Freymvork; ba’zan freymvork (anglitsizm, neologizm — inglizcha framework «tayanch, karkas, rama; tuzilma») — dasturiy tizimning tuzilishini belgilaydigan dasturiy platforma; dasturiy ta’minot, yirik dasturiy loyiha tarkibidagi turli komponentlarni ishlab chiqish va birlashtirishni osonlashtiradi.
Shuningdek, karkas atamasi ham (ayrim mualliflar uni asosiy atama sifatida qo‘llaydi) ishlatiladi. Bu atama ingliz tilidagi muqobilga umuman tayanmasdan ham qo‘llanishi mumkin. Yana karkasli yondashuv haqida ham gapirish mumkin. Bunday yondashuvda dasturning har qanday konfiguratsiyasi ikki qismdan tuziladi:
- Doimiy qism — karkas. U bir konfiguratsiyadan boshqasiga o‘tganda o‘zgarmaydi va ikkinchi, o‘zgaruvchan qism joylashadigan maxsus uyalarni o‘z ichiga oladi;
- Almashinuvchi modullar (yoki kengaytirish nuqtalari).
Kutubxonadan farqi
Freymvork tushunchasi kutubxona tushunchasidan shunisi bilan farq qiladiki, kutubxona dasturiy mahsulotda o‘xshash vazifalarni bajaruvchi yordamchi dasturlar majmuasi sifatida qo‘llanishi mumkin; bunda u mahsulot arxitekturasiga ta’sir qilmaydi va unga hech qanday cheklov qo‘ymaydi. Aksincha, freymvork ilova arxitekturasini yaratish qoidalarini belgilaydi va ishlab chiqishning dastlabki bosqichida talablar asosida kengaytirilishi hamda o‘zgartirilishi kerak bo‘lgan standart tuzilma — «karkas»ni taqdim etadi. Dasturiy freymvorkka misol — C.M.F. (Content Management Framework), kutubxonaga misol sifatida modul (elektron pochta uchun).
Shuningdek, o‘zaro yaqin funksiyalar majmuasini birlashtiradigan kutubxonadan farqli ravishda, freymvork turli yo‘nalishlarga oid ko‘plab kutubxonalarni o‘z ichiga olishi mumkin.
Freymvorkning kutubxonadan asosiy farqi — boshqaruv inversiyasi: foydalanuvchi yozgan kod kutubxona funksiyalarini (yoki sinflarini) chaqiradi va chaqiruvdan so‘ng boshqaruvni qaytarib oladi. Freymvorkda esa foydalanuvchi kodi freymvorkning umumiyroq, «abstrakt» kodiga kiritiladigan muayyan xatti-harakatni amalga oshirishi mumkin. Bunda freymvork foydalanuvchi kodi funksiyalarini (sinflarini) chaqiradi.
Dasturiy tizim freymvorki

Bu — karkas, ya’ni dasturiy tizimning (yoki quyi tizimning) asosidir. U yordamchi dasturlar, kod kutubxonalari, skript tili va boshqa dasturiy ta’minotni o‘z ichiga olishi mumkin; bular yirik dasturiy loyihaning turli komponentlarini ishlab chiqish va birlashtirishni osonlashtiradi. Odatda, birlashtirish yagona API orqali amalga oshiriladi.
Misollar: veb-freymvorklar, jumladan PHP freymvorklari — Zend Framework, Laravel yoki Symfony, shuningdek Django — Python tilida yozilgan freymvork.
Ilova freymvorki
Karkasli ilovalardan foydalanishning asosiy afzalliklaridan biri — ilova tuzilishining standartlashganidir. Karkaslar grafik foydalanuvchi interfeyslari paydo bo‘lishi bilan ommalashdi, chunki bunday interfeysli ilovalar odatda standart tuzilishga ega edi. Karkaslardan foydalanish avtomatik ravishda grafik interfeyslar yaratadigan vositalarni ishlab chiqishni ancha osonlashtirdi, chunki ilova kodining ichki tuzilishi oldindan ma’lum edi. Karkas yaratishda odatda obyektga yo‘naltirilgan dasturlash usullari qo‘llanadi (masalan, ilovaning ayrim qismlari freymvorkning asosiy sinflaridan meros olishi mumkin).
Dastlabki tijoriy ilova freymvorklaridan biri MacApp[ingl.] bo‘lib, uni Apple kompaniyasi «Macintosh» uchun yaratgan. Dastlab u «Object Pascal» tilining kengaytirilgan (obyektga yo‘naltirilgan) versiyasida yozilgan, keyinchalik esa «C++» tilida qayta yozilgan. «Macintosh» uchun boshqa mashhur karkaslar quyidagilarni o‘z ichiga olgan:
- Metrowerks PowerPlant[ingl.] va MacZoop[ingl.] (ularning barchasi Carbon asosida yaratilgan);
- WebObjects[ingl.] — NeXT mahsuloti.
Turli darajada ilova freymvorklariga «Cocoa» (Mac OS X uchun), shuningdek erkin freymvorklar ham kiradi. Ular quyidagi loyihalar tarkibida mavjud: Mozilla, OpenOffice.org, GNOME va KDE.
Microsoft kompaniyasi «Windows» uchun shunga o‘xshash, Microsoft Foundation Classes (MFC) deb nomlangan mahsulotni yaratdi. Hozirda Microsoft dasturiy ta’minot yaratish uchun asosiy mahsulot sifatida quyidagini taklif qiladi: «.NET».
Turli platformalarda ishlaydigan ilova karkaslariga («Linux», «Macintosh» va «Windows» operatsion tizimlari uchun) quyidagilar kiradi: vidjetlar vositalari to‘plami (widget toolkit)[ingl.], wxWidgets, Qt, .NET, MyCoRe[nem.] yoki FOX toolkit.
Konseptual model freymvorki
Muammoni hal etish yoki g‘oyani ifodalashning mumkin bo‘lgan usullarini aniqlash uchun tadqiqotlarda qo‘llanadigan tuzilma haqidagi mavhum tushuncha.
Freymvorkni amalga oshirish
Freymvork aniq va abstrakt sinflar to‘plami hamda ular o‘rtasidagi munosabatlarni belgilash usullari sifatida ta’riflanadi. Aniq sinflar odatda sinflar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni amalga oshiradi. Abstrakt sinflar esa kengaytirish nuqtalari bo‘lib, ularda karkaslardan foydalanish yoki ularni moslashtirish mumkin.
Kengaytirish nuqtasi — freymvorkning amalga oshirilishi ko‘rsatilmagan «qismi»dir. Shunga ko‘ra, konseptual model karkasi konseptual sinflardan, dasturiy tizim karkasi esa dasturlash tilining umumiy maqsadli sinflaridan iborat.
Freymvork yaratish jarayoni muammoning ayrim vazifalarini va ularni bajarish usullarini tanlashdan iborat. Bunda vazifalarni hal etishning umumiy vositalari aniq sinflarda mujassamlashtiriladi, o‘zgartirilishi mumkin bo‘lgan vositalar esa kengaytirish nuqtalariga ajratiladi.