

BIOS (XFA [ˈbaɪəs], inglizcha Basic Input/Output System — «asosiy kiritish-chiqarish tizimi»), BIOS, shuningdek, BSVV — mikrodasturlar majmuasibo‘lib, ular kompyuter apparat ta’minoti bilan ishlash uchun quyi darajadagi API ni amalga oshiradi hamda operatsion tizimni IBM PC bilan mos keluvchi kompyuterlarda ishga tushirish uchun zarur dasturiy muhitni yaratadi (BIOS faqat x86arxitekturasiga mos tizimlarda qo‘llab-quvvatlanadi). BIOS tizimli dasturiy ta’minotga kiradi.
An’anaviy BIOS o‘rnini UEFIdeb nomlangan zamonaviyroq standart egalladi. Uning aksariyat amalga oshirilgan variantlari eski BIOS rejimida ham ishlay oladi. Shunga qaramay, x86 arxitekturasiga mos shaxsiy kompyuterlarda UEFI ko‘pincha UEFI BIOS deb ham ataladi; bu nom UEFI paydo bo‘lishidan avval BIOS tushunchasi bilan tanish bo‘lgan foydalanuvchilarga tushunarli. Ko‘pchilik UEFI haqida gapirganda ham oddiygina BIOS atamasini ishlatadi. BIOS hanuz qo‘llanadigan sohalardan biri — virtualizatsiya: virtual operatsion tizimlarni yuklashda emulyatsiya qilingan BIOS ishlatiladi.
BIOS atamasi
«BIOS» nomi paydo bo‘lishiga sabab — IBM muhandislari bu mikrodasturni apparat abstraksiyasi qatlaminingdastlabki ko‘rinishi deb hisoblashgan va unga apparat vositalarini tekshirish dasturlari, shinalarni dastlabki sozlash hamda operatsion tizim yuklagichidan tashqari, ona platadagi qurilmalar (masalan, klaviatura va egiluvchan magnit disk yuritmasi kontrollerlari), shuningdek, ayrim qo‘shimcha qurilmalar, jumladan, MDPA va CGAgrafik adapterlari uchun quyi darajadagi drayverlar to‘plamini ham kiritishgan. Periferik qurilmalar va kengaytirish kartalari ishlab chiqaruvchilari ham o‘z drayverlarini qurilma bilan birga yetkaziladigan doimiy xotiraga joylashtirishi va ularning dasturiy interfeyslarini e’lon qilishi ko‘zda tutilgan. Shunda dasturchilar apparat vositalariga bevosita murojaat qilmasligi mumkin edi. Ammo bu g‘oya faqat qisman muvaffaqiyatli bo‘ldi: ko‘plab BIOS drayverlari imkoniyatlari juda cheklangan, ishlashi ancha sekin va interfeysi noqulay edi. Shu sababli apparat vositalari bilan ishlash ko‘p hollarda BIOS orqali emas, bevosita amalga oshirilardi.
Keng tarqalganiga qaramay, BIOS atamasi rasman faqat IBM shaxsiy kompyuterlariga mos keluvchi qurilmalaruchun ishlatiladi. Boshqa arxitekturalarasosida yaratilgan qurilmalarda boshqa atamalar qo‘llanadi. Masalan, SPARC arxitekturasidagi kompyuterlarda mikrodasturlar majmuasi PROM yoki Bootdeb nomlanishi mumkin. Ilk Apple Macintosh kompyuterlarida doimiy xotiraga yozilgan dasturiy ta’minot to‘plami «Toolbox» deb atalgan va operatsion tizimning katta qismini o‘z ichiga olgan. Amiga kompyuterlarida esa shunga o‘xshash mikrodastur «Kickstart» deb atalgan. U yuklagichdan tashqari grafik foydalanuvchi interfeysi kutubxonalari (Intuition), buyruqlar satri interfeysiga ega disk tizimi (AmigaDOS) va operatsion tizim mikro yadrosini (Exec) ham o‘z ichiga olgan.
Ona plata BIOSi

BIOSning vazifalari:
- uskunalarning ishlashini tekshirish ;
- dastlabki yuklash — operatsion tizimni (OT) ishga tushirish;
- uskunalar bilan ishlash uchun API taqdim etish;
- uskunalarni sozlash.
Kompyuterning dastlabki yuklanishi
Kompyuter yoqilgach, protsessor doimiy xotiradan BIOS kodini o‘qib, uni tezkor xotiraga (RAM) yozadi va boshqaruvni BIOS kodiga topshiradi.
