Videoxotira (VRAM)

Videoprotsessor atrofidagi videoxotira mikrosxemalari

Videoxotira — bu ichki tezkor xotira, ekranda tasvir hosil qilish uchun ishlatiladigan ma’lumotlarni saqlashga ajratilgan monitorning.

VRAM turidagi 1 MB qo‘shimcha videoxotira uchun RiscPC (inglizcha). Xotira qo‘shilishi ko‘proq ranglarni va yuqoriroq tasvir aniqligini ko‘rsatish imkonini bergan.
Matrox Millennium G250 8+8 MB va Matrox G250-LE 8 MB

Videoxotira quyidagi nomlar qatoriga kiradi: inglizcha  video xotira (video memory), video tasodifiy murojaatli xotira (video RAM, VRAM — operativ videoxotira, video OX, video RAM), video bufer (video buffer) — videobufer, yangilash xotirasi (refresh RAM) — regeneratsiya xotirasi, displey xotirasi (display memory) — displey xotirasi, grafik xotira (graphics memory), video saqlash xotirasi (video storage), shuningdek, xotiraning turli turlarini anglatadi. «VRAM» atamasi ba’zan 1980-yillarda qo‘llanilgan ikki portli DRAM texnologiyasini ham bildiradi.

Tavsif

Videoxotirada keyinchalik tasvir sifatida ekranga uzatiladigan ma’lumotlar joylashadi. Matn rejimida videoxotirada belgilar kodlari va atributlari, grafik rejimda esa bit xaritasi. Ekranga chiqariladigan tasvir uchun ishlatiladigan videoxotira qismi tasvir buferi (frame buffer). Matn rejimida tasvir belgilar matritsasidan iborat bo‘ladi va unga ajratilgan videoxotira sohasi video sahifa deb ataladi (video page). Odatdagi holatda protsessor ma’lumotlarni tasvir buferiga yozadi, shundan so‘ng ularni videokontroller. Videoxotiraning asosiy xususiyatlari — hajmi (xotira hajmi — memory size (MBayt, GBayt)), turi (xotira turi — memory type), xotira shinasi razryadliligi (memory interface width, memory bus width (bit)) va takt chastotasi (chastota, xotira takt tezligi — frequency, memory clock speed (MGts, GGts)). O‘tkazish qobiliyati (xotira o‘tkazish qobiliyati (Gbayt/s)) shina razryadliligi va takt chastotasining ko‘paytmasi orqali hisoblanadi.

GDDR5 bir nechta chastota ko‘rsatkichiga ega: tayanch, haqiqiy va samarali. Tayanch chastotada (yadro chastotasi — core clock) tranzistorlar xotira mikrosxemalarida ishlaydi. Haqiqiy chastota — shina chastotasi (I/O bus clock) bo‘lib, unda xotira mikrosxemalari va xotira kontrolleri buferlari ishlaydi; u tayanch chastotadan ikki baravar yuqori. Samarali chastota esa DDR texnologiyasiga ko‘ra ma’lumot uzatish tezligi bo‘lib, shina chastotasidan ikki baravar yuqori. O‘tkazish qobiliyati quyidagi formula bilan aniqlanadi: (chastota x razryadlilik / 8) x ko‘paytirgich. Bu yerda 8 bitlarni baytlarga aylantiradi, ko‘paytirgich esa GDDR3 uchun 2, GDDR5 uchun 4 ga teng. Xotira tezligi (memory speed) yana sekundiga bitlarda (Gbps, Gbit/s) ifodalanadi va mikrosxemadagi bitta liniyaning (kontakt pinining) tezligini ko‘rsatadi. Masalan, videokartada 8 ta xotira mikrosxemasi bo‘lsa, GDDR5 mikrosxemasining har birida 8 Gbps tezlikdagi 32 ta liniya mavjud bo‘lsa, 8x32x8 natijasi umumiy o‘tkazish qobiliyatini 2048 Gbit/s yoki 256 Gbayt/s ga teng qiladi.

