
Elektron hukumat (ingl. e-Government) — hukumatning davlat hokimiyati organlari, fuqarolar va tashkilotlar bilan bevosita jismoniy aloqani imkon qadar kamaytirgan holda elektron shaklda munosabat o‘rnatishiga asoslangan konsepsiya.
Elektron hukumat elektron hujjat aylanishi tizimiga, boshqaruvni avtomatlashtirish tizimlariga va boshqa axborot tizimlariga asoslanadi.
Tarixi
Elektron hukumat konsepsiyasi 1990-yillarning boshida paydo bo‘lgan. Internet rivojlanishi bilan turli mamlakatlar hukumatlari amaliy faoliyatida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan tobora kengroq foydalana boshladi.
2024-yilgi elektron hukumat rivojlanishi reytingi har ikki yilda bir marta BMTning Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar departamenti tomonidan tuziladi. Undagi yetakchi mamlakatlar — Daniya, Estoniya va Singapur.
Elektron hukumat modellari
2017-yilga kelib dunyoda elektron hukumatning 3 ta modeli ma’lum bo‘lib, ular qo‘llanib kelgan:
- Anglo-amerika modeli (masalan, AQSH);
- Kontinental Yevropa modeli (masalan, Germaniya);
- Osiyo modeli (masalan, Janubiy Koreya).
- Amerika modeli.
- Bu model AQSH, Kanada va Buyuk Britaniyada keng qo‘llanadi. AQSHda fuqarolar davlat boshqaruvi haqida axborot olishini ta’minlaydigan axborot supermagistrallari yaratilgan. Barcha xizmatlar ochiq va shaffof bo‘lib, hukumat aholi oldida katta mas’uliyatni zimmasiga oladi. Buyuk Britaniyaning «Elektron fuqarolar, elektron biznes, elektron hukumat. Axborot asrida jamiyatga xizmat ko‘rsatishning strategik konsepsiyasi» deb nomlangan dasturida quyidagi muammolarni hal etishga urg‘u berilgan: ko‘rsatiladigan xizmatlar ko‘lamini kengaytirish, ijtimoiy axborotdan imkon qadar samarali foydalanish, barcha aholi qatlamlarini qamrab olish uchun sharoit yaratish. Buyuk Britaniyaning asosiy maqsadi davlat xizmatchilarini takrorlanuvchi kundalik vazifalarni bajarishdan ozod qilishdir.
- Kontinental Yevropa modeli.
- Bu model davlatlardan yuqori turuvchi institutlarning mavjudligi bilan ajralib turadi: ularning tavsiyalariga Yevropa Ittifoqining barcha mamlakatlari amal qilishi kerak. Shuningdek, yagona valyuta, yagona axborot makoni, yangi umumiy Konstitutsiyani tayyorlash va boshqalarda namoyon bo‘ladigan yuqori darajadagi integratsiya hamda Yevropa axborot makonidagi axborot munosabatlarini tartibga soluvchi qonunchilik unga xosdir. Ushbu modelda texnologiyalar, avvalo, fuqaro-foydalanuvchilarning ehtiyojlariga yo‘naltirilgan.
- Osiyo modeli.
- Ushbu modelga boshqaruvning o‘ziga xos turi xos. Asosiy e’tibor aholining axborotga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish hamda axborot texnologiyalarini madaniyat va ta’lim tizimiga joriy etishga qaratilgan. Butun mamlakat miqyosida yagona axborot makonining yaratilishi davlatning mavqeyini mustahkamlash bilan birga, demokratiyaning asosiy tamoyilini — xalq hokimiyatning manbai va egasi ekanini amalda ro‘yobga chiqaradi.
Tanqid
Elektron hukumat modellarining, ayniqsa, ularni yaratishning dastlabki bosqichlaridagi kamchiliklaridan biri an’anaviy davlat va mahalliy boshqaruv xizmatlarini elektron shaklga haddan tashqari «mexanik» ko‘chirishdir. Davlat xizmatlarini elektronlashtirish odatda samarasiz va eskirgan me’yoriy hujjatlarni aniqlash, ularni bekor qilish yoki tuzatish hamda yangi qonunlar, buyruqlar va nizomlarni ishlab chiqish choralarini o‘z ichiga olmaydi. Chunki buning uchun ekspertlar faoliyatini va normativ-huquqiy hujjatlar yaratish jarayonini murakkab muvofiqlashtirish hamda bunga vaqt ajratish talab etiladi. Elektron hukumatni yaratish bo‘yicha ishchi guruhlar asosan byudjetdan moliyalashtiriladi, ularda davlat xizmatchilari ustunlik qiladi; ekotizimning boshqa ishtirokchilari bilan murosa izlash esa ko‘zda tutilmaydi yoki qiyinchilik bilan kechadi. Davlat xizmatlarini avtomatlashtirishga bunday texnokratik yondashuv fuqarolar va tashkilotlar uchun ulardan foydalanish qulayligini shubhasiz oshirsa-da, pirovardida ishbilarmonlik muhitini sezilarli darajada yaxshilamaydi va subyektlar o‘rtasidagi munosabatlar mazmunini o‘zgartirmaydi. Ayrim davlat xizmatlarini ko‘rsatishda an’anaviy «qog‘oz» hujjat aylanishini me’yoriy jihatdan bekor qilishning imkoni bo‘lmagani sababli elektron va qog‘oz hujjat aylanishi parallel ravishda yuritiladi. Bu ikkala jarayonni qo‘llab-quvvatlash uchun byudjet xarajatlarini oshiradi va ekspertlarda bunday avtomatlashtirishning iqtisodiy samaradorligi hamda davlat nuqtayi nazaridan maqsadga muvofiqligi haqida savollar tug‘diradi.[manba 1923 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Maqsad
Elektron hukumat an’anaviy hukumatning qo‘shimchasi yoki muqobili emas, balki davlat xizmatlarini ko‘rsatish samaradorligini oshirish maqsadida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) faol foydalanishga asoslangan yangi o‘zaro aloqa usulini belgilaydi.[manba 1923 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Hozirgi vaqtda elektron hukumatning yagona konsepsiyasi mavjud emas. Axborot jamiyati hukumatidan fuqarolar va biznes vakillari kutishga haqli bo‘lgan umumiy talablar majmuasigina mavjud. Iste’molchilarning turli toifalarini tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish, davlat organlari bilan munosabatlarni sodda, tezkor va qulay qilish uchun axborotdan foydalanishning samaraliroq vositalariga ega bo‘lish istagi birlashtiradi."
