Xiva — Oʻzbekistonning Xorazm viloyatida joylashgan qadimiy shahar bo'lib, uzoq tarixiy merosi va meʼmoriy boyligi bilan mashhur. Xiva shahrining boy tarixi, qadimiy inshootlari, yuksak madaniyati va noyob meʼmoriy obidalari uni jahon madaniyatining ajralmas qismiga aylantiradi. Shahar 1990-yilda YuNESKOning Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan va butun dunyo bo'ylab sayyohlarni o'ziga jalb etadi.

Xiva
shahar
41°23′0″N 60°22′0″E
Mamlakat	Oʻzbekiston
viloyat	Xorazm viloyati
Asos solingan	mil. av. 5-asrda
Aholisi  (2017)	89 500
Vaqt mintaqasi	UTC+5
Avtomobil kodi	90

Xiva tarixi

Xivaning kelib chiqishi haqida aniq maʼlumotlar mavjud bo'lmasada, u o'z tarixini o'rta asrlardan boshlagan shahar hisoblanadi. Afsonalarga ko'ra, Xiva shahrining asoschisi payg'ambar Sulaymonning o'g'li Afrosiyob bo'lgan. Rivoyatga ko'ra, Afrosiyob sahroda sayohat qilib, suv izlab kelgan va quduq qazdirgan. Shu joyda hayot manbai bo'lgan quduq atrofida odamlar to'plangan va keyinchalik bu joy shahar tusini olgan. Bu quduq "Xeyvak" yoki "Xivak" deb atalgan, va shahar nomi ham shundan kelib chiqqan degan fikrlar mavjud.

Tarixiy manbalarga ko'ra, Xiva shahar sifatida V–VI asrlarda tashkil topgan bo'lishi mumkin. Shahar O'rta Osiyoning karvon yo'llari chorrahasida joylashgani sababli yirik savdo markazi sifatida tanilgan. Ayniqsa, Buyuk Ipak yo'li davrida Xiva juda rivojlangan. U Markaziy Osiyoning boshqa yirik shaharlariga – Buxoro, Samarqand, va Marvga tutashgan savdo yo'llarining markazida joylashgan bo'lib, karvonchilar va sayohatchilar uchun muhim savdo va madaniy to'xtash nuqtasi bo'lgan.

Xiva o'rta asrlarda Xorazm davlatining muhim shaharlaridan biri bo'lib, keyinchalik Xiva xonligi poytaxtiga aylangan. 1598-yilda Xiva xonligi tashkil topib, Xiva shahri uning poytaxtiga aylangach, shaharda keng ko'lamdagi qurilish ishlari olib borildi. Xonlik davrida Xiva madaniyat, ilm-fan va savdo markaziga aylandi. U yerda ko'plab madrasalar, masjidlar va maqbaralar bunyod etilgan. Xonlik o'z mustaqilligini uzoq vaqt saqlab kelgan va Markaziy Osiyo tarixida alohida o'ringa ega bo'lgan.

Xivaning me'moriy obidalari

Xiva shahri, ayniqsa uning qadimiy qismi — Ichan-qalʼa bilan mashhurdir. Ichan-qalʼa — Xivaning markazida joylashgan, devor bilan o'ralgan va bir vaqtlar himoyalangan shahar qismi bo'lib, unda ko'plab tarixiy obidalar joylashgan. Ichan-qalʼa yodgorlik majmuasi YuNESKO tomonidan himoya qilinadi va jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan. Uning ichida joylashgan meʼmoriy obidalar Xivaning tarixiy va madaniy boyliklarini aks ettiradi.

Ko'hna Ark

Ko'hna Ark (yoki Eski Ark) Xivaning eng qadimiy va muhim inshootlaridan biri hisoblanadi. U XVI asrda Xiva xonlari uchun qal'a sifatida qurilgan. Ko'hna Ark xonlarning yashash joyi, o'ziga xos saroyi, himoya minoralari, masjid va boshqa binolarni o'z ichiga oladi. Bu joyda xonlar yashagan va davlat ishlari olib borilgan. Unga tashrif buyuruvchilar Xiva tarixining buyuk davrlariga guvoh bo'lishadi.

