Inson tafakkuri va bilim olish jarayoni tarix davomida turli falsafiy maktablar tomonidan o‘rganilgan. Bilim qanday shakllanadi, tajriba asosida keladimi yoki aql orqalimi, degan savollar qadimdan insoniyatni qiziqtirib kelgan. Bu savollar atrofida shakllangan ikki asosiy tushuncha mavjud: apriori va aposteriori bilimlar. Ushbu maqolada ushbu ikki tushuncha mohiyati, farqlari va falsafadagi o‘rni haqida batafsil ma’lumot beriladi
Apriori Bilim: Tajribadan Oldingi Bilim
Apriori so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, "oldindan" yoki "tajribadan avval" degan ma’noni anglatadi. Apriori bilimlar tajribaga tayangan holda emas, balki aql va mantiq orqali shakllanadi. Boshqacha aytganda, inson muayyan bilimga tajribani o‘rganmasdan, o‘z tafakkur qobiliyati bilan erishadi. Misol uchun, "butun o‘z qismlaridan kattaroqdir" kabi mantiqiy hukmni olaylik. Bunday hukmni tasdiqlash uchun tajriba kerak emas, uni mantiqiy fikrlash orqali bilish mumkin. Apriori bilimlarning yana bir xususiyati shundaki, ular umumiy va zaruriy xarakterga ega bo‘ladi. Ya’ni bu bilimlar barcha hollarda va har qanday sharoitda to‘g‘ri bo‘ladi. Filtrlangan suv har doim iflos suvdan tozaroq bo‘ladi, bu xulosa tajribaga bog‘liq emas, aqliy ravishda qabul qilinadi. Apriori bilimlar matematikada ayniqsa yaqqol ko‘rinadi. Masalan, "2+2=4" tenglamasini isbotlash uchun tajribaga ehtiyoj yo‘q, bu bilim tafakkur orqali qabul qilinadi
Aposteriori Bilim: Tajribaga Tayanadigan Bilim
Aposteriori so‘zi ham lotin tilidan olingan bo‘lib, "tajribadan keyin" degan ma’noni anglatadi. Aposteriori bilimlar tajribaga, kuzatuv va eksperimentlarga tayanadi. Bunday bilimlar inson tashqi dunyoni o‘rganish orqali olgan natijalariga asoslanadi. Misol uchun, "olma yerga tushadi" degan bilim tajriba natijasida shakllanadi. Biz olmaning yerga tushishini ko‘rmaguncha, bunday bilimga ega bo‘lolmaymiz. Aposteriori bilimlar individualligi va o‘zgaruvchanligi bilan ajralib turadi. Chunki tajribalar turlicha bo‘lishi mumkin va natijalar ham shunga qarab o‘zgaradi. Shuningdek, ilmiy bilimlarning ko‘pchiligi aposteriori xarakterga ega. Ilmiy tadqiqotlar, tajribalar va kuzatuvlar asosida xulosalar chiqariladi. Masalan, suvning 100°C da qaynashini bilish uchun suvni qizitish tajribasini o‘tkazish kerak. Shunday qilib, aposteriori bilimlar doimo tajriba va faktlarga bog‘liq bo‘ladi
Apriori va Aposteriori Bilimlar O‘rtasidagi Farqlar
A posteriori va a priori bilimlar orasidagi asosiy farqlar quyidagilardan iborat:
Tajriba bog‘liqligi: A priori bilimlar hech qanday tashqi empirik dalilga muhtoj emas, ya’ni ularni faqat aql va tushuncha asosida hal qilish mumkin. A posteriori bilimlar esa bevosita kuzatuv va tajriba orqali tasdiqlanadi yoki inkor etiladi.
Zaruriyat va ehtimollik: Odatda a priori iboralar mantiqan zarur (necessary) bo‘ladi; ya’ni ularning inkori mantiqan mumkin emas. Masalan, “barcha erlar turmush qurgan” degan ibora analitik ravishda zarur, chunki “er” so‘ziga “turmush qurgan erkak” ma’nosi kiradi. Bunday bilimni olganimizda hech qanday qo‘shimcha faktlarni tekshirish shart emas. Aksincha, a posteriori iboralar kontingent (possible world) bo‘lib, ularning to‘g‘riligi aynan kuzatilgan holatlarga bog‘liq va boshqa sharoitlarda rost bo‘lmasligi mumkin (masalan, “barcha Model T Fordlari qora” iborasini faqat kuzatuvlar orqali bilish mumkin).
