Tibbiyotda sun’iy intellekt

Sog‘liqni saqlash sohasida sun’iy intellekt (SI) — murakkab tibbiy ma’lumotlarni tahlil qilishda inson bilimlarini modellashtirish uchun algoritmlar va dasturiy ta’minotdan foydalanadi. Inson salomatligiga oid ilovalarning asosiy maqsadi profilaktika yoki davolash usullari bilan bemorlarni davolash natijalari o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilishdir. Quyidagi vazifalarni bajaruvchi sun’iy intellekt dasturlari ishlab chiqilgan va amaliyotga joriy etilgan: kasalliklarni tashxislash, davolash protokollarini ishlab chiqish, dori vositalarini yaratish va bemorning holatini kuzatish. Sog‘liqni saqlash sohasi sun’iy intellektga sarmoya kiritishning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.

Tarix

Sun’iy intellektning ilmiy yo‘nalish sifatida rivojlanishi faqat elektron hisoblash mashinalari (EHM) yaratilganidan keyin mumkin bo‘ldi. Bu XX asrning 40-yillarida yuz berdi. Shu davrda N. Viner kibernetikaga oid fundamental asarlarini yaratdi.

1954-yilda Moskva davlat universitetida professor A. A. Lyapunov rahbarligida «Avtomatlar va tafakkur» seminari ish boshladi. Seminarda yetakchi fiziologlar, tilshunoslar, psixologlar va matematiklar ishtirok etdi. Aynan shu davr Rossiyada sun’iy intellektning paydo bo‘lishi deb hisoblanadi.

1960–1970-yillarda olib borilgan tadqiqotlar natijasida ekspert tizimi bo‘lgan ilk dastur — DENDRAL yaratildi. U organik kimyoda qo‘llash uchun ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, keyinchalik MYCIN tizimining yaratilishiga asos bo‘ldi. MYCIN tibbiyotda sun’iy intellektdan foydalanishning dastlabki eng muhim namunalaridan biri hisoblanadi. Biroq MYCIN, shuningdek, Internist-1 va CASNET kabi boshqa tizimlar keng qo‘llanilmadi.

1980–1990-yillarda mikrokompyuterlar keng tarqaldi va global tarmoqlar yaratildi. Tadqiqotchilar va dasturchilar sog‘liqni saqlash uchun sun’iy intellekt tizimlarini ishlab chiqish zarurligini tan oldilar. Olimlar dasturlar mukammal bo‘lmagan ma’lumotlar bilan ishlay olishi va shifokorlar tajribasiga tayanishi kerakligini ta’kidladilar. Sog‘liqni saqlashning intellektual hisoblash tizimlariga bo‘lgan ehtiyoji ortishiga javoban noravshan to‘plamlar, Bayes tarmoqlari va sun’iy neyron tarmoqlar nazariyalari bilan bog‘liq yangi yondashuvlar ishlab chiqildi.

Biroq 2002-yildan boshlab texnologiyalar jadal rivojlandi va tibbiyotda sun’iy intellektni joriy etish dasturlariga yirik IT-kompaniyalar hamda butun davlatlar qo‘shildi. Bugun olimlar sun’iy intellekt yordamida yaqin kelajakda o‘ta aniq, ya’ni pretsizion tibbiyotga o‘tish mumkinligiga umid qilmoqda. Bunda har bir insonning o‘ziga xos genetik va boshqa xususiyatlarini hisobga olgan holda individual davolash belgilanadi. AQShda pretsizion tibbiyotni rivojlantirish bo‘yicha tajriba loyihalari boshlanganligi allaqachon e’lon qilingan.

Ushbu yarim asrlik davrda yuz bergan tibbiy-texnologik yutuqlar sog‘liqni saqlashni yangi bosqichga olib chiqdi. Sun’iy intellektga asoslangan yangi ilovalar va tizimlar bir qator shubhasiz afzalliklarga ega:

  • Hisoblash quvvatining oshishi ma’lumotlarni tezroq yig‘ish va qayta ishlash imkonini beradi.
  • Shifokorlar va bemorlarning shaxsiy hamda tibbiy qurilmalaridan olingan salomatlikka oid ma’lumotlar hajmi va ulardan foydalanish imkoniyati ortmoqda.
  • Ko‘payib borayotgan genomni sekvenslash ma’lumotlar bazalari..
  • Elektron tibbiy ma’lumotlarni qayd etish tizimlarining keng joriy qilinishi.

2019-yilga kelib maxsus tadqiqot uchun 1 million ko‘ngilli tanlab olinishi rejalashtirilgan. Tadqiqot salomatlik holati, turmush tarzi, atrof-muhit hamda ijtimoiy-iqtisodiy maqom o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga qaratilgan. Olingan ma’lumotlar sun’iy intellekt yordamida qayta ishlanadi.