Kalta Minor

Kalta Minor – Xiva shahrining eng tanilgan va noyob minoralaridan biri. Bu minora 1851-yilda Xiva xoni Muhammad Aminxon tomonidan qurdirila boshlangan. Rejaga ko'ra, minora juda baland qurilishi kerak edi, ammo xon vafotidan so'ng qurilish to'xtab qolgan va minora tugallanmagan. Shunga qaramay, u o'zining ajoyib va noyob shakli bilan Xivaning ramziga aylangan. Kalta Minor Xivaning timsoli bo'lib, uning devorlari rang-barang g'ishtlardan ishlangan bo'lib, ko'k, yashil va kulrang naqshlar bilan bezatilgan.

Juma masjidi

Juma masjidi Xivaning eng qadimiy masjidi hisoblanadi. Uning eng muhim xususiyatlaridan biri – ichidagi 213 ta yog'och ustunlar bilan bezatilgan noyob ichki tuzilishidir. Bu ustunlar orasida 10-asrga oidlari ham mavjud. Masjid XVII asrda qayta qurilgan va Xorazmning eng noyob meʼmoriy obidalaridan biriga aylangan. Juma masjidida ibodat qilinadigan maydon juda keng bo'lib, u qadimiy Xivaning ibodat va ijtimoiy hayotida muhim o'rin tutgan.

Tosh Hovli saroyi

Tosh Hovli saroyi Xiva xonligi davrida barpo etilgan, 1830-yillarda qurib bitkazilgan saroy bo'lib, u xon oilasining yashash joyi sifatida xizmat qilgan. Saroy oʻzining goʻzal va murakkab bezaklari, chiroyli gumbazlari, tosh va yogʻochdan ishlangan o'yma naqshlari bilan ajralib turadi. Tosh Hovli uch qismga bo'lingan: haram, davlat ishlari olib boriladigan xona va harbiy xizmatlar uchun ajratilgan qismlar. Bu saroy Xivaning meʼmoriy anʼanalarining eng yorqin namoyishlaridan biridir.

Xiva madaniyati va an'analari

Xiva nafaqat meʼmoriy obidalari, balki o'ziga xos madaniyati va an'analari bilan ham mashhur. Xiva aholisi qadimiy hunarmandchilik turlarini saqlab qolgan. Bu yerda ipakchilik, zargarlik, yog'och o'ymakorligi va kulolchilik rivojlangan. Ayniqsa, Xivada yaratilgan yog'och o'yma eshiklar va boshqa yog'och buyumlar mashhur bo'lib, ular butun dunyoda o'zining nafisligi va bezaklari bilan tan olingan.

Shuningdek, Xiva o'zining boy folklor san'ati va musiqa merosi bilan ham ajralib turadi. Xorazm raqslari, maqom san'ati va qo'shiqlari Xivaning madaniy merosiga kiradi va asrlar davomida saqlanib kelmoqda. Har yili Xivada xalqaro va mahalliy madaniy tadbirlar, folklor festivallari o'tkaziladi, bu esa shaharning milliy anʼanalarini dunyoga tanitishga yordam beradi.

Xivaning bugungi holati va sayyohlik ahamiyati

Hozirgi kunda Xiva shahrining qadimiy qismi, ayniqsa Ichan-qalʼa, sayyohlar uchun jozibali maskan hisoblanadi. YuNESKO tomonidan himoya ostiga olingani sababli Xivaning qadimiy obidalari saqlab qolinmoqda va restavratsiya ishlari amalga oshirilmoqda. Shahar zamonaviy mehmonxonalar, restoranlar, sayyohlik xizmatlari bilan jihozlangan bo'lib, bu sayyohlarning qulay sayohat qilishiga yordam beradi.

Xiva O'zbekistonning sayyohlik sohasida muhim o'rin tutadi va har yili minglab sayyohlar Xivaning tarixiy va madaniy boyliklari bilan tanishish uchun tashrif buyurishadi. Shuningdek, Xiva Oʻzbekistonning boshqa yirik tarixiy shaharlari – Buxoro va Samarqand bilan birgalikda "Buyuk Ipak yoʻli" ning sayyohlik markazlari sifatida eʼtirof etiladi.

Xulosa

Xiva, o'zining tarixiy, madaniy va arxitektura merosi bilan O'zbekistonning eng go'zal shaharlaridan biridir. U, nafaqat o'zining qadimiyligi, balki bugungi kunda ham sayyohlar uchun qiziqarli joy bo'lib qolmoqda. Shahar tarixi, madaniyati va an'analarini o'rganish uchun eng yaxshi manzil hisoblanadi. Xiva, shuningdek, global madaniyatda o'zining ahamiyatini yo'qotmaydi va bu go'zal shahar har bir sayyohga unutilmas taassurot qoldiradi.