Videoxotira tasvir buferidan tashqari quyidagi ma’lumotlarni ham vaqtincha saqlash uchun ishlatiladi: teksturalar, shaderlar, poligonal to‘rlar, cho‘qqi buferlari, Z-bufer (3D-grafikadagi tasvir elementlarining uzoqligi), shuningdek, grafik quyi tizimiga oid shunga o‘xshash ma’lumotlar (asosan Video BIOS ma’lumotlari, grafik protsessorning ichki xotirasi va shu kabilar bundan mustasno) hamda kodlar. Bunda videoxotirada tasvirning bevosita rastr ko‘rinishidagi nusxasi (ekran kadri), shuningdek, rastr (teksturalar) va vektor (ko‘pburchaklar, xususan, uchburchaklar) shaklidagi alohida qismlari saqlanishi mumkin. Masalan, RivaTuner va MSI AfterBurner kabi monitoring dasturlari ishlatilayotgan videoxotira hajmini ko‘rsatishi mumkin. Intel VTune GPU xotirasining o‘qish va yozish uchun o‘tkazish qobiliyatidan foydalanilishini kuzatadi. VRAM Viewer kabi ko‘rish dasturlari videoxotiradagi grafik elementlarning aniq joylashuvini aniqlash, ularni ko‘rish va saqlash imkonini beradi; masalan, emulyatorlarda.

Ishlatiladigan VRAM hajmini kamaytirish uchun dastur ishlab chiquvchilar teksturalarning VRAMda qanday saqlanishini tanlashlari mumkin. 32 bitli piksel tavsifidan tashqari, RGBA8 bilan bir qatorda 16 bitli (RGB5_A1, RGBA4) va 8 bitli (RGBA2) tavsiflar yoki siqish usullari qo‘llanadi (masalan, S3TC uchun apparat darajasida qo‘llab-quvvatlash mavjud). Qisqartirilgan fayl formatlari sifatni pasaytiradi, siqish jarayonida esa artefaktlar paydo bo‘ladi. Spraytlar zich joylashtirilib, tekstura atlasiga (konteynerlarga joylashtirish masalasi) birlashtiriladi. Bir nechta tekstura bitta tekstura sifatida, palitra yordamida ifodalanadi. Resurs talab qiladigan sozlamalardan foydalanilganda yoki o‘yinlarda xatolar yuz berganda ba’zan «videoxotira tugadi (ran out of video memory)» xatosi paydo bo‘ladi. DirectDraw (inglizcha) dastur ishlab chiquvchilarga VRAMga bevosita kirish imkonini bergan.

Protsessor zaruratga qarab yozuvni amalga oshiradi, monitor esa videoxotiraga uzluksiz murojaat qiladi. Bufer avvalgi tasvir displeyda to‘liq chizib bo‘linmasidan yangilanganda yoki jismonan mavjud bo‘lganidan ko‘proq videoxotiradan foydalanilganda tasvirning yirtilishi artefakti (inglizcha) (ekran yirtilishi, tasvirning tutilib qolishi) yuzaga keladi. Buferni bir tekis yangilash uchun vertikal sinxronlash.

Texnologiyalar

Yagona xotira arxitekturasi (Unified Memory Architecture) (UMA) operativ xotiraning bir qismini videoxotira sifatida ishlatadi. Bu nom ostida turli davrlarda turli ishlab chiquvchilarning yechimlari taqdim etilgan. AGP teksturalash texnologiyasida grafik protsessor o‘z videokartasining xotirasidan tashqari, operativ xotiradagi fayllarga ham murojaat qilishi mumkin. Intel yechimlarida ichki grafik tizim uchun videoxotira hajmi dinamik ravishda ajratiladi (Intel Dinamik videoxotira texnologiyasi (Dynamic video memory technology), DVMT) tizim xotirasining yarmigacha yoki undan kam miqdorda bo‘lishi mumkin; UEFI esa videoxotiraning maksimal hajmi va aperturasini sozlash imkonini beradi. Nvidia va Apple yechimlarida grafik xotira va tizim xotirasi yagona manzil makonidan foydalanadi. 2004-yilda ATI va Nvidia videokartalar narxini pasaytirish uchun HyperMemory va TurboCache (inglizcha) texnologiyalaridan foydalangan.