Shunday qilib, elektron hukumatning quyidagi asosiy maqsadlari mavjud:[manba 1923 kundan beri ko‘rsatilmagan]:
- aholi va biznes uchun davlat xizmatlarini ko‘rsatishni maqbullashtirish;
- barcha saylovchilarning mamlakatga rahbarlik qilish va uni boshqarish jarayonlaridagi ishtirokini oshirish;
- fuqarolarning o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatish imkoniyatlarini qo‘llab-quvvatlash va kengaytirish;
- fuqarolarning texnologiyalardan xabardorligi va malakasini oshirish;
- geografik joylashuv omilining ta’sirini kamaytirish.
Shunday qilib, elektron hukumatni yaratish nafaqat samaraliroq va kam xarajatli boshqaruvni, balki jamiyat bilan hukumat o‘rtasidagi munosabatlarni tubdan o‘zgartirishni ham ta’minlashi kerak. Natijada bu demokratiyaning takomillashishiga va hokimiyatning xalq oldidagi mas’uliyati oshishiga olib keladi.
O‘zaro aloqalar turlari:
- Davlat va fuqarolar o‘rtasida (G2C, Government-to-Citizen);
- Davlat va biznes o‘rtasida (G2B, Government-to-Business);
- Davlat hokimiyatining turli tarmoqlari o‘rtasida (G2G, Government-to-Government);
Mamlakatlar bo‘yicha
Rossiya
shuningdek qarang: Rossiyada raqamlashtirish
Elektron hukumat shakllanishining boshlanishi
Elektron hukumat konsepsiyasi 6-may kuni, 2008-yilda Rossiya hukumati tomonidan tasdiqlangan. Ushbu konsepsiyaga ko‘ra, «elektron hukumat» ikki bosqichda yaratilishi ko‘zda tutilgan:
- 2008-yil — zarur hujjatlarni ishlab chiqish va tasdiqlash
- 2009—2010-yillar — amaliyotga joriy etish
10-sentabr 2009-yili kuni 721-sonli «Elektron Rossiya (2002—2010-yillar)» federal maqsadli dasturiga o‘zgartirish kiritish to‘g‘risidagi qaror chiqarildi.
Dasturning yangi tahririda Rossiya elektron hukumati infratuzilmasini yaratish va Rossiya Federatsiyasida 2010-yilgacha elektron hukumatni shakllantirish konsepsiyasini (Rossiya Federatsiyasi hukumatining 6-may 2008-yildagi 632-r-son farmoyishi) amalga oshirishga qaratilgan tadbirlar, maqsadlar hamda samaradorlik ko‘rsatkichlari amalda aks ettirilgan.
Dastur qoidalariga ko‘ra, elektron hukumat infratuzilmasi yagona standartlashtirilgan texnologik platforma asosida quriladi. Buning uchun uning funksional tarkibiy qismlari — federal ijro etuvchi hokimiyat organlari, Rossiya Federatsiyasi subyektlari va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarining axborot tizimlari hamda jamoatchilik foydalanishi uchun mo‘ljallangan infratuzilma elementlari — jamoatchilik qabulxonalaridagi, kutubxonalardagi va «Rossiya pochtasi» federal davlat unitar korxonasidagi kirish markazlari, idoraviy va mintaqaviy telefon orqali xizmat ko‘rsatish markazlari, davlat organlarining internet saytlari va xizmatlar ko‘rsatuvchi mintaqaviy ko‘p funksiyali markazlar yagona telekommunikatsiya infratuzilmasiga birlashtiriladi. Fuqarolar va tashkilotlarga xizmat ko‘rsatishdan tashqari, elektron hukumat infratuzilmasining asosiy vazifalariga davlat boshqaruvi samaradorligini oshirish, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni kuzatish va ustuvor milliy vazifalarning bajarilishini boshqarish uchun axborot-tahliliy tizimlar (shartli nomi — «Boshqaruv» davlat avtomatlashtirilgan tizimi) yaratish ham kiradi. Shu tariqa Rossiyada davlat boshqaruvini takomillashtirish va ma’muriy islohotlarni amalga oshirishning muhim masalalari ham qamrab olinadi.
Shu bilan birga, ayrim tadqiqotchilar Rossiyada davlatning elektron makondagi ochiqligi yetarli emasligini ta’kidlaydi. Bu fuqarolik nazoratini qiyinlashtirib, korrupsiyaga qarshi kurash samaradorligini pasaytiradi.
«Axborot jamiyati» davlat dasturi
Elektron hukumatni shakllantirish bo‘yicha asosiy ishlar Rossiya Federatsiyasining «Axborot jamiyati (2011—2020-yillar)» davlat dasturi qabul qilingandan so‘ng boshlandi. Dastur Rossiya Federatsiyasi hukumatining 20-oktabr 2010-yildagi 1815-r-son farmoyishi bilan tasdiqlangan bo‘lib, unga muvofiq elektron hukumatning yagona axborot-texnologik va telekommunikatsiya infratuzilmasini shakllantirish yuzasidan kompleks ishlar bajarildi.