Tibbiyotda qo‘llanish sohalari

  • tibbiy tasvirlarni tanib olishga mo‘ljallangan ilovalar va dasturiy mahsulotlar (MRT tasvirlari, UTT xulosalari, kardiogrammalar va kompyuter tomografiyasi natijalari);
  • dori vositalarini ishlab chiqishga qaratilgan startaplar (mikroskopik tahlil, dorilar samaradorligini o‘rganish, viruslarni tadqiq qilish va samarali vaksinalarni izlash);
  • protezlash sohasida mashinali o‘qitish texnologiyalaridan foydalanish (intellektual tizimlar insonning anatomik xususiyatlarini hisobga olib, qulay protezlarni ishlab chiqadi);
  • bemorlarga masofadan yordam beruvchi ilovalar (ular Buyuk Britaniyada ommalashgan: ushbu ilovalar orqali umumiy amaliyot shifokorlari shamollash yoki hayotga xavf tug‘dirmaydigan boshqa holatlarni davolash yuzasidan masofadan tavsiyalar bera oladi);
  • saraton kasalliklarini davolashga ixtisoslashgan startaplar (masalan, SOPHiA AI — saratonni tashxislashga mo‘ljallangan, 30 mln dollar investitsiya jalb qilgan, bemorning klinik holatini tahlil qilib, samarali davolash sxemasini taklif eta oladigan ilova).
  • katta til modellari yordamida tashxis qo‘yish.

Sun’iy intellektning sog‘liqni saqlash tizimiga ta’siri

Ishlab chiquvchilarning nuqtayi nazari

Sun’iy intellekt texnologiyalariga asoslangan yechimlarni ishlab chiquvchilarning aksariyati sog‘liqni saqlash sohasidagi global muammolarni (o‘lim, kasallanish, kadrlar yetishmasligi va boshqalarni) bartaraf etishda o‘z mahsulotlari yordam berishiga ishonch bildiradi. Masalan, tibbiy vizualizatsiya tekshiruvlari natijalarini tahlil qiluvchi sun’iy intellekt ilovalari yaratuvchilari klinik jihatdan to‘g‘ri tashxis qo‘yish aniqligi tajribali nur diagnostikasi shifokorinikiga tengligini ta’kidlaydi. Bu fikrdan kelib chiqib, sun’iy intellekt tibbiy xodimlar tanqisligini, ayniqsa, tibbiy yordamdan foydalanish qiyin bo‘lgan hududlarda kamaytirishi mumkin, degan xulosaga kelinadi. Insondan tezroq va samaraliroq ishlaydigan sun’iy intellekt ilovasini sotib olish moliyaviy mablag‘larni tejashga ham yordam berishi mumkin. Sun’iy intellekt charchamasligi va diqqati susaymasligi sababli tibbiy yordam sifati ham yaxshilanishi ehtimoli yuqori. Natijada sog‘liqni saqlash tizimining ish sifati oshadi va xarajatlar tejaladi.

Sun’iy intellektni sog‘liqni saqlashga joriy etishni davlat nuqtayi nazaridan baholaganda, nur diagnostikasi jarayonida patologiyani aniqroq aniqlash tibbiy yordamni o‘z vaqtida ko‘rsatish, inson hayotini saqlab qolish va kasbiy faoliyat davomiyligini oshirishga olib keladi. Bu esa, shubhasiz, ijobiy iqtisodiy samara beradi.

Yana bir misol — sun’iy intellektga asoslangan shifokor qarorlarini qo‘llab-quvvatlash tizimlari. Bunday tizimlar, masalan, profilaktik tibbiy ko‘rik vaqtida yurak-qon tomir kasalliklari rivojlanish xavfini baholashi mumkin. Tajribalar sun’iy intellektning xavf guruhlarini aniqlashdagi aniqligi shifokornikidan bir necha barobar yuqori ekanini ko‘rsatadi. Yuqori xavf guruhiga mansub shaxslarni aniqroq aniqlash zarur profilaktika choralarini ko‘rishga va oxir-oqibat o‘lim ko‘rsatkichini kamaytirishga olib kelishi kutilmoqda.

Sog‘liqni saqlash tashkilotchilarining nuqtayi nazari

Akademik hamjamiyat va sog‘liqni saqlash tizimini tashkil etuvchi mutaxassislar sun’iy intellektni joriy etishning foydasiga ehtiyotkorroq yondashadi. Ularning fikricha, hozir sun’iy intellekt o‘ziga yuklatilgan vazifalarni bajarishdan ko‘ra «va’dalar berish» davrini boshdan kechirmoqda. Tadqiqotchilar sun’iy intellektni ishlab chiqish va joriy etishga kiritilayotgan katta investitsiyalar ko‘p jihatdan spekulyativ bozor bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligidan xavotirda. Bunda aqlli tibbiy innovatsiyalar haqidagi tasavvur sog‘liqni saqlash uchun real foydani anglashga emas, kelajak haqidagi muayyan tasavvurni sotishga asoslanayotgan bo‘lishi mumkin. Yuqori unumdorlik va tizim uchun foydani namoyish etuvchi virtual mahsulotlarni sotish orqali tibbiy yordam ko‘rsatish ishtirokchilarini bu yechimlarni ommaviy joriy qilishga undash mumkin. Biroq hozirgacha aniq javob topilmagan ochiq savollar mavjud.