Microsoft DirectStorage API va RTX IO texnologiyalari ma’lumotlarni NVMe SSD qurilmasidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri VRAMga, CPU va tizim xotirasidan foydalanmasdan yuklash imkonini beradi.

Videokartalarni Nvidia SLI texnologiyasi orqali birlashtirganda VRAM hajmi ikki baravar oshmagan, chunki ma’lumotlar ikkala kartaning VRAM xotirasi o‘rtasida nusxalangan. Dastlab xotira hajmi kattaroq bo‘lgan karta kichikroq hajmli kartaga moslashtirilgan va ortiqcha xotiradan foydalanilmagan. Drayverlarning 100.xx versiyalaridan boshlab SLI tizimida faqat xotira hajmi bir xil bo‘lgan kartalarni birlashtirish mumkin bo‘lgan.

Tezlatish

Professional Nvidia Quadro videokartalarida videoxotira o‘z radiatoriga ega

VRAMni tezlatish videokartaning BIOS parametrlarini o‘zgartirish yoki videokartani sozlash uchun maxsus dasturlardan foydalanish orqali amalga oshiriladi. Ayrim ishlab chiqaruvchilar o‘z videokartalari uchun bunday utilitalarni ishlab chiqadi. Ular ishlab chiquvchi algoritmlariga asoslangan qo‘lda yoki avtomatik tezlatish imkonini beradi. VRAM sozlamalari xotiraning takt chastotasi va kuchlanishini, shuningdek, xotira tayminglarini kechikishlarni kamaytirish maqsadida moslashtirish imkonini beradi. Moslashtirilgan ish rejimlarida xotirani yetarli darajada nazorat qilish va undan issiqlikni chiqarib yuborish talab etiladi. Ayrim GDDR mikrosxemalarida himoya mexanizmlari uchun harorat datchiklari o‘rnatilgan (chastotani pasaytirish). Micron kompaniyasi GDDR5, GDDR5X va GDDR6 uchun maksimal kristall harorati (junction temperature) 100°С ekanini ko‘rsatadi.

Tarix

1970-yillarda videoxotirada matn rejimi ma’lumotlari joylashgan. Xotira mikrosxemalari arzonlashgach, videoxotirada grafikani piksellar ko‘rinishida saqlash imkoni paydo bo‘ldi. 80–90-yillarda grafik adapterlardagi VRAM hajmi tez sur’atlarda oshdi.

1981-yilda MDA qurilmasida 4 KB VRAM, CGA qurilmasida esa 16 KB xotira bo‘lgan; 1983-yilda Intel iSBX 275 — 32 KB, ATI Graphics Solution Rev 3(inglizcha) 1986-yilda — 64 KB, VGA 1986-yilda — 256 KB, NV1 1995-yilda — 2 MB, RIVA 128 1997-yilda — 4 MB, RIVA TNT 1998-yilda — 16 MB, GeForce 256 1999-yilda — 32 MB. 2000-yillarning oxiriga kelib hajm 2 GB ga yetdi. 2000-yilda videokartalarda asosan 64 MB xotira bo‘lgan (Radeon 7500 — 128 MB), 2001-yilda — 256 MB, 2005-yilda — 512 MB (GeForce 6600), 2007-yilda — 1024 MB (GeForce 8600 GT), 2008-yilda — 2048 MB (Radeon HD 4870). 2015-yilga kelib xotira hajmi 8 GB ga yetdi. 2011-yilda — 3072 MB (GeForce GT 440), 2012-yilda — 4096 MB (GeForce GTX 670), 2013-yilda — 6144 MB (GeForce GTX Titan), 2014-yilda — 8192 MB (Radeon R9 290X). 2015-yilda 12 GB VRAMga ega eng yuqori toifadagi videokarta modeli (GeForce Titan X), 2018-yilda esa 24 GB (Titan RTX) va 32 GB (Titan V CEO) xotirali modellar chiqarilgan bo‘lsa-da, 2020-yilga kelib ishlab chiqarilayotgan videokartalarning aksariyatida 2–8 GB VRAM taklif etilgan.

