Tabiiy tildagi matnlarni qayta ishlash (Natural Language Processing, NLP) — sun’iy intellekt va matematik tilshunoslik sohalarining umumiy yo‘nalishidir. Unda kompyuter yordamida tahlil qilish va sintez qilish masalalari tabiiy tillardagi matnlar misolida o‘rganiladi. Sun’iy intellektda tahlil tilni tushunishni, sintez esa savodli matn yaratishni anglatadi. Bu sohaning nazariy asoschilaridan biri sifatida Ferdinand de Sossyur e’tirof etiladi. Uning «Umumiy tilshunoslik kursi» (1916-yil) asarida ilgari surilgan tilni strukturaviy tahlil qilish g‘oyalari keyinchalik tilning formal modellari hamda belgilarni kompyuterda qayta ishlash usullarining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan.
Vazifalar va cheklovlar
Nazariy jihatdan kompyuterlar uchun tabiiy til interfeysini yaratish juda jozibador maqsaddir. Dastlabki tizimlar, masalan, SHRDLU, cheklangan «kublar dunyosi»da va kichik lug‘at zaxirasi bilan ishlaganida juda yaxshi natija ko‘rsatgandek tuyulgan va bu ularning yaratuvchilarini ruhlantirgan. Biroq tizimlar haqiqiy dunyoning murakkabligi hamda ko‘p ma’noliligiga duch kelgach, dastlabki nekbinlik tezda so‘ngan.
Tabiiy tilni tushunish ba’zan sun’iy intellekt uchun to‘liq murakkablikdagi (AI-complete) masala deb qaraladi. Chunki jonli tilni anglash uchun tizim atrofdagi dunyo haqida juda katta bilimga ega bo‘lishi va u bilan o‘zaro ta’sirlasha olishi kerak. «tushunmoq» so‘zining ma’nosini belgilashning o‘zi ham sun’iy intellektning asosiy vazifalaridan biridir.
Tushunishdagi qiyinchiliklar
Rus tilida
Matnni tushunish sifati ko‘plab omillarga: tilga, milliy madaniyatga, suhbatdoshning o‘ziga va boshqalarga bog‘liq. Quyida matnni tushunish tizimlari duch keladigan ayrim qiyinchiliklarga misollar keltirilgan.
- Olmosh ishorasini aniqlashdagi qiyinchiliklar — anafora (olmosh ishlatilganda kim yoki nima nazarda tutilganini aniqlash): «Biz bananlarni maymunlarga berdik, chunki ular och edi» va «Biz bananlarni maymunlarga berdik, chunki ular o‘ta pishgan edi» gaplari sintaktik tuzilishi jihatidan o‘xshash. Birinchi gapda olmosh ular maymunlarni, ikkinchi gapda esa bananlarni anglatadi. To‘g‘ri tushunish kompyuterning bananlar va maymunlarga xos xususiyatlar haqidagi bilimiga bog‘liq.
- So‘z tartibining erkinligi gapning butunlay boshqacha talqin qilinishiga sabab bo‘lishi mumkin: «Borliq ongni belgilaydi» — nima nimani belgilaydi?
- Rus tilida so‘zlarning erkin tartibi rivojlangan morfologiya, yordamchi so‘zlar va tinish belgilari yordamida qoplanadi, biroq ko‘p hollarda bu kompyuter uchun qo‘shimcha qiyinchilik tug‘diradi.
- Nutqda neologizmlar uchrashi mumkin. Masalan, rus tilidagi «Пятидесятирублируй» fe’li «50 rubl yubor» degan ma’noni anglatadi. Tizim bunday holatlarni imlo xatolaridan farqlay olishi va ularning ma’nosini to‘g‘ri tushunishi lozim.
- So‘zlarni to‘g‘ri tushunishda omonimlar ham muammo tug‘diradi. Nutqni tanishda, boshqa masalalar qatori fonetik omonimlar bilan bog‘liq qiyinchiliklar ham yuzaga keladi. Masalan, «Kulrang bo‘ri kimsasiz o‘rmonda malla tulkini uchratdi» gapi rus tilida «Серый волк в глухом лесу встретил рыжую лису» shaklida aytiladi. Ajratib ko‘rsatilgan «лесу» va «лису» so‘zlari bir xil eshitiladi. Ularni to‘g‘ri farqlash uchun qaysi narsa kimsasiz, qaysi biri malla bo‘lishi mumkinligini bilish zarur (tulki malla, o‘rmon esa kimsasiz bo‘lishi mumkin; bundan tashqari, o‘rmon ham malla tusda bo‘lishi mumkin (bu yerda o‘rmondagi barglarning ustun rangiga ishora qilinmoqda), tulki esa kar bo‘lishi mumkin. Bu avvalgi holatdan kelib chiqadigan yana bir muammoni yuzaga keltiradi, ammo u morfologiya yordamida qisman bartaraf etiladi — rus tilidagi mazkur gapda sifatlarning grammatik jinsi yaqqol farqlanadi).
Vazifalar tasnifi
Keng tarqalgan vazifalar:
Tahlil va sintezning birgalikdagi vazifalari:
- Mashina tarjimasi
- Matnni avtomatik qisqacha bayon qilish, annotatsiyalash yoki soddalashtirish
Umumiy tasnif:
- Matnlarni toifalarga ajratish
- Belgilar ketma-ketligini tasniflash
- Nomlangan obyektlarni aniqlash
- So‘zlarning so‘z turkumlarini aniqlash
- Iboralarni aniqlash
- Matndan axborot ajratib olish
- Sintaktik belgilash
- Semantik belgilash
- Matn yaratish
- Tanib olingan nutq asosida matn yaratish
- Mashina tarjimasi
- Matnni umumlashtirish
Dasturiy ta’minot
Havolalar
- ↑ ne555. Экономичный NLP анализ на примерах популярных фэнтези. Хабр (20 ноября 2025). Дата обращения: 11 декабря 2025. Архивировано 4 декабря 2025 года.