Genetik xilma-xillik, yoki genetik polimorfizm — populyatsiyalarning genetik belgilar yoki markerlar bo‘yicha xilma-xilligidir. Bu biologik xilma-xillikning bir turidir.

Genetik xilma-xillik populyatsiya, populyatsiyalar guruhi yoki turning genetik xususiyatlarini tavsiflovchi muhim tarkibiy qismdir. Genetik xilma-xillik ko‘rib chiqilayotgan genetik markerlarga qarab bir necha o‘lchanadigan ko‘rsatkich yoki parametr bilan ifodalanadi:

• o‘rtacha geterozigotalik,
• aniqlanadigan allellar soni (har bir lokus bo‘yicha),
• genetik masofa (populyatsiyalar o‘rtasidagi genetik xilma-xillikni baholash uchun).

O‘rtacha geterozigotalik

Genetik xilma-xillikning ushbu parametri populyatsiyada o‘rganilayotgan markerlar bo‘yicha geterozigotali individlar qanday ulushni tashkil etishini ko‘rsatadi; ko‘rsatkich foydalanilgan markerlar to‘plami bo‘yicha o‘rtachalashtiriladi.

Har bir lokusdagi allellar soni

Ushbu parametr, odatda, ikkidan ortiq allel holati aniqlangan markerlar bo‘yicha genetik xilma-xillikni baholashda, masalan, mikrosatellit lokuslar uchun qo‘llanadi.

Genetik masofa

Bu parametr foydalanilgan markerlarning allellari mavjud yoki mavjud emasligi yoxud ularning uchrash chastotalari bo‘yicha populyatsiyalar o‘rtasidagi farqlanish va xilma-xillik darajasini ifodalaydi.

Genetik xilma-xillikni tahlil qilishda quyidagi turdagi markerlar va ularga mos tahlil usullaridan foydalanish mumkin:

• Morfologik belgilar (fenlar; genetik jihatdan kam o‘rganilgan organizmlarga nisbatan qo‘llanadi).
• Biokimyoviy markerlar (oqsillar polimorfizmi, u elektroforez orqali aniqlanadi).
• Immunogenetik.
• Molekulyar (DNK markerlari).
  • Quyidagi DNK zondlariga asoslangan markerlar:
    • restriksiya fragmentlari uzunligining polimorfizmi, yoki PDRF (RFLP),
    • minisatellitlar, yoki DNK barmoq izi (DNA fingerprinting) (VNTR^[ingl.]; takrorlanish uzunligi 15—100 juft asos),
    • endogen virusga o‘xshash elementlar^[ingl.] (EVE-genlari).
  • Quyidagi polimeraza zanjir reaksiyasiga asoslangan usullar (PZR):
    • amplifikatsiyalangan fragmentlar uzunligining polimorfizmi (restriksiya saytlarida), yoki PDAF (AFLP^[ingl.]),
    • tasodifiy amplifikatsiyalanuvchi polimorf DNK (RAPD^[ingl.]),
    • mikrosatellitlar (SSR, yoki STR; takror uzunligi 1—5 juft asos),
    • bir nukleotidli polimorfizm (SNP).

Genetik o‘zgaruvchanlik populyatsiyada tabiiy tanlanish va genetik dreyf uchun boshlang‘ich material vazifasini o‘taydi, ya’ni mikroevolyutsion jarayonlarning zarur tarkibiy qismidir. Xususan, sof liniyalarda genetik xilma-xillik bo‘lmaganda tanlanish samarasiz bo‘lishini ko‘rsatadigan tadqiqotlar mavjud. Boshqa tomondan, genetik o‘zgaruvchanlikning o‘zi ham mikroevolyutsiya omillari ta’sirining mahsulidir.

Genetik xilma-xillik populyatsiyalarning ekologik moslashuvchanligi uchun katta ahamiyatga ega. Populyatsiyada allozim lokuslari bo‘yicha bir nechta allel mavjudligi ushbu populyatsiyaning moslashishiga imkon beradi: o‘zgaruvchan muhit sharoitlarida ayrim allellarga ega individlar ustunlikka erishadi. Masalan, Drosophila melanogaster turida alkogoldegidrogenaza genining keng tarqalgan ikkita varianti aynan gomozigotali holatda muhit haroratiga qarab navbatma-navbat foydali yoki zararli ta’sir ko‘rsatadi.

Genetik xilma-xillikni baholash monitoring jarayonida muhimdir: u yovvoyi va qishloq xo‘jaligiga oid turlar hamda populyatsiyalarda o‘simliklar va hayvonlarning genetik o‘zgaruvchanligini kuzatishga yordam beradi; olingan genetik ma’lumotlar asosida ularni saqlash va ulardan oqilona foydalanish strategiyalari ishlab chiqiladi.

BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) doirasida 1983-yilda hukumatlararo forum — Oziq-ovqat ishlab chiqarish va qishloq xo‘jaligi uchun genetik resurslar bo‘yicha komissiya^[ingl.] tashkil etilgan bo‘lib, u dunyodagi genetik resurslarning xilma-xilligini kuzatib boradi. Zot resurslarini hisobga olish va monitoring qilish maqsadida zot resurslarini jamlovchi Global ma’lumotlar banki — genetik resurslar^[fr.] (uy hayvonlariga oid) yaratilgan. Shuningdek, «Uy hayvonlari xilma-xilligini kuzatish bo‘yicha jahon ro‘yxati» nashr etiladi («World Watch List for Domestic Animal Diversity» — «Uy hayvonlari xilma-xilligini kuzatish bo‘yicha jahon ro‘yxati»). Hayvonlar va parrandalar zotlari haqidagi ma’lumotlar barcha mamlakatlardan milliy muvofiqlashtiruvchilar hamda ko‘ngilli mutaxassis-yordamchilar orqali ma’lumotlar bankiga to‘planadi. «Uy hayvonlari xilma-xilligini kuzatish bo‘yicha jahon ro‘yxati» uch marta yangilangan.

1995-yilda FAO homiyligida tuzilgan ekspertlar ishchi guruhi quyidagi loyiha rejasini taklif etdi: Uy hayvonlari genetik xilma-xilligini saqlash (baholash) bo‘yicha global loyiha (Global Project for the Maintenance (or Measurement) of Domestic Animal Genetic Diversity — «Uy hayvonlari genetik xilma-xilligini saqlash (yoki o‘lchash) bo‘yicha global loyiha», qisqacha — MoDAD). Loyihada insonlar boqib ko‘paytiradigan asosiy 14 turdagi hayvonlarning, jumladan, to‘rt turdagi parrandalarning zotlari o‘rtasidagi genetik xilma-xillikni miqdoriy baholash ko‘zda tutilgan edi. Shu maqsadda bir turga mansub 6 dan 50 tagacha zotni 30 ta mikrosatellit marker yordamida genotiplash rejalashtirilgan edi. Ekspertlar ishchi guruhining MoDAD tavsiyalarini muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazish va amaliyotga tatbiq etishga Yevropa konsorsiumining AVIANDIV ilmiy loyihasi (50 dan ortiq tovuq populyatsiyasining genetik xilma-xilligini o‘rganish) hamda boshqa tadqiqotlar natijalari misol bo‘la oladi.

• Altuxov Yu. P. Populyatsiyalardagi genetik jarayonlar. — M.: «Akademkniga» axborot-nashriyot markazi, 2003. — 431 bet.
• Iogansen V. Populyatsiyalar va sof liniyalarda irsiylanish haqida. — M.: Selxozgiz, 1935. — 57 bet.