Bugungi kunda allergiyalar tobora ko‘proq insonlarni bezovta qilmoqda. Ba’zilar uchun allergiya mavsumiy noqulaylik bo‘lsa, boshqalar uchun bu holat doimiy e’tiborni va ehtiyotkorlikni talab qiluvchi muammo. Allergiyaga sabab bo‘luvchi moddalarning barchasi "allergen" deb ataladi. Ular ko‘rinmas, oddiy va ba’zida oddiygina atrofimizda mavjud bo‘lgan narsalardan iborat bo‘lsa-da, organizmimiz ularni tahdid sifatida qabul qilib, kuchli himoya reaksiyasini ishga soladi. Bu esa odamni jismonan va ruhiy jihatdan charchatadi, turmush sifatiga ta’sir ko‘rsatadi.

Allergenlar qanday modda va ularning turlari

Allergenlar – bu odam organizmida immun reaksiyasini qo‘zg‘atuvchi moddalardir. Ular oqsilli tuzilishga ega yoki organizmga kirgach immun tizim tomonidan xavfli modda deb qabul qilinadi. Shunda organizm uni yengish uchun antigistaminlar ishlab chiqaradi va bu jarayon turli simptomlar orqali namoyon bo‘ladi. Eng keng tarqalgan allergenlarga chang, hayvonlar junidagi oqsillar, oziq-ovqat mahsulotlaridagi modda va kimyoviy vositalar kiradi.

Havodagi chang, ayniqsa, uy changi, insonlar orasida allergiyaga eng ko‘p sabab bo‘luvchi allergenlardan hisoblanadi. Bu changlar tarkibida chang akaralari – mikroskopik jonivorlar mavjud bo‘lib, ularning najasi allergiya sababchisiga aylanadi. Bundan tashqari, o‘simlik changlari, ayniqsa bahor va yoz mavsumlarida, ko‘pchilikni allergik holatga olib keladi.

Hayvonlar, xususan mushuk va itlarning junida yoki terisida bo‘lgan oqsillar ham kuchli allergen bo‘lishi mumkin. Bu allergiyalar ayniqsa bolalarda tez-tez kuzatiladi. Shuningdek, ba’zi odamlar uchun oziq-ovqat mahsulotlari, masalan, yong‘oq, sut, tuxum, baliq va bug‘doy allergen hisoblanadi. Ularga juda kam miqdorda ham toqat qilinmaydi.

Allergik reaksiyalar qanday namoyon bo‘ladi?

Allergen organizmga kirgach, turli belgilar orqali o‘zini ko‘rsatadi. Eng keng tarqalgan simptomlar orasida burun bitishi, aksirish, qichishish, ko‘zning qizarishi va yosh oqishi, terida toshmalar paydo bo‘lishi, yo‘tal va nafas olishda qiyinchilik bo‘lishi mumkin. Ayrim hollarda allergiya jiddiy ko‘rinishga o‘tadi va anafilaktik shok kabi xavfli holatlarni keltirib chiqaradi.

Bu holatda odamning qon bosimi tushadi, nafas olish qiyinlashadi, yurak urishi sekinlashadi va tezkor tibbiy yordam ko‘rsatilmasa, hayot uchun xavf tug‘dirishi mumkin. Shuning uchun allergiya yengil simptomlar bilan boshlansa ham, unga e’tiborsizlik qilish noto‘g‘ri. Har bir allergik odam allergeni va uning reaksiyasini bilib, uni oldini olish choralarini ko‘rishi zarur.

Diagnostika va allergiyani aniqlash usullari

Allergenni aniqlash uchun shifokorlar turli tahlillar va tekshiruvlar o‘tkazadi. Eng mashhuri – teri sinovidir. Unda turli allergenlar kichik miqdorda teriga surtib, qanday reaksiyalar bo‘lishi kuzatiladi. Bundan tashqari, qon tahlili orqali immunoglobulin E (IgE) miqdori aniqlanadi. Bu moddaning ko‘pligi allergik holatni ko‘rsatadi.

Ba’zida shifokor tomonidan belgilangan maxsus dietalar asosida oziq-ovqat allergeni aniqlanadi. Shuningdek, bemorning hayot tarzini, ishlatilayotgan mahsulot va kontakt bo‘layotgan moddalarni batafsil tahlil qilish orqali allergiyani aniqlash mumkin bo‘ladi.

Allergenlardan qanday himoyalanish mumkin?

Eng yaxshi himoya bu – allergen bilan kontaktni butunlay to‘xtatishdir. Ammo bu hamma holatda imkoni bo‘ladigan ish emas. Shuning uchun allergik odamlarga uydagi changni kamaytirish, gilam va yumshoq mebellarni imkon qadar ozroq ishlatish tavsiya etiladi. Muntazam xonani shamollatish, havo tozalagichlardan foydalanish va uy hayvonlaridan uzoqda bo‘lish ham yordam beradi.

Oziq-ovqat allergiyasiga ega bo‘lganlar esa, mahsulot etiketkalarini sinchkovlik bilan o‘qishlari, yangi taomlarni sinashdan oldin ehtiyotkorlik bilan yondashishlari kerak. Bundan tashqari, ba’zi holatlarda shifokorlar antihistamin dori vositalarini tavsiya etadi. Ular allergik simptomlarni kamaytiradi va hayotni yengillashtiradi.

Allergiyaning og‘ir ko‘rinishlarida esa, bemorlar yonida har doim epinefrin (adrenalin) in’ektsiyasi olib yurishlari tavsiya etiladi. Bu vosita anafilaktik shokda tezkor yordam beradi va hayotni saqlab qoladi.

Allergiya va hayot sifati

Allergenlar ko‘pchilik uchun oddiy, hatto ko‘rinmas modda bo‘lsa ham, ba’zilar uchun bu doimiy kurash va ehtiyotkorlik demakdir. Allergik odamlar har doim o‘zlarini nazorat qilishlari, yot muhitda nimaga toqat qilolmasliklarini aytishlari va atrofdagilarni xabardor qilishlari kerak. Bu ularning hayotini yengillashtiradi va xavfsiz muhit yaratishga yordam beradi.

Allergenlar bilan kurashish – bu faqatgina shifokorlar ishi emas. Har bir inson o‘z tanasini tinglashi, o‘ziga mos hayot tarzini tanlashi va o‘z salomatligini nazorat qilishni o‘rganishi kerak. Shu yo‘l bilan allergiyalar hayotimizni to‘liq egallashining oldi olinadi.

Xulosa

Allergenlar – bu ko‘p hollarda ko‘rinmas, ammo kuchli ta’sirga ega bo‘lgan moddalardir. Ular hayotimizga befarq emas va bizni doimiy hushyorlikka chaqiradi. Sog‘lom hayot tarzi, to‘g‘ri ovqatlanish, shaxsiy gigiyena va doimiy tibbiy nazorat allergiyalarning oldini olishda eng kuchli qurollarimizdir. Tana signalini e’tiborsiz qoldirmasdan, o‘zimizni himoya qilishga harakat qilaylik. Chunki allergiyaning yengil ko‘rinishidan boshlangan holat, vaqtida chora ko‘rilmasa, jiddiy muammoga aylanishi mumkin.