Gosuslugi.ru — davlat va munitsipal xizmatlarning yagona portali
Davlat va munitsipal xizmatlar portali (funksiyalar) davlat va munitsipal xizmatlar hamda funksiyalardan foydalanish tartibi haqida axborot berish bilan cheklanmaydi. Portal ariza beruvchilarga davlat xizmatlarini olish uchun elektron shaklda ariza yuborish, arizalarning ko‘rib chiqilish jarayoni va huquqiy ahamiyatga ega yakuniy qaror haqida elektron ma’lumot olish imkonini ham beradi. Bundan tashqari, foydalanuvchi o‘ziga ko‘rsatilgan xizmatlar sifati yuzasidan elektron fikr bildirishi mumkin.[manba 1923 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Hozirgi vaqtda «Gosuslugi» portalida ro‘yxatdan o‘tishda foydalanuvchi shaxsiy kabinetini faollashtirish kodini olish usulini o‘zi tanlashi mumkin: kodni yashash joyidagi pochta bo‘limidan yoki «Rostelekom» OAJning eng yaqin mijozlarga xizmat ko‘rsatish markazidan olish mumkin. Portalda ro‘yxatdan o‘tish va shaxsiy kabinetni faollashtirishni soddalashtirish maqsadida Rossiya Aloqa va ommaviy kommunikatsiyalar vazirligi «Rostelekom» OAJ bilan hamkorlikda 80 dan ortiq mijozlarga xizmat ko‘rsatish markazini ochdi. Rossiya Federatsiyasining istalgan fuqarosi pasporti va pensiya sug‘urtasi guvohnomasini (SNILS) ko‘rsatib, ro‘yxatdan o‘tishi hamda faollashtirish kodini olishi mumkin. Bunda barcha foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari, identifikatsiya ma’lumotlari va parollari yagona identifikatsiya va autentifikatsiya tizimi bilan himoyalanadi. Ushbu tartibni keyinchalik rivojlantirish doirasida faollashtirish kodlarini davlat va munitsipal hokimiyat organlari ham berishi ko‘zda tutilgan.
Resurs imkoniyati cheklangan foydalanuvchilar uchun moslashtirilgan. 2011-yilda portalning uchta xorijiy tildagi — nemis, ingliz va fransuz tillaridagi versiyalari yaratildi. Rossiya Federatsiyasi hududida ro‘yxatdan o‘tgan xorijiy davlatlar fuqarolariga ko‘rsatiladigan davlat xizmatlari bo‘yicha interaktiv ariza shakllari tarjima qilinib, e’lon qilindi. Boshqa ayrim dolzarb ma’lumotlar ham xorijiy tillarda mavjud.
2012-yil may oyi boshidagi holatga ko‘ra, yagona portalda 900 dan ortiq federal, 12 mingta mintaqaviy va 23 mingdan ortiq munitsipal xizmat haqida ma’lumot joylashtirilgan. 154 ta federal hamda 1360 ta mintaqaviy va munitsipal xizmat uchun arizalarni elektron shaklda yuborish imkoniyati mavjud bo‘lgan. O‘sha yilning dekabriga kelib portalda 3,3 milliondan ortiq foydalanuvchi ro‘yxatdan o‘tgan va ular federal, mintaqaviy hamda munitsipal xizmatlarni olish uchun 6 milliondan ortiq ariza topshirgan.
Idoralararo elektron hamkorlikning yagona tizimi
Rossiya Federatsiyasi fuqarolari, xorijiy fuqarolar, fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar va tashkilotlarga elektron shaklda davlat hamda munitsipal xizmatlar ko‘rsatishda ishtirok etuvchi mavjud va yangi davlat, munitsipal va boshqa axborot tizimlari o‘rtasida axborot almashinuvining yagona texnologik va kommunikatsiya infratuzilmasini yaratish, shuningdek, davlat axborot-tahliliy tizimlari ishlashini ta’minlash maqsadida Rossiya Aloqa va ommaviy kommunikatsiyalar vazirligi idoralararo elektron hamkorlikning yagona tizimini (SMEV) yaratdi.
Hamkorlik tizimi quyidagi vazifalarni bajarish uchun mo‘ljallangan:
- davlat va munitsipal funksiyalarning elektron shaklda bajarilishini ta’minlash;
- davlat va munitsipal xizmatlar, jumladan, universal elektron karta va portal orqali elektron shaklda ko‘rsatilishini ta’minlash;
- davlat va munitsipal xizmatlar ko‘rsatish hamda davlat va munitsipal funksiyalarni bajarishda elektron axborot almashinuvini ta’minlash.
Rossiya Aloqa va ommaviy kommunikatsiyalar vazirligining 27-dekabr 2010-yildagi 190-son buyrug‘i bilan idoralararo elektron hamkorlikning yagona tizimida axborot tizimlari o‘rtasidagi hamkorlikka qo‘yiladigan texnik talablar tasdiqlangan. Bundan tashqari, Rossiya Federatsiyasi hukumatining 8-iyun 2011-yildagi 451-son qarori davlat xizmatlarini ko‘rsatishda ishtirok etuvchi davlat organlari va boshqa tashkilotlarga SMEVdan foydalanish majburiyatini yuklagan.
SMEV — unga ulangan davlat organlari axborot tizimlari o‘rtasida xabarlarni belgilangan tartibda kafolatli yetkazib beradigan dasturiy-texnik vositalar va axborot ma’lumotlar bazalari majmuasidir. Unda qo‘llanadigan elektron servislar texnologiyasi axborot tizimlarini yaratilgan vaqti, dasturiy platformasi va ma’lumotlar bazasi tuzilishidan qat’i nazar, deyarli barchasini yagona tarmoqqa birlashtirishga imkon beradi. SMEV xabar jo‘natuvchining ulanish nuqtasidan qabul qiluvchining ulanish nuqtasigacha uzatiladigan axborot xavfsizligini ta’minlaydigan to‘liq himoyalangan muhitdir. Tizim kriptografik vositalar bilan himoyalangan ma’lumot uzatish tarmog‘iga asoslanadi. Barcha federal ijro etuvchi hokimiyat organlari, davlat byudjetdan tashqari jamg‘armasi, idoralararo hamkorlikda ishtirok etuvchi boshqa organlar hamda Rossiya Federatsiyasining barcha subyektlari SMEVga himoyalangan aloqa kanallari orqali ulangan. SMEV orqali sutkasiga 2 milliondan ortiq tranzaksiya o‘tadi.