Shundan keyin BIOS kodi[manba 3765 kundan beri ko‘rsatilmagan]:
- kompyuter uskunalarini tekshiradi (qarang: POST, inglizcha power-on self-test);
- energiya manbaiga bog‘liq bo‘lmagan doimiy xotiradan sozlamalarni o‘qiydi;
- sozlamalarni qo‘llaydi;
- yuklagich kodini qidirib, uni tezkor xotiraga yuklaydi;
- boshqaruvni yuklagichga topshiradi.
Shunday qilib, BIOS dastlabki yuklanishni ta’minlaydi.
Keyingi bosqichda yuklagich operatsion tizim kodini izlaydi, xotiraga joylaydi va boshqaruvni unga topshiradi.
BIOS kompyuterning ichki va tashqi qurilmalari bilan ishlash uchun API taqdim etadi. Yuklagich va operatsion tizim o‘z drayverlari yuklangunga qadar BIOS API sidan foydalanadi. Keyin ular o‘z drayverlariga o‘tadi.
Apparat vositalarini dastlabki sozlash va ishlashini tekshirish
BIOS kodining katta qismini ona platadagi kontrollerlar va unga ulangan qurilmalarni (ularning o‘z BIOSiga ega kontrollerlari ham bo‘lishi mumkin) dastlabki sozlashga mo‘ljallangan mikrodasturlar tashkil etadi.
Kompyuter yoqilishi bilan protsessor BIOS kodini EEPROMdan o‘qib, xotiraga yozadi va boshqaruvni unga topshiradi. BIOS kodi avvalo kompyuter apparat ta’minotini tekshirish — POST (inglizcha power-on self-test). POST jarayonida BIOS ona platadagi kontrollerlarning ishini tekshiradi va ularning quyi darajadagi parametrlarini sozlaydi (jumladan, shina chastotasi, markaziy protsessor va tezkor xotira kontrollerining ko‘rsatkichlari, shuningdek, quyidagi kontrollerlar: FSB, AGP, PCI, USB).
POST vaqtida xatolik yuz bersa, BIOS uning sababini aniqlashga yordam beradigan ma’lumot chiqarishi mumkin. Bunda monitor orqali xabar ko‘rsatiladi yoki tasvir chiqarishning imkoni bo‘lmasa, ichki karnay (spiker) orqali ovozli signal beriladi. Signallarning balandligi, davomiyligi va ketma-ketligi BIOS ishlab chiqaruvchisi hamda versiyasiga qarab farqlanishi mumkin.
Shuningdek qarang:
API
IBM bilan mos kompyuterlar dastlab kengaytirish imkoniyatiga ega qilib loyihalangan. Shu sababli disklar va ekran bilan ishlash BIOS funksiyalari orqali bajarilgan: yangi uskuna paydo bo‘lsa, BIOS qayta yozilgan, dasturlar esa avvalgidek ishlashda davom etgan. Ilgari buning uchun kiritish-chiqarish portlari va xotira bloklariga bevosita murojaat qilingan.
BIOS kodi dastur tuzishni yengillashtiradigan bir necha interfeysni taqdim etadi. Masalan, ekranga teletayp rejimida ma’lumot chiqarish va klaviaturadanma’lumot kiritish funksiyalari shular jumlasidan. Bu API lar uskunalar bilan quyi darajada ishlash imkonini beradi. Shu sababli «BIOS» nomida «asosiy» so‘zi bor.
BIOS funksiyalaridan sodda operatsion tizimlar (masalan, DOS) foydalanadi. Linux va Windowskabi zamonaviy operatsion tizimlar esa BIOS funksiyalaridan faqat yuklanish vaqtida va favqulodda holatlarda foydalanadi. Yuklangandan keyin ular BIOS emas, o‘z drayverlarini ishlatadi.
Kompyuter tizimlari rivojlangani sari BIOS kodida eskirgan texnologiyalar, avvalo protsessorning «real rejimi» saqlanib qolgan.
2010–2020-yillarda kompyuter tizimlari ishlab chiqaruvchilari UEFI deb nomlangan yangi API standartini mahsulotlariga bosqichma-bosqich joriy eta boshladi. Aniqrog‘i, bunday dastlabki qurilmalar 2000-yilda Intelkompaniyasi tomonidan chiqarilgan, ammo ular standartning ilk versiyalaridan foydalangan va ommaviy bozorga mo‘ljallanmagan edi. Yangi standart an’anaviy BIOSdan farqli ravishda protsessorning 16 bitli ish rejimiga bog‘liq emas va shuning uchun eski operatsion tizimlar bilan mos kelmaydi. Shunga qaramay, aksariyat ona platalar yangi API bilan birga an’anaviy BIOSni ham qo‘llab-quvvatlaydi. Bu ularga boshqa apparat qismlari ham mos bo‘lsa, eski operatsion tizimlarni yuklash imkonini beradi.
