Telefoningizdagi budilnik belgilangan vaqtda jiringlaydi. Xarita ilovasi manzilga borish yo‘lini ko‘rsatadi. Internet do‘koni esa savatga qo‘shgan mahsulotlaringizning umumiy narxini hisoblaydi. Bularning ortida dastur ishlaydi.

Dasturlash — kompyuter yoki boshqa qurilmaga vazifani qanday bajarishni tushuntiradigan ko‘rsatmalarni yaratish jarayoni. Bu ko‘rsatmalar dasturlash tilida yoziladi va kod deb ataladi.

Lekin dasturlash faqat kod yozishdan iborat emas. Dasturchi avval muammoni tushunadi, yechimni bosqichlarga ajratadi, keyin kod yozib, uning to‘g‘ri ishlashini tekshiradi.

Keling, buni oddiy misollarda ko‘rib chiqamiz.

Dasturlash qanday ishlaydi?

Tasavvur qiling, birovga choy damlashni o‘rgatyapsiz. Siz unga quyidagi ko‘rsatmalarni berishingiz mumkin:

1. Choynakka choy soling.

2. Ustidan qaynoq suv quying.

3. Bir necha daqiqa damlang.

4. Choyni piyolaga quying.

Biror natijaga erishish uchun tuzilgan aniq qadamlar ketma-ketligi algoritm deyiladi.

Kompyuterga ham shunday ketma-ket ko‘rsatmalar kerak. Farqi shundaki, kompyuter noaniq topshiriqning ma’nosini odam kabi o‘zicha to‘ldirib olmaydi.

Masalan, «mahsulot narxini arzonlashtir» deyish yetarli emas. Qaysi mahsulot? Chegirma qancha? U qachon qo‘llanadi?

Aniq topshiriq esa shunday bo‘lishi mumkin:

Agar xarid summasi 200 000 so‘mdan oshsa, mijozga 10 foiz chegirma ber.

Dasturchi shu qoidani kodga aylantiradi. Dastur esa xarid summasini tekshirib, kerakli hisob-kitobni bajaradi.

Dasturlash tili nima?

Dasturlash tili — dastur uchun ko‘rsatmalar yozishda ishlatiladigan qoidalar va belgilar tizimi.

Odamlar o‘zbekcha yoki inglizcha gaplashganidek, dasturchilar kod yozish uchun Python, JavaScript, Java va boshqa tillardan foydalanadi. Har bir tilning yozilish qoidalari va qo‘llanish sohalari bor.

Masalan:

• Python — avtomatlashtirish, ma’lumotlar bilan ishlash, sun’iy intellekt va veb-xizmatlar yaratishda qo‘llanadi.

• JavaScript — veb-sahifalarga interaktiv imkoniyatlar qo‘shadi; server dasturlarini yozishda ham ishlatiladi.

• Java — turli ilovalar va yirik korporativ tizimlarni yaratishda qo‘llanadi.

• C++ — o‘yinlar, tizim dasturlari va yuqori unumdorlik talab qilinadigan loyihalarda ishlatiladi.

Bitta til faqat bitta ishga mo‘ljallanmagan. Masalan, Python bilan oddiy kalkulyator ham, murakkab veb-xizmat ham yaratish mumkin.

HTML va CSS ham dasturlash tilimi?

Veb-sayt yaratishni boshlaganlar ko‘pincha HTML, CSS va JavaScript nomlarini birga eshitadi. Ularning vazifalari turlicha:

• HTML sahifaning tuzilishini belgilaydi: sarlavha, matn, rasm va havolalar.

• CSS sahifaning ko‘rinishini boshqaradi: rang, shrift, oraliq va joylashuv.

• JavaScript sahifadagi harakatlar va hisob-kitoblarni boshqaradi.

Odatdagi tasnifda HTML belgilash tili, CSS esa uslublar tili hisoblanadi. JavaScript — dasturlash tili.

Oddiy dasturlash misollari

Kod dastlab tushunarsiz ko‘rinishi mumkin. Ammo kichik misollardan boshlasangiz, undagi mantiqni ko‘rish osonlashadi.