Ma’lumotlarni taqsimlangan qayta ishlash milliy platformasi
Bu «bulutli» hisoblashni (internet orqali foydalanuvchiga hisoblash quvvatlari va dasturiy ta’minotni xizmat sifatida taqdim etish texnologiyasini) amalga oshiradigan axborot tizimlari majmuasidir. Bu vazifa iste’mol qilinadigan xizmatlarni hisobga olgan holda hisoblash quvvatlarini ajratish, ilovalarni joylashtirish va ishlab chiqish jarayonlarini avtomatlashtirish orqali bajariladi.
Ma’lumotlarni taqsimlangan qayta ishlash milliy platformasi (NPROD) davlat hokimiyati organlarining axborot texnologiyalari ta’minotiga ketadigan xarajatlarini maqbullashtirish va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarini axborotlashtirish darajasini oshirish uchun yaratilgan. Platforma tufayli mintaqaviy ijro etuvchi hokimiyat organlari ilgari mablag‘ yetishmasligi, malakali kadrlar yo‘qligi yoki dasturiy-texnik yechimlarning boshqa davlat organlari tizimlariga mos kelmasligi sababli foydalana olmagan standartlashtirilgan axborot-texnologik yechimlarga ega bo‘ladi.
Yagona identifikatsiya va autentifikatsiya tizimi
Yagona identifikatsiya va autentifikatsiya tizimi (ESIA) — asosiy davlat axborot resurslarini shakllantirishda va idoralararo elektron hamkorlikning yagona tizimi hamda unga ulangan mintaqaviy idoralararo hamkorlik tizimlari orqali axborot almashishda turli shaxslarning axborotdan foydalanishini ta’minlaydigan federal davlat axborot tizimidir.
ESIA — fuqarolarning davlat va munitsipal xizmatlardan ruxsat etilgan tartibda foydalanish huquqini, vakolatli mansabdor shaxslarning esa ushbu xizmatlarni ko‘rsatishda zarur ma’lumotlardan foydalanish hamda xizmatlar ko‘rsatish va davlat-munitsipal funksiyalarni bajarishda huquqiy ahamiyatga ega harakatlarni amalga oshirish huquqini tasdiqlovchi vositadir.
Bosh sertifikatlashtirish markazining axborot tizimi
Elektron imzoga nisbatan yagona ishonch makonini shakllantirishning asosiy maqsadi — yagona mezon va qoidalar asosida tashkil etilgan, ushbu ishonch makoniga kiruvchi sertifikatlashtirish markazlari yaratgan elektron imzo sertifikatlari va kalitlaridan foydalanib davlat xizmatlari ko‘rsatish hamda idoralararo hamkorlik qilish orqali davlat boshqaruvi samaradorligini va davlat xizmatlari sifatini oshirishdir.
Yagona ishonch makonini yaratish doirasida quyidagi natijalarga erishilgan:
- elektron imzoga nisbatan yagona ishonch makoniga mulkchilik shakli turlicha bo‘lgan 150 dan ortiq sertifikatlashtirish markazi kiritilgan. Ular jismoniy shaxslarga kamida 10 mingta elektron imzo kaliti sertifikatini bergan;
- 6-aprel 2011-yildagi «Elektron imzo to‘g‘risida»gi 63-son federal qonunni bajarish, ya’ni bosh sertifikatlashtirish markazi funksiyalarini amalga oshirish uchun federal sertifikatlashtirish markazi modernizatsiya qilingan;
- bosh sertifikatlashtirish markazining axborot tizimi vositalari orqali elektron imzo kalitlari va sertifikatlarini tekshirish xizmati ishlab chiqilgan va ishga tushirilgan. U davlat xizmatlarini ko‘rsatish hamda idoralararo hamkorlikda elektron aloqani uzluksiz ta’minlaydi va elektron davlat hamda munitsipal xizmatlar uchun ishlatilayotgan va yaratilayotgan axborot tizimlarining axborot-texnologik hamkorligini ta’minlovchi infratuzilma tarkibiga kiradi;
- ariza beruvchilarga davlat xizmatlaridan foydalanish uchun elektron imzo bilan tasdiqlangan hujjatlarni elektron shaklda taqdim etish imkoniyati yaratilgan.
Qonunchilik faoliyatini ta’minlashning avtomatlashtirilgan tizimi
ASOZD — federal davlat axborot tizimi bo‘lib, uning maqsadi Rossiya Federatsiyasi Davlat dumasi deputatlari va Federatsiya Kengashi a’zolari faoliyatini axborot bilan ta’minlashdir.
Pravo.gov.ru — huquqiy axborotning rasmiy internet portali
Huquqiy axborotning rasmiy internet portali (www.pravo.gov.ru) — qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar rasman e’lon qilinadigan internet nashri. U 2010-yilda tashkil etilgan, 28-mart 2011-yildan esa Internet tarmog‘ida doimiy foydalanishga topshirilgan.
Regulation.gov.ru — normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarining federal portali
Federal ijro etuvchi hokimiyat organlari normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini tayyorlashi va ularning jamoatchilik muhokamasi natijalari haqidagi ma’lumotlar joylashtiriladigan rasmiy sayt regulation.gov.ru 1-oktabr 2013-yildan faoliyat yuritadi. Portal quyidagi imkoniyatlarni taqdim etadi:
- Qiziqtirgan mavzularga obuna bo‘lish va iqtisodiyotning turli tarmoqlarida federal idoralarning qonunchilik tashabbuslari paydo bo‘lganda bildirishnomalar olish;
- Loyihalarni muhokama qilish, ularni takomillashtirish bo‘yicha takliflar berish;
- Tartibga solish choralarining biznesga ta’sirini baholash;
- Mustaqil korrupsiyaga qarshi ekspertizada ishtirok etish.
Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, portalda e’lon qilingan va muhokamadan o‘tgan qonun loyihalari keyinchalik o‘zgartirilgan, ammo bu o‘zgarishlar portalda aks ettirilmagan. Demak, muhokama natijalari amalda e’tiborsiz qoldirilgan.