Operatsion tizimni yuklash
POST tekshiruvi xatosiz yakunlansa, BIOS kodi operatsion tizim yuklagichini izlashni boshlaydi. Qidiruv sozlamalarda ruxsat etilgan va tizimga ulangan quyidagi axborot tashuvchilarda olib boriladi:
- ichki axborot tashuvchisining asosiy yuklash yozuvida (inglizcha master boot record, MBR);
- olinadigan axborot tashuvchilarda;
- kompyuter tarmog‘ida , PXE texnologiyasi orqali (shuningdek, «yupqa mijoz»).
BIOS kodi operatsion tizim yuklagichini xotiraga yuklaydi va boshqaruvni unga topshiradi.
Operatsion tizim yuklagichi va operatsion tizimning o‘zi ishlash davomida BIOS kodi o‘rnatgan sozlamalarning aksariyatini o‘zgartirishi mumkin.
BIOSning ayrim versiyalari odatda yuklash uchun mo‘ljallanmagan interfeyslar orqali ham operatsion tizimni yuklashni qo‘llab-quvvatlaydi (masalan,USB va IEEE 1394).
Operatsion tizimni yuklamasdan ishlatiladigan yordamchi dasturlar
Eski IBM PC/XT oilasidagi kompyuterlarda to‘laqonli operatsion tizim bo‘lmagan (yoki foydalanuvchi uni yuklashga ehtiyoj sezmagan). Bunday kompyuterlar o‘rnatilgan BASIC tili interpretatorini ishga tushirgan; u eng sodda operatsion tizim vazifasini bajargan.
Ayrim BIOSlar qo‘shimcha imkoniyatlarni ham taqdim etadi[manba 1403 kundan beri ko‘rsatilmagan]:
- ijro etish: audio-CD yoki DVDdisklarni;
- BIOS kodini tashqi axborot tashuvchilardan yangilash;
- oddiy brauzerlardan foydalanish.
Menyu yordamida uskunalarni sozlash
Foydalanuvchi uskuna sozlamalarini o‘zgartira olishi uchun BIOS kodi, odatda, ekranda sozlamalar menyusini taqdim etadi.

BIOS sozlamalari menyusini (inglizcha BIOS setup) POST vaqtida muayyan tugmani bosish orqali ochish mumkin. Ko‘pincha[manba 1403 kundan beri ko‘rsatilmagan] quyidagi tugmalar ishlatiladi: Del, F2, F10, Esc va F8.
Menyuning ayrim imkoniyatlari:
- sana va vaqtni tizim soatida sozlash;
- «Plug and Play»: ushbu tizimga moslashmagan qattiq disklarni qo‘lda sozlash, jumladan 1990-yillarning boshida ishlab chiqarilgan, adreslash rejimi quyidagicha bo‘lgan disklarni: CHS; COMva LPTportlarini sozlash;
- uskunaning ishlash chastotasini oshirish (overkloking) va pasaytirish (anderkloking);
- ona plataga o‘rnatilgan USB, COM va LPT portlarini, ichki video, tarmoq yoki tovush adapterini yoqish va o‘chirish;
- ayrim tekshiruvlarni o‘chirib, POST jarayonini tezlashtirish;
- operatsion tizimdagi ma’lum xatolarni chetlab o‘tish choralarini ishga tushirish. Masalan, Windows 95 kompyuterda egiluvchan disk yuritmasibo‘lmagani uchun yuklanmasa, BIOS IRQ vektorlarini qayta yo‘naltirib, operatsion tizimga disk yuritmasi yo‘qligini bildirishi mumkin. Agar noto‘g‘ri yozilgan drayver qattiq disklarga ushbu interfeys orqali ulana olmasa — SerialATA, bunday holda BIOS emulyatsiya qilishi mumkin bo‘lgan interfeys — ATA;
- kompyuterni yuklashda axborot tashuvchilarning ketma-ketligini belgilash.

Sozlamalarning qiymatlari BIOSning doimiy xotira mikrosxemasida saqlanmaydi. Ular energiya manbaiga bog‘liq bo‘lmagan tezkor xotiraga (NVRAM)yoziladi (bu xotira alohida mikrosxemada, ko‘pincha janubiy ko‘prikxotira kataklarida joylashgan). Kompyuter o‘chirilganda NVRAM kataklari alohida quvvat manbaidan oziqlanadi. Buning uchun ko‘pincha litiy batareyalarning CR2032 va shunga o‘xshash turlari ishlatiladi (ular ichki apparat tizim soatini ham zaxira quvvat bilan ta’minlaydi). Sozlamalarni dasturiy usulda (menyudagi bandni tanlab yoki POST vaqtida tugmani bosib) va apparat usulida (jumper holatini o‘zgartirib, maxsus tugmani bosib yoki NVRAM batareyasini chiqarib) zavod holatiga qaytarish mumkin.