Quyidagi misollar Python tilida yozilgan.

1. Ekranga salomlashuv chiqarish

print("Salom, dunyo!")

Bu kod ekranga quyidagi matnni chiqaradi:

Salom, dunyo!

Bu yerda print() — matn yoki boshqa qiymatni ekranga chiqaradigan funksiya. Qo‘shtirnoq ichidagi yozuv esa matn hisoblanadi.

2. Xarid summasini hisoblash

Bitta daftar 8 000 so‘m turadi. Siz uchta daftar olmoqchisiz:

narx = 8000
soni = 3
jami = narx * soni

print(jami)

Natija:

24000

Bu misolda narx, soni va jami — o‘zgaruvchilar. Ularni ma’lumotga berilgan nom deb tasavvur qilish mumkin.

* belgisi ko‘paytirishni bildiradi. Dastur narxni daftarlar soniga ko‘paytirib, umumiy summani hisoblaydi.

3. Shartga qarab qaror chiqarish

Endi dastur yoshga qarab xabar ko‘rsatsin:

yosh = 16

if yosh >= 18:
    print("Siz voyaga yetgansiz.")
else:
    print("Siz hali voyaga yetmagansiz.")

Bu yerda if — «agar», else esa «aks holda» degan ma’noni bildiradi. >= belgisi «katta yoki teng» deb o‘qiladi.

Dastur yosh 18 ga teng yoki undan katta ekanini tekshiradi. Misolda yosh 16 bo‘lgani uchun ikkinchi xabar chiqadi.

Python’da satr boshidagi bo‘sh joylar ham muhim: ular qaysi buyruq qaysi shartga tegishli ekanini belgilaydi.

Dasturlash orqali nimalar yaratish mumkin?

Dasturlash ko‘plab sohalarda uchraydi. Masalan, uning yordamida:

• Veb-saytlar — blog, internet do‘koni va ta’lim platformalari yaratiladi.

• Mobil ilovalar — til o‘rganish, yetkazib berish va kundalik rejalashtirish xizmatlari ishlab chiqiladi.

• O‘yinlar — oddiy boshqotirmalardan murakkab kompyuter o‘yinlarigacha yaratiladi.

• Botlar — savollarga javob berish, buyurtma qabul qilish va eslatma yuborish uchun ishlatiladi.

• Avtomatlashtirish dasturlari — fayllarni tartiblash va takroriy hisob-kitoblarni bajarishni yengillashtiradi.

• Ma’lumotlarni tahlil qilish vositalari — katta hajmdagi ma’lumotlardan kerakli xulosalarni olishga yordam beradi.

Boshlash uchun katta loyiha shart emas. Kundalik xarajatlarni hisoblaydigan kichik dastur ham foydali mashq bo‘la oladi.

Dasturlashni o‘rganishni nimadan boshlash kerak?

Yangi boshlaganda «Qaysi til eng yaxshi?» degan savol tug‘iladi. Javob siz nima yaratmoqchi ekaningizga bog‘liq.

1. Kichik maqsad tanlang

«Dasturchi bo‘laman» — katta maqsad. Uni aniqroq vazifaga aylantiring:

• O‘zim haqimda veb-sahifa yarataman.

• Oddiy kalkulyator yozaman.

• Xarajatlarimni hisoblaydigan dastur tuzaman.

Aniq maqsad nimani o‘rganish kerakligini tushunishga yordam beradi.

2. Maqsadga mos yo‘nalishni belgilang

Veb-sahifalar yaratmoqchi bo‘lsangiz, HTML va CSS asoslaridan boshlash, so‘ng JavaScript’ga o‘tish mumkin.

Hisob-kitoblar, kichik dasturlar yoki takroriy ishlarni avtomatlashtirish qiziqtirsa, Python bilan boshlash mumkin.

Dastlab bitta til yoki yo‘nalishga e’tibor qarating. Asoslarni tushunganingizdan keyin boshqasini o‘rganish osonlashadi.

3. Asosiy tushunchalarni o‘rganing

Ko‘p dasturlash tillarida quyidagi tushunchalar uchraydi:

• O‘zgaruvchi — ma’lumotni nom orqali ishlatish imkonini beradi.