Rossiya Federatsiyasi byudjet tizimining «Elektron byudjet» yagona portali
Rossiya Federatsiyasi byudjet tizimining «Elektron byudjet» yagona portali 2013-yildan ishlaydi.
Xalqaro e’tirof
2020-yil yakunlari bo‘yicha Rossiya BMTning elektron hukumat reytingida dunyoda 36-o‘rinni egalladi («E-Government Survey 2020: E-Government for the People»). Bu ikki yil avvalgi ko‘rsatkichdan to‘rt pog‘ona past.
Qozog‘iston

Qozog‘istonda elektron hukumat yaratish g‘oyasi Qozog‘iston Respublikasi Prezidentining 19-mart 2004-yildagi yillik murojaatnomasida ilgari surilgan.
www.egov.kz elektron hukumat portalini Qozog‘iston Respublikasining axborot texnologiyalari sohasidagi milliy operatori — «Milliy axborot texnologiyalari» AJ ishlab chiqmoqda. Bu jamiyat quyidagi xoldingning sho‘ba kompaniyasidir: «Milliy infokommunikatsiya xoldingi — Zerde».
10-noyabr 2004-yilda 2005—2007-yillarga mo‘ljallangan Elektron hukumatni shakllantirish dasturi tasdiqlandi. Dasturni amalga oshirish quyidagi vazifalarni bosqichma-bosqich hal etishni nazarda tutgan:
- Axborot bosqichi — axborotni e’lon qilish va tarqatish.
- Interaktiv bosqich — davlat organi va fuqaro o‘rtasidagi to‘g‘ridan to‘g‘ri hamda qayta aloqa orqali xizmatlar ko‘rsatish.
- Tranzaksiya bosqichi — hukumat portali orqali moliyaviy va huquqiy amallar bajarish yo‘li bilan o‘zaro aloqa qilish.
- Axborot jamiyati.
2007—2009-yillarda elektron hukumat infratuzilmasi shakllantirildi va quyidagi asosiy tarkibiy qismlar yaratildi:
- elektron hukumat veb-portali va shlyuzi,
- elektron hukumatning to‘lov shlyuzi,
- idoralararo elektron hujjat aylanishi,
- ochiq kalitlar infratuzilmasi,
- davlat organlarining yagona transport muhiti,
- identifikatsiya raqamlarining milliy reyestrlari,
- elektron davlat xizmatlari.
Quyidagi tizim yaratildi: «Elektron davlat xaridlari» axborot tizimi. 1-yanvar 2010-yildan boshlab narx takliflarini so‘rash usuli orqali amalga oshiriladigan davlat xaridlari 100 % elektron shaklga o‘tkazildi. Xaridlar quyidagi portal orqali amalga oshiriladi: www.goszakup.gov.kz.
2009—2010-yillarda quyidagi loyihalar joriy etila boshlandi: «Elektron litsenziyalash» — tadbirkorlik subyektlari uchun, «Elektron notariat» yagona notarial axborot tizimi, «Elektron hokimlik» tizimi.
2010-yilda portalda onlayn to‘lovlarni amalga oshirish imkonini beruvchi dastlabki tranzaksiya xizmatlari paydo bo‘ldi. Dastlab soliqlar, davlat yig‘imlari va bojlarni onlayn to‘lash va jarimalarni to‘lash (yo‘l harakati qoidalarini buzganlik uchun) imkoniyati yaratildi. 2011-yilda esa uy-joy kommunal xizmatlari haqini to‘lash yo‘lga qo‘yildi.
2011-yilda elektron hukumat portali qozog‘istonliklarga «Fuqarolik holati dalolatnomalarini ro‘yxatga olish» (FHDR) xizmatlarini yangi elektron shaklda taklif qildi. Jumladan, nikoh tuzish/nikohni bekor qilish va bolaning tug‘ilishini ro‘yxatga olish uchun ariza berish jarayonlari avtomatlashtirildi.
2012-yil davomida Qozog‘iston Respublikasi elektron hukumat portalida ijtimoiy ahamiyatga ega boshqa bir qator davlat xizmatlari, jumladan, fuqarolik holati dalolatnomalarini ro‘yxatga olish, Sog‘liqni saqlash vazirligi, Ichki ishlar vazirligi va Ta’lim vazirligi xizmatlari ishga tushirildi. Bu haqda Qozog‘iston transport va kommunikatsiyalar vaziri Asqar Jumagaliyev o‘z ma’ruzasida shunday dedi:
2012-yilda 80 ta xizmatni elektron shaklga o‘tkazish rejalashtirilmoqda. Ulardan qariyb 18 tasi ijtimoiy ahamiyatga ega xizmatlar bo‘yicha ruxsat beruvchi hujjatlar bo‘lib, bu shunday xizmatlarning taxminan 60 % ini tashkil etadi. Kelgusida ijtimoiy ahamiyatga ega barcha xizmatlarni elektron shaklga o‘tkazish ko‘zda tutilgan. Ruxsat beruvchi hujjatlar bo‘yicha ham shunday ishlar amalga oshiriladi.
Fuqarolar va hukumat o‘rtasidagi hamkorlikni kengaytirishga xizmat qilgan muhim qadamlardan biri elektron xizmatlar loyihalarini muhokama qilish xizmatining paydo bo‘lishidir. Unda amalga oshirilishi rejalashtirilgan elektron xizmatlar loyihalari bilan bir qatorda «Davlat xizmatlari to‘g‘risida» va «Axborotlashtirish to‘g‘risida»gi qonun loyihalari ham muhokamaga qo‘yilgan.
Portalda xizmatlarni muhokama qilishdan tashqari, fuqarolarning hukumat bilan muloqot qilishiga mo‘ljallangan boshqa servislar ham bor. Masalan, viloyat rahbarlari bilan internet-konferensiyalar o‘tkazish, davlat organlariga elektron murojaatlar yuborish, shuningdek, yuqori lavozimli rahbarlarning onlayn qabuliga yozilish va ular bilan videokonferensaloqa orqali muloqot qilish.
