Ekzotermik reaksiya (yunoncha ἔξω ekzo — tashqariga va θερμός termos — issiqlik) — kimyoviy reaksiya yoki yadroviy reaksiya bo‘lib, bunda issiqlik ajraladi. Issiqlik ajralishi jihatidan u endotermik reaksiyaga — ya’ni issiqlik yutilishi bilan kechadigan reaksiyaga — qarama-qarshidir.

Har qanday tizimdagi ichki energiyaning umumiy miqdorini o‘lchash yoki hisoblash qiyin. Biroq reaksiya jarayonidagi energiya o‘zgarishini, ya’ni ni o‘lchash yoki hisoblash ancha oson. Kimyoviy reaksiyalardagi energiya o‘zgarishini o‘lchash uchun odatda kalorimetrlardan foydalaniladi, yadroviy reaksiyalardagi energiya o‘zgarishi esa reaksiya mahsulotlarining energiyasi va massasi asosida hisoblanadi.

Energiya o‘zgarishi entalpiyaning () o‘zgarishi bilan chambarchas bog‘liq, shuning uchun ko‘p hollarda bu ikki kattalik bir-biri bilan adashtiriladi. Agar reaksiya o‘zgarmas hajmda kechsa, energiya o‘zgarishi entalpiya o‘zgarishiga teng bo‘ladi. Agar reaksiya o‘zgarmas bosimda kechsa, ajralgan energiyaning bir qismi reaksiya mahsulotlari hajmining o‘zgarishi hisobiga bosim kuchlariga qarshi ish bajarishga sarflanishi mumkin. Natijada ekzotermik reaksiyaning issiqlik effekti kichikroq bo‘ladi. Gaz ajralishi yoki yutilishi kuzatilmaydigan reaksiyalarda yoxud reaksiya oldidan va keyin gaz mollari soni o‘zgarmasa, energiya o‘zgarishi bilan entalpiya o‘zgarishi deyarli teng bo‘ladi.

O‘lchangan qiymati bilan molekulalarning bog‘lanish energiyasi o‘rtasidagi bog‘liqlik quyidagicha:

 — bu energiya, ya’ni dastlabki moddalardagi bog‘larni uzishga sarflangan energiyadan reaksiya mahsulotlarida bog‘lar hosil bo‘lganda yoki uzilganda ajraladigan energiya ayrilganda qoladigan qiymat.

Ekzotermik reaksiyalar uchun ushbu formula ning manfiy qiymatini beradi, chunki kichikroq qiymatdan kattaroq qiymat ayriladi.

Masalan, vodorod yonganda:

va entalpiya o‘zgarishi ΔH = −483,6 kJ ga teng — bu bir mol kislorod .

Ekzotermik reaksiyalarga yonish, oksidlanish, metallarning boshqa elementlar bilan birikishi, radioaktiv parchalanish va yengil elementlarning yadroviy sintezi kabi jarayonlar va boshqalar kiradi.

• Ekzotermik o‘zgarish // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.