• Shart — vaziyatga qarab turli buyruqlarni bajaradi.

• Takrorlash, ya’ni sikl — bir ishni bir necha marta bajaradi.

• Funksiya — ma’lum vazifani bajaradigan, qayta chaqirish mumkin bo‘lgan kod bo‘lagi.

Ularni shunchaki yodlashga urinmang. Har biri uchun kichik misol yozing va natijani kuzating.

4. Kodni o‘zingiz o‘zgartirib ko‘ring

Video ko‘rib, tayyor kodni ko‘chirish dastlab yordam beradi. Lekin tushunganingizni tekshirish uchun kodni o‘zgartirish kerak.

Masalan, yuqoridagi xarid hisobiga chegirma qo‘shing. Keyin mahsulot sonini foydalanuvchidan so‘raydigan qiling.

Shunda qaysi qismini tushunganingiz, qayerda esa yana mashq kerakligi bilinadi.

5. Xatolarni tahlil qilishni o‘rganing

Kodning birinchi urinishda ishlamasligi odatiy holat. Ba’zan bitta belgi yoki noto‘g‘ri yozilgan nom sabab bo‘ladi.

Xato chiqsa:

1. Xabarni o‘qing.

2. Qaysi satr ko‘rsatilganini tekshiring.

3. Kutilgan natija bilan haqiqiy natijani solishtiring.

4. Kichik o‘zgartirish kiriting va qayta ishga tushiring.

Xatoni topish va tuzatish ham dasturlashning asosiy qismidir.

Yangi boshlovchilar ko‘p beradigan savollar

Dasturlash uchun matematikani yaxshi bilish shartmi?

Boshlang‘ich mashqlar va ko‘plab oddiy dasturlar uchun asosiy arifmetika yetadi. Mantiqiy fikrlash va vazifani qismlarga ajratish muhim.

Keyinchalik tanlangan sohaga qarab matematika chuqurroq kerak bo‘lishi mumkin. Masalan, kompyuter grafikasi va mashinaviy o‘rganishda uning o‘rni katta.

Ingliz tilini bilmasdan dasturlashni o‘rganish mumkinmi?

Ha, o‘zbek tilidagi materiallar bilan boshlash mumkin. Biroq dasturlashdagi ko‘plab atamalar, xato xabarlari va hujjatlar ingliz tilida bo‘ladi.

Ingliz tilini mukammal o‘rganib bo‘lishni kutish shart emas. Dasturlash bilan birga ko‘p uchraydigan so‘zlarni ham o‘rganib boring.

Dasturlashni qancha vaqtda o‘rganish mumkin?

Bu maqsadingiz, ajratadigan vaqtingiz va amaliyotingizga bog‘liq. Oddiy dastur yozishni o‘rganish bilan mustaqil murakkab loyiha yaratish bir xil daraja emas.

Natijani faqat oylar bilan o‘lchamang. «Qanday vazifani o‘zim bajara olyapman?» degan savol rivojlanishingizni aniqroq ko‘rsatadi.

Dasturlashni o‘rganish uchun kuchli kompyuter kerakmi?

Oddiy kod yozish va kichik veb-sahifalar yaratish uchun juda kuchli kompyuter shart emas. Murakkab o‘yinlar, katta ma’lumotlar yoki ayrim sun’iy intellekt loyihalari esa ko‘proq resurs talab qilishi mumkin.

Xulosa

Dasturlash — muammoni aniq qadamlarga ajratib, shu qadamlarni kompyuter bajara oladigan shaklda yozishdir. Buning uchun kod yozish bilan birga fikrlash, tekshirish va xatolarni tuzatishni ham o‘rganasiz.

Boshlash uchun hamma narsani bilish kerak emas. Bitta kichik vazifa tanlang, sodda kod yozing va uni ishlatib ko‘ring.

Masalan, yuqoridagi daftar narxini hisoblaydigan dasturga yana bitta mahsulot qo‘shing. Shu kichik o‘zgarishning o‘zi sizning birinchi mustaqil mashqingiz bo‘ladi.