Umuman olganda, «elektron hukumat» portali foydalanuvchilariga 126 ta interaktiv va tranzaksion xizmat taklif etiladi. Bular 84 ta davlat xizmati, 21 turdagi davlat yig‘imi, 16 turdagi davlat boji, 4 turdagi soliq to‘lovini to‘lash, shuningdek, yo‘l harakati qoidalarini buzganlik uchun jarimalarni to‘lashni o‘z ichiga oladi.
BMTning 2012-yildagi elektron hukumatga global tayyorgarlik reytingida Qozog‘iston 38-o‘rinni egallagan. Fuqarolarning elektron davlat loyihalaridagi «elektron ishtiroki» (e-participation) ko‘rsatkichiga ko‘ra esa Qozog‘iston 2012-yilda 2-o‘rinda bo‘lgan.
2013-yil yakunida 241 ta xizmat va ruxsatnoma berish jarayoni avtomatlashtirilgan. Shuningdek, 2013-yilda E-gov infratuzilmasi orqali ko‘rsatilgan elektron xizmatlar soni rekord darajaga — 38 milliontaga yetgan, 21,4 millionta xizmat ko‘rsatilgan 2012-yilga nisbatan ancha oshgan. Shuningdek, E-gov mobil ilovasida 4 ta yangi xizmat, davlat organlarining yagona aloqa markazi va «Normativ-huquqiy hujjatlarni ommaviy muhokama qilish» servisi ishga tushirilgan.
Aholiga ayrim davlat xizmatlari butun respublikani qamrab olgan Aholiga xizmat ko‘rsatish markazlari (AXKM) orqali taqdim etiladi.
26-noyabr kuni Qozog‘iston Respublikasining raqamli rivojlanish, innovatsiyalar va aerokosmik sanoat vaziri Jaslan Madiyev mamlakat aholisi shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish uchun davlat amaldorlari «Bug Bounty» dasturi doirasida «oq qalpoqli» xakerlarni jalb etayotganini ma’lum qildi. Egov tizimida kutilmagan oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan qariyb 200 ta zaiflik aniqlangan, biroq ushbu dastur yordamida Egov barcha zaifliklarni tezkor bartaraf etgan.
Qozog‘iston elektron hukumat rivojlanishi toifasida 24-o‘rinni egalladi. Bu mamlakatning reytingdagi butun ishtiroki tarixidagi eng yaxshi natijadir. Qozog‘iston Xitoy, Fransiya, Kanada va Turkiyadan o‘zib ketdi.
Belarus
9-avgust 2010-yilda Vazirlar Kengashining 1174-son qarori bilan Belarus Respublikasida 2015-yilgacha axborot jamiyatini rivojlantirish strategiyasi qabul qilindi (unda «Elektron hukumat» tizimini yaratish nazarda tutilgan). Strategiyani amalga oshirishga doir davlat dasturi loyihasini ishlab chiqish uchun davlat organlari vakillaridan idoralararo ishchi guruh tuzilgan.
Prezidentning 60-son farmoni va hukumatning 645-son qarori davlat organlari veb-saytlari mazmuniga muayyan talablarni belgilagan.
«Amaliy dasturiy tizimlar instituti» ilmiy-tadqiqot respublika unitar korxonasi (u Aloqa va axborotlashtirish vazirligi tarkibiga kiradi). Faoliyat yo‘nalishlari:
- Davlat organlari uchun yirik davlat axborot tizimlarini rivojlantirish yoki yaratish: Adliya vazirligi uchun (Yuridik shaxslar va tadbirkorlarning yagona davlat reyestri), Soliqlar va yig‘imlar vazirligi, Ijtimoiy himoya jamg‘armasi, Moliya vazirligining Qimmatli qog‘ozlar departamenti va boshqalar uchun.
- Umumdavlat avtomatlashtirilgan axborot tizimi, OAIS (amalda elektron hukumat infratuzilmasining yadrosi hisoblanadi)
- Axborot resurslari va axborot tizimlarini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish (institut Aloqa vazirligi tomonidan ularning operatori etib belgilangan)
Shuningdek, quyidagilar allaqachon faoliyat yuritmoqda: elektron xizmatlarning yagona davlat portali; davlat xaridlarining elektron auksion tizimi joriy etilmoqda (davlat xaridlarini elektron shaklga o‘tkazish — davlat (munitsipal) xaridlari to‘g‘risidagi kelishuvni amalga oshirish yo‘lidagi birinchi qadam).
Belarus Respublikasida tadbirkorlik tashabbusini rivojlantirish va ishbilarmonlik faolligini rag‘batlantirish to‘g‘risidagi 4-son direktiva yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlarni elektron davlat ro‘yxatidan o‘tkazish hamda Yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlarning yagona davlat reyestri (YDR) veb-portalini yaratish imkoniyatini nazarda tutadi. Loyiha to‘liq ishga tushirilgan.
Ukraina
Elektron hukumat masalalarini muvofiqlashtiruvchi asosiy davlat organi — Elektron hukumat masalalari bo‘yicha davlat agentligi[ukr.] bo‘lib, u 4-iyun 2014-yilda tashkil etilgan.
Axborot jamiyatini rivojlantirish bo‘yicha davlat siyosatining shakllanishi 1998—2006-yillarda Ukrainaning «Elektron hujjatlar va elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida», «Milliy axborotlashtirish dasturi to‘g‘risida» va «Elektron raqamli imzo to‘g‘risida»gi qonunlari, shuningdek, axborotlashtirishga oid bir qator davlat hujjatlarining qabul qilinishi bilan boshlandi. Keyinchalik «Ukrainada 2007—2015-yillarda axborot jamiyatini rivojlantirishning asosiy tamoyillari to‘g‘risida», «Axborot-telekommunikatsiya tizimlarida axborotni himoya qilish to‘g‘risida»gi qonunlar va ularning qoidalarini aniqlashtiruvchi hamda batafsillashtiruvchi boshqa qonunchilik hujjatlari qabul qilindi. Ushbu qonunda davlat boshqaruvini, davlat va fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlarni yaxshilash uchun axborot-telekommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishga urg‘u berilgan. Elektron hukumatni rivojlantirishning keyingi bosqichi 2015-yilda, Ukraina Oliy Radasi parlament fraksiyalarining 2014-yilda tuzilgan kelishuvi hamda «Ukraina — 2020» rivojlanish strategiyasi qabul qilingandan keyin boshlandi. Mazkur strategiya Ukraina Prezidentining 12.01.2015 sanasidagi 5/2015-son farmoni bilan tasdiqlangan.
