo‘lga kiritgan. Bu borada ulardan faqat Manchester klublari o‘zib ketgan (30 ta chempionlik). Liverpulning ikki klubi o‘rtasidagi uchrashuvlar Mersisayd derbisi deb ataladi.

2007—2013-yillarda shaharda basketbol klubi «Mersi Taygerz» faoliyat yuritgan (2010-yilgacha «Everton Taygerz» deb atalgan).

Shahar yaqinida ot poygalari o‘tkaziladigan Eyntri poyga yo‘lagi joylashgan.

Shaharda, shuningdek, bir nechta regbi jamoalari bor.

Madaniyati

Liverpulda The Beatles guruhi tashkil topgan.

Shahar mezbonlik qilgan musiqa tanlovi — «Yevrovideniye-2023».

Qardosh shaharlar

Liverpul quyidagi shaharlar bilan ham aloqalarga ega:

Adabiyotlar

Havolalar