IBM Professional Graphics Controller (1984—1987) — uchta plataning umumiy yuzasining taxminan 80 % ini videoxotiraning 40 ta mikrosxemasi egallaydi

Videokartalarning professional variantlarida odatda videoxotira hajmi kattaroq bo‘ladi. 1980-yillarda IBM kompaniyasining Professional Graphics Controller qurilmasida har biri 64 KB bo‘lgan 40 ta DRAM mikrosxemasidan tashkil topgan 320 KB xotira mavjud edi. 2020-yilda Quadro RTX 8000 modelida 48 GB xotira bo‘lgan, kartalarni NVLink orqali birlashtirish esa bu hajmni 96 GB gacha oshirish imkonini bergan.

Videoxotira turlari: FPM DRAM (1990), VRAM, WRAM (1995), EDO DRAM (1995), SDRAM, MDRAM, SGRAM, DDR2 SDRAM, RDRAM, DRAM, CDRAM, Burst EDO, 3D RAM, Embedded RAM, FeRAM, DRDRAM, DDR SDRAM (DDR), ESDRAM, FCRAM(inglizcha), MRAM, GDDR (2000), GDDR2 (2003), GDDR3 (2004), GDDR4 (2006), GDDR5 (2008), GDDR6 (2017), HBM (2013), HBM2 (2016). VRAM va WRAM turlari — ikki portli DRAM (ikki portli video operativ xotira) bo‘lib, u ma’lumotlarni bir vaqtning o‘zida yozish va o‘qish imkonini beradi.

32 bitli operatsion tizimlar bilan moslikni ta’minlash uchun PCI orqali CPU bevosita murojaat qila oladigan VRAM hajmi 256 MB bilan cheklangan edi. 2008-yilda PCI Express 3.0 standartiga videoxotiraning to‘liq hajmiga kirish imkonini beruvchi Resizable BAR texnologiyasi qo‘shildi. AMD texnologiyasi Smart Access Memory (SAM) deb nomlangan.

Videokartalarni ishlab chiqarishda anchadan beri GDDR3 xotirasidan foydalaniladi. Uning o‘rnini GDDR4 egalladi. Bu xotira GDDR3 ga qaraganda yuqoriroq o‘tkazish qobiliyatiga ega, biroq GDDR4 narx va unumdorlik nisbatining yomonligi sababli keng tarqalmadi va faqat yuqori narx toifasidagi ayrim videokartalarda (masalan, Radeon X1950XTX, HD 2900 XT, HD3870) cheklangan miqdorda ishlatildi. Keyinchalik GDDR5 xotirasi paydo bo‘ldi va 2012-yil holatiga ko‘ra eng keng tarqalgan turga aylandi; GDDR3 esa byudjet segmentida ishlatiladi. 2018-yilda yuqori toifadagi videokartalarda HBM va HBM2, GDDR5X hamda GDDR6 turidagi xotiralar o‘rnatilgan. Steam statistikasi bo‘yicha 2018-yilda o‘yinchilarning 32 % ida 2 GB VRAM, 19 % ida 4 GB va 17 % ida 1 GB VRAM bo‘lgan. O‘yinlarning tizim talablarida ko‘pincha turli sozlamalar darajasi uchun zarur VRAM hajmi ko‘rsatiladi.