2018-yilda Ukraina BMTning elektron hukumat reytingida 82-o‘rinni egalladi.
Tailand
Elektron hukumat tamoyillarini joriy etish uchun Tailand Axborot va telekommunikatsiya texnologiyalari vazirligi 2009—2014-yillarda zamonaviy elektron xizmatlar tizimini yaratish rejasini ishlab chiqqan.
Keyingi bosqich 2016-yilda boshlangan va 2021-yilda yakunlanishi ko‘zda tutilgan besh yillik raqamli hukumat loyihasi bo‘ldi. Loyiha besh yil ichida Tailand davlat muassasalarining 80 % dan ortig‘i identifikatsiya uchun elektron hujjatlardan foydalanishini nazarda tutgan.
Tailandda Axborot va telekommunikatsiya texnologiyalari vazirligi tomonidan 2008-yilda ishlab chiqilgan elektron hukumatning yagona davlat portali mavjud.
2018-yilda Tailand BMTning elektron hukumat reytingida 73-o‘rinni egalladi.
Ozarbayjon
shuningdek qarang: Ozarbayjonda raqamlashtirish, Ozarbayjonda internet, «ASAN» xizmati
Ozarbayjonda elektron hukumat faoliyati «Ozarbayjon Respublikasida 2010—2012-yillarda aloqa va axborot texnologiyalarini rivojlantirish davlat dasturi (Elektron Ozarbayjon)»ga hamda 23-may 2011-yildagi «Davlat organlarida elektron xizmatlar ko‘rsatishni tashkil etish sohasidagi ayrim chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi farmonning huquqiy asoslariga tayanadi. «Elektron hukumat» internet portali 25-aprel 2012-yildan ishlay boshlagan.
2018-yilda Ozarbayjon BMTning elektron hukumat reytingida 70-o‘rinni egalladi.
Estoniya
Asosiy maqola: e-Estoniya[ingl.]
Asosiy maqola: Estoniyada elektron imzo[ingl.]
2000-yildan boshlab Estoniya hukumati internetdagi elektron hujjatlar tarmog‘idan foydalanib, Vazirlar Mahkamasi majlislarini qog‘oz hujjatlarsiz o‘tkazishga o‘tdi. Yevropa komissiyasi tanlovi natijalariga ko‘ra, davlat sektorini elektron hujjatlarga o‘tkazish loyihasi Yevropadagi eng yaxshi loyiha deb topildi. Uning natijasida qariyb 500 ta muassasa, jumladan, barcha vazirliklar, okrug boshqarmalari hamda deyarli barcha departament va inspeksiyalar elektron hujjat almashinuviga qo‘shilgan.
2000-yildan boshlab Estoniyada soliq deklaratsiyalarini elektron shaklda topshirish mumkin. 2010-yilda Estoniyadagi soliq deklaratsiyalarining 92 % i internet orqali taqdim etilgan. Fuqarolar yagona portal orqali internetda turli davlat xizmatlaridan foydalanishlari mumkin.
Estoniyadagi internet segmenti Yevropada ham, butun dunyoda ham eng rivojlanganlardan biri hisoblanadi. 2019-yilda Xalqaro elektraloqa ittifoqi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda 1 276 521 nafar internet foydalanuvchisi bo‘lgan. Bu aholi sonining taxminan 97,9 % ini tashkil etgan va ushbu ko‘rsatkich bo‘yicha Estoniya 1-o‘rinni Yevropa Ittifoqida egallagan. Ommaviy internet makonidagi inson huquq va erkinliklarini tahlil qiluvchi Freedom House tahlil markazining dunyodagi 65 mamlakatni qamrab olgan, 2019-yil iyunidan 2020-yil iyunigacha bo‘lgan davr haqidagi o‘ninchi hisobotiga ko‘ra, Estoniya internet erkinligi bo‘yicha dunyoda Islandiyadan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Estoniya axborot texnologiyalari rivojlanishi reytingida 24-o‘rinni (dunyoning 142 mamlakati orasida) egallaydi, internet ochiqligi reytingida esa yaqqol yetakchilik qiladi. Uy va kvartira egalarining 71 % i, shuningdek, Estoniyadagi barcha maktablar internetga ulanish imkoniyatiga ega. Mamlakatda 1100 dan ortiq bepul Wi-Fi zonasi tashkil etilgan. 2006-yildan Estoniyada simsiz WiMAX tarmoqlarini qurish boshlangan va 2013-yilga kelib ular deyarli butun mamlakat hududini qamrab olgan.
2009-yil yanvar holatiga ko‘ra, Estoniyada 1 000 000 nafar ID-karta egasi yashagan (bu Estoniya aholisining 90 % i). ID-karta Estoniyaning 15 yoshdan katta barcha fuqarolari va yashash guvohnomasi asosida mamlakatda doimiy istiqomat qiluvchi aholisi uchun shaxsni tasdiqlovchi hujjatdir. ID-karta yordamida Estoniya aholisi o‘z shaxsini odatiy va elektron usulda tasdiqlashi, raqamli imzo qo‘yishi, saylovlarda qatnashishi va hatto jamoat transporti chiptalarini sotib olishi mumkin.