Bilim manbalari: A priori ko‘pincha matematika, mantiq, grammatik ta’riflar kabi analitik tizimlarga asoslangan (so‘z ma’nosidan kelib chiqadigan), a posteriori esa tabiiy olam, eksperimental fanlar natijalari kabi tashqi manbalar bilan bog‘liq.
Falsafada Apriori va Aposteriori Tushunchalarining Rivoji
Apriori va aposteriori bilimlar haqida fikr yuritgan falsafiy oqimlar qadimdan mavjud. Antik davrda Platon bilishni ruhning eslash jarayoni deb qarab, apriori bilimlarni alohida qadrlagan. Uning nazarida haqiqiy bilim tajribaga emas, ruhning oldingi hayotdagi bilgan narsalariga asoslanadi. Aristotel esa bilish tajriba orqali boshlanadi, degan fikrni ilgari surgan va aposteriori bilimlarning ahamiyatiga urg‘u bergan. O‘rta asrlarda Tomas Akvinskiy va boshqa shoir-filosoflar diniy bilimlarni ko‘proq apriori bilim sifatida ko‘rganlar. Ularning fikricha, ilohiy haqiqatlarni bilish uchun inson tajribaga emas, vahiy va ilohiy aqlga tayanadi. Yangi davr falsafasida esa bu ikki tushuncha Immanuil Kant tomonidan alohida ilmiy shaklga keltirilgan. Kant bilimlarni ikki turga ajratdi: apriori bilimlar va aposteriori bilimlar. Uning fikricha, tajriba bizga material beradi, lekin bu materialni tartibga solish va shakllantirish uchun apriori kategoriyalar kerak bo‘ladi. Shunday qilib, Kant apriori va aposteriori bilimlar o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlik borligini ko‘rsatdi
Zamonaviy Ilm-Fanda Apriori va Aposteriori Tushunchalari
Bugungi kunda ham apriori va aposteriori tushunchalari ilmiy fikrda muhim o‘rin tutadi. Fizika, kimyo va biologiyada ko‘plab bilimlar aposteriori asosda shakllanadi, ya’ni tajribalar va kuzatuvlar orqali tasdiqlanadi. Shu bilan birga, ilmiy nazariyalarni qurishda apriori mantiqiy tuzilmalar ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, nazariy fizikada matematik formulalar ko‘pincha apriori mantiqqa asoslanadi, lekin ularning to‘g‘riligi aposteriori tajribalar bilan tekshiriladi. Sun’iy intellekt, mantiqiy dasturlash va nazariy matematika sohalarida esa apriori bilimlarga tayanish ko‘proq uchraydi. Bu sohalarda qoidalar va algoritmlar tajribaga ehtiyoj sezmasdan ishlab chiqiladi
Apriori va Aposteriori Bilimlarning Hayotdagi Ahmiyati
Apriori va aposteriori bilimlarning amaliy hayotdagi o‘rni ham katta. Har kuni biz har ikki turdagi bilimlardan foydalanamiz. Masalan, do‘konga borganimizda pullarni sanash uchun matematik bilimlarimizga, ya’ni apriori bilimlarga suyanamiz. Shu bilan birga, yangi taom tayyorlayotganimizda retseptga amal qilib tajribaga asoslanamiz, bu esa aposteriori bilimdir. Yoki avtomobil haydashni o‘rgangan inson dastlab aposteriori bilimga, ya’ni tajribaga tayansa, vaqt o‘tishi bilan ayrim qoidalarni apriori ravishda, o‘ylamasdan bajara boshlaydi. Bu jarayon bilim shakllanishining qanday murakkab va o‘zaro bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Har bir inson o‘z hayotida har ikkala bilim shaklidan foydalanadi va ular o‘zaro uyg‘un holda rivojlanadi
Xulosa
Apriori va aposteriori bilimlar inson tafakkuri va bilish jarayonining asosiy yo‘nalishlarini tashkil qiladi. Apriori bilimlar aql va tafakkur orqali shakllanib, umumiy va zaruriy xarakterga ega bo‘lsa, aposteriori bilimlar tajriba va kuzatuvlarga asoslanadi hamda shartli va o‘zgaruvchan bo‘ladi. Falsafa tarixida bu ikki tushuncha atrofida ko‘plab bahslar bo‘lib o‘tgan va har bir davrda ularning o‘rni va ahamiyati qayta ko‘rib chiqilgan. Bugungi kunda ham apriori va aposteriori bilimlarning uyg‘unligi ilmiy tadqiqotlar, texnologik rivojlanish va kundalik hayotda muhim ahamiyat kasb etadi. Inson tafakkuri bu ikki shaklni birgalikda rivojlantirib, tobora mukammal bilim sari intilmoqda.