Zamonaviy videokartalarning aksariyatida xotira hajmi 256 MB dan (masalan, AMD Radeon HD 4350) 48 GB gacha (masalan, NVIDIA Quadro RTX 8000GPU videoxotirasiga boshqa elektron komponentlar tomonidan murojaat qilish videoxotirasiga kirish butun grafik quyi tizimining yuqori unumdorligini ta’minlashi kerakligi sababli, SGRAM, ikki portli (inglizcha  dual-port) VRAM, WRAM va boshqa turlar qo‘llanadi. Taxminan 2003-yildan boshlab videoxotira, odatda, DDR xotira texnologiyasiga asoslandi: SDRAM samarali chastotasi ikki baravar oshirilgan holda ishlatildi (ma’lumot uzatish takt signalining faqat ko‘tariluvchi fronti bo‘yicha emas, balki pasayuvchi fronti bo‘yicha ham sinxronlashtiriladi). Keyinchalik DDR2, GDDR3, GDDR4, GDDR5 va 2016-yil holatiga ko‘ra GDDR5X xotiralari ham paydo bo‘ldi. AMD Fury yuqori unumdor videokartalar seriyasi chiqarilishi bilan bozorda allaqachon keng tarqalgan GDDR xotirasi bilan bir qatorda yangi turdagi HBM xotirasidan foydalanila boshlandi. U ancha yuqori o‘tkazish qobiliyatini ta’minlaydi va xotira mikrosxemalarini plata bo‘ylab joylashtirish hamda kavsharlash zaruratini yo‘qotib, videokarta platasining tuzilishini soddalashtiradi. Zamonaviy videokartalar xotirasining eng yuqori ma’lumot uzatish tezligi (o‘tkazish qobiliyati) GDDR5X turidagi xotirada 480 GB/s ga yetadi (masalan, NVIDIA TITAN X Pascal modelida) va GDDR6 turidagi xotirada 672 GB/s ga yetadi (masalan, TITAN RTX modelida).

Tuzilishi

Videoxotira videoadapterda joylashadi yoki operativ xotiraning bir qismi sifatida ajratiladi. Odatda, zamonaviy videokartalarning operativ xotira mikrosxemalari tizim xotirasining olinadigan modullaridan farqli ravishda bevosita bosma plataning tekstolitiga kavsharlanadi; eski videoadapterlarda esa bunday modullar standartlashtirilgan ulagichlarga o‘rnatilgan.

Ma’lumotlar shinasi

Videoxotira «oddiy» tizim operativ xotirasidan shina kengligiga nisbatan qat’iyroq talablar bilan farq qiladi. Grafik ma’lumotlar shinasi — grafik protsessor va videokarta xotirasini bog‘laydigan magistraldir.

Xotira hajmi, uning turi va ma’lumotlar shinasi kengligi o‘rtasidagi nisbat muhim: 512 MB DDR2, ma’lumotlar shinasi kengligi 128 bit bo‘lganda, 128 bitli shina kengligiga ega 256 MB GDDR3 xotiraga nisbatan sekinroq va ancha samarasiz ishlaydi. Tushunarli sabablarga ko‘ra, 256 bitli shina kengligiga ega 256 MB GDDR3 xotira 128 bitli shina kengligiga ega 256 MB GDDR3 xotiradan yaxshiroq ishlaydi va hokazo.

Ishlab chiqarish

Videokartaning pastki tomonida xotira mikrosxemalari uchun ishlatilmagan ikkita kvadrat kontakt maydonchasi (yuqori o‘ngda) ko‘rinib turibdi

Videokarta ishlab chiqaruvchilari VRAMni o‘zlari ishlab chiqarmaydi, balki sotib oladi. VRAMning taniqli ishlab chiqaruvchilaridan ayrimlari — Samsung, Micron, Elpida Memory(inglizcha) va Hynix. Videokarta ishlab chiquvchisi dizaynda bir nechta konfiguratsiyani nazarda tutadi, plata komponentlarining turi, soni va joylashuvini esa ishlab chiqaruvchilar ixtiyoriga qoldiradi. Videokartaning bir xil namunaviy dizaynga asoslangan turli modellarida ko‘zda tutilgan turdagi xotira mikrosxemalari soni har xil bo‘lishi, ular plataning yuqori yoki pastki tomoniga joylashtirilishi mumkin.

Shuni ham hisobga olish kerakki, videoxotira nisbatan arzon bo‘lgani sababli, ko‘plab videokarta ishlab chiqaruvchilari marketing jozibadorligini oshirish maqsadida kuchsiz videokartalarga ham ortiqcha miqdorda (4, 6 va 8 GB) videoxotira o‘rnatadi. Videokartalarda xotira mikrosxemalari odatda videoprotsessor atrofida joylashtiriladi, shunda ulardagi issiqlik protsessor bilan umumiy sovutgich.

Adabiyotlar

Havolalar