BIOS menyusidagi bandlarning vazifasi va sozlamalarni dastlabki holatiga qaytarish tartibi ona plata qo‘llanmalarida tushuntiriladi. Qo‘llanmalar ona plata bilan birga beriladi va ularni ishlab chiqaruvchining veb-saytidan ham yuklab olish mumkin.
Dasturiy ta’minot litsenziyasi
Ba’zan dasturiy ta’minot litsenziyasi muayyan apparatga bog‘lanadi. Bunday dastur odatda qutida sotiladigan oddiy versiyadan arzonroq. Windows Vista operatsion tizimi chiqqach, kompyuter ishlab chiqaruvchilari BIOSga SLIC jadvalini kiritishni boshladi («ACPI_SLIC table», SLIC — inglizcha software licensing description table). SLIC jadvalida dasturiy ta’minotni litsenziyalashga oid ma’lumotlar saqlanadi. SLIC jadvali OEM faollashtirishda ishlatiladigan uchta tarkibiy qismning birinchisi bo‘lib, ular birgalikda Windows operatsion tizimini faollashtirish imkonini beradi. Bu jarayonda quyidagi tarmoqqa ulanish talab etilmaydi: Internet.
Windows o‘rnatish paytida BIOSda SLIC jadvali borligini tekshiradi va faollashtirish uchun jadvaldagi OEM mahsulot kodi hamda raqamli sertifikatni (OEM) izlaydi.
OEM mahsulot kodi (OEM SLP yoki system locked pre-installation(inglizcha)) — 25 belgidan iborat maxsus litsenziya kaliti. U faqat yirik kompyuter qismlari ishlab chiqaruvchilariga beriladi va oflayn OEM faollashtirishning ikkinchi tarkibiy qismi hisoblanadi.
OEM raqamli sertifikati (OEM certificate) — XML formatidagi, kengaytmasi *.xrm-msbo‘lgan fayl. Microsoft uni har bir yirik kompyuter ishlab chiqaruvchisiga beradi. Bu oflayn OEM faollashtirishning uchinchi tarkibiy qismidir.
Windowsni faollashtirish uchun maxsus algoritm qo‘llanadi. U uchala tarkibiy qismni tekshiradi va ular talabga javob bersa, Windowsni avtomatik faollashtiradi.
Ishlab chiqaruvchilar
BIOSning asosiy ishlab chiqaruvchilari[manba 1403 kundan beri ko‘rsatilmagan]:
- American Megatrends, Inc. (AMI);
- Award Software(inglizcha);
- Phoenix Technologies(inglizcha).
- Microid Research
Adabiyotlar
- O. S. Stepanenko. Shaxsiy kompyuterni sozlash. BIOS parametrlarini o‘rnatish. Mustaqil o‘rganish qo‘llanmasi. — 2-nashr. — Moskva: «Dialektika», 2007. — B. 480. — ISBN 978-5-8459-1231-2.
- Skott Myuller. Shaxsiy kompyuterlarni modernizatsiya qilish va ta’mirlash = Shaxsiy kompyuterlarni yangilash va ta’mirlash. — 17-nashr. — Moskva: «Vilyams», 2007. — B. 443–498. — ISBN 0-7897-3404-4.
- Yevgeniy Pankratov. MS-DOS 6.22 operatsion tizimi: ma’lumotnoma. — 2-nashr. — Moskva: «Poznavatelnaya kniga plyus», 2002. — B. 224. — ISBN 5-8321-0305-1.
- Mixail Guk. 5-bob. Kiritish-chiqarishni tashkil etish va BIOS // IBM PC apparat vositalari. — 3-nashr. — Sankt-Peterburg: «Piter», 2006. — B. 147−182. — 1072 b. — 5000 nusxa. — ISBN 5-469-01182-8.
- P. Norton. IBM PC kompyuterining dasturiy-apparat tuzilishi = IBM PC ichki tuzilishi: ilg‘or imkoniyatlar va dasturlashdan foydalanish. — Prentice-Hall nashriyoti, 1984.
- Piter Norton. Piter Nortonning IBM PC dasturchisi uchun qo‘llanmasi. — Microsoft Press nashriyoti, 1985. — ISBN 0-914845-46-2.