2005-yil oktabrida mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlariga internet orqali saylovlar o‘tkazildi. Estoniya ovoz berish usullaridan biri sifatida internet orqali ovoz berishni joriy etgan dunyodagi birinchi mamlakat bo‘ldi. 2007-yilda esa parlament saylovlarida saylovchilarga internet orqali ovoz berish imkoniyatini yaratgan dunyodagi birinchi davlatga aylandi. 2019-yilgi parlament saylovlarida Estoniyada internet orqali rekord miqdorda 247 232 ovoz berilgan, bu umumiy ovozlarning 43,8 % ini tashkil etgan. 2023-yilgi parlament saylovlarida Estoniyada internet orqali rekord miqdorda 313 510 ovoz berilgan, bu umumiy ovozlarning 51,1 % ini tashkil etgan.
Elektron rezidentlik
Elektron rezidentlik (e-Residency) — dastur bo‘lib, Estoniya hukumati uni 1-dekabr 2014-yilda ishga tushirgan. Dastur Estoniya fuqarosi bo‘lmagan shaxslarga mamlakatning kompaniya tashkil etish, bank xizmatlari, to‘lovlarni qayta ishlash va soliq to‘lash kabi xizmatlaridan foydalanish imkonini beradi. Dastur barcha ishtirokchilariga (e-rezidentlar deb ataladi) keyinchalik hujjatlarni imzolash uchun ishlatish mumkin bo‘lgan smart-kartalarni beradi. U, avvalo, faoliyati muayyan joyga bog‘liq bo‘lmagan sohalardagi tadbirkorlarga, masalan, dasturchilar va yozuvchilarga mo‘ljallangan.
Estoniyaning birinchi virtual rezidenti britaniyalik jurnalist Edvard Lukas.
Virtual rezidentlik fuqarolik bilan bog‘liq emas va Estoniyaga jismonan borish yoki u yerga ko‘chib o‘tish huquqini bermaydi. Virtual rezidentlik rezidentlar daromadining soliqqa tortilishiga ta’sir qilmaydi, Estoniyada daromad solig‘i to‘lash majburiyatini keltirib chiqarmaydi va rezidentni yashash (fuqaroligi / mansubligi) mamlakatida daromad solig‘i to‘lashdan ozod etmaydi. Virtual rezidentlik quyidagi imkoniyatlardan foydalanishga yo‘l ochadi: kompaniyani ro‘yxatdan o‘tkazish, hujjatlarni imzolash, hujjatlarni shifrlangan shaklda almashish, onlayn bank xizmatlari, soliq deklaratsiyasini topshirish, shuningdek, tibbiy retseptlar bilan bog‘liq tibbiy xizmatlarni boshqarish. Tegishli organlar bergan smart-karta xizmatlardan foydalanish imkonini beradi. Estoniyada biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish «onlayn to‘lov xizmatlari provayderlaridan foydalanish imkoniga ega bo‘lmagan rivojlanayotgan bozorlardagi internet tadbirkorlari uchun», shuningdek, Ukraina yoki Belarus kabi hukumatlari moliyaviy cheklovlar o‘rnatgan mamlakatlardagi startaplar uchun foydalidir.
2019-yil holatiga ko‘ra, Estoniyada 60 000 nafardan ortiq elektron rezident, 2020-yilda esa 65 000 nafardan ortiq elektron rezident bo‘lgan va ular 10 100 tadan ortiq kompaniya tashkil etgan. Dastur 5 yillik faoliyati davomida Estoniya iqtisodiyotiga € 35 milliondan ortiq to‘g‘ridan to‘g‘ri daromad, shuningdek, boshqa bilvosita iqtisodiy foyda keltirgan. 2021-yil holatiga ko‘ra, 80 000 nafardan ortiq kishi dunyoning 170 mamlakatidan Estoniyaning elektron rezidenti bo‘lgan.
AQSH
AQSHda elektron hukumatni rivojlantirish bilan AQSH prezidenti ma’muriyatining maxsus bo‘linmasi — Elektron hukumat boshqarmasi (ingl. Office of E-Government and Information Technology) shug‘ullanadi. U, o‘z navbatida, Boshqaruv va byudjet boshqarmasi tarkibiga kiradi. Elektron hukumat boshqarmasiga Federal axborot texnologiyalari direktori rahbarlik qiladi. Federal axborot texnologiyalari direktori lavozimi 2002-yilgi Elektron hukumat to‘g‘risidagi qonun[ingl.] bilan joriy etilgan. 2009-yilgacha ushbu lavozim Boshqaruv va byudjet boshqarmasi huzuridagi «Elektron hukumat va axborot texnologiyalari ma’muri» deb atalgan.
Adabiyotlar
- Tedeyev A. A., Usanov V. V. Elektron davlat. Moskva, 2008
- Elektron davlat ensiklopediyasi
- Bogdanovskaya I. Yu.: «Elektron davlat» konsepsiyasi (qiyosiy-huquqiy jihatlar)
- Petrov R. V., Simenko I. A.: Rekonizm. Axborot texnologiyalari obro‘ni hokimiyatdan kuchliroq, ochiqlikni esa shaxsiy hayot daxlsizligidan xavfsizroq qilishi haqida. Odessa, 2012
- Yurasov A. V. Elektron tijorat asoslari. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. — Moskva: Goryachaya liniya-Telekom, 2008. — 480 bet.
- Sidorova A. A. Elektron hukumat. Bakalavriat va magistratura uchun darslik va amaliy mashg‘ulotlar. Moskva: Yurayt nashriyoti, 2017. — 165 bet.
Havolalar
- Elektron hukumatni konseptual loyihalash
- «Davlat boshqaruvining zamonaviy texnologiyalari — e-Government» xalqaro konferensiyasi
- «Elektron hukumat» tizimi
- «Elektron hukumat» texnologiyalari markazi — OPEN-Government Arxivlangan nusxa — 25-dekabr 2013-yildagi, Wayback Machine
- «Elektron davlat texnologiyalari» yillik ko‘rgazmasi
- — «Elektron hukumat» texnologiyalari markazi — OPEN-Government Arxivlangan nusxa — 25-dekabr 2013-yildagi, Wayback Machine
- «Davlat boshqaruvining zamonaviy texnologiyalari — e-Government» xalqaro konferensiyasi
- Elektron davlat ekspert markazi