Tibbiyot hamjamiyati sun’iy intellekt ilovalari ishlab chiquvchilariga berayotgan asosiy savollardan biri — ularning sog‘liqni saqlash tizimi uchun foyda haqidagi bayonotlari qanchalik asosli ekanidir. Bugungi kunda bu da’volarni tasdiqlovchi yetarlicha real dalillar mavjud emas. Jumladan, nashr etilayotgan materiallarning aksariyatida tibbiy qo‘llash imkoniyati va sog‘liqni saqlash uchun qiymat ko‘rsatkichlari sifatida klinik jarayon samaradorligi, ya’ni tibbiy yordam sifatini aks ettiruvchi ko‘rsatkichlar ishlatiladi. Masalan, tibbiy tasvirlarni tahlil qilishga mo‘ljallangan sun’iy intellekt texnologiyalarining klinik samaradorligini baholashda patologiyani tashxislash vazifasi qanchalik «to‘g‘ri» bajarilishini tavsiflovchi sezgirlik va spetsifiklik ko‘rsatkichlaridan foydalaniladi. Sun’iy intellektni tibbiy buyum sifatida ro‘yxatdan o‘tkazish guvohnomasini olishda ham ayni ko‘rsatkichlar qo‘llaniladi. Ishlab chiquvchilarning mahsulotlarini sotib olish sog‘liqni saqlash uchun foydali bo‘lishi haqidagi dalillari ham ko‘pincha shu ko‘rsatkichlarga tayanadi.

Ishlab chiquvchilarning tibbiy yordam sifati yaxshilanishi ortidan yuqoriroq darajadagi maqsadlarga erishiladi, degan bayonotlari real klinik amaliyotda o‘tkazilgan mustaqil tadqiqotlar natijalariga zid kelmoqda. Ko‘p hollarda sun’iy intellekt yakuniy natijalarga ta’sir qilmasligi, ya’ni sog‘liqni saqlash tizimi ko‘zlaydigan klinik jihatdan muhim va qimmatli natijalarni (kasallanish, o‘lim, bemorlarni shifoxonaga yotqizish holatlari sonining kamayishi, sog‘ayish chastotasi va boshqalarni) ta’minlamasligi aniqlanmoqda. Bunga misol sifatida koronavirus infeksiyasini (COVID-19) tashxislashda sun’iy intellektdan foydalanish tajribasini keltirish mumkin. Bunda aqlli yechimlar o‘pkaning kompyuter tomografiyasi tasvirlarini tahlil qilish uchun ishlatilgan. Alan Tyuring instituti tadqiqotchilari tomonidan pandemiyaga qarshi kurashga ta’siri mustaqil baholanganda, sun’iy intellekt COVID-19 ga qarshi kurash samaradorligiga hech qanday ta’sir ko‘rsatmagani aniqlangan. Ayrim tadqiqotlar sun’iy intellekt ish sifatini yaxshilamasligi, aksincha, uni yomonlashtirishi ham mumkinligini ko‘rsatgan.

Ba’zi ishlab chiquvchilarning o‘zi ham shunday muammolar mavjudligini tan olmoqda va kelajakda qiymati past mahsulotlarni ajratib tashlab, foydaliroqlarini tanlashga to‘g‘ri kelishini kutmoqda.

Shunday qilib, bugungi kunda sun’iy intellekt texnologiyalari jarayon darajasidagi (oraliq yoki surrogat) natijalarda samaradorligini namoyon etmoqda, ammo yakuniy ko‘rsatkichlarda qo‘shimcha foydaga hali erishilmayapti, deyish mumkin. Shunga qaramay, bu fikrni qat’iy xulosa sifatida qabul qilib bo‘lmaydi, chunki tibbiy yordam sifatining oshishi yakuniy tibbiy natijalarga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi isbotlangan. Shu nuqtayi nazardan, sun’iy intellektning yakuniy natijalarga ta’sirini namoyish etish yaqin kelajak masalasidir.

Misollar

IBM korporatsiyasi

Kompaniya IBM onkologik kasalliklarni davolash sohasidagi tizimlarni ishlab chiqmoqda. Shuningdek, surunkali kasalliklarni o‘rganish va davolash bo‘yicha Jekson & Jonson bilan hamkorlik qilmoqda.

Microsoft

Korporatsiya Microsoft saratonga qarshi eng samarali dori vositalari va davolash usullarini ishlab chiqish ustida ishlamoqda. Loyiha o‘smalarning tibbiy tasvirlarini tahlil qilish va hujayralarning rivojlanishini matematik tahlil qilishni o‘z ichiga oladi.

Google kompaniyasi

Sun’iy intellektga asoslangan DeepMind platformasini Google kompaniyasi ishlab chiqqan. Undan Buyuk Britaniya Milliy sog‘liqni saqlash xizmati mobil ilovalar orqali to‘plangan ma’lumotlar asosida salomatlikka oid ayrim xavflarni aniqlash uchun foydalanadi. Ikkinchi loyiha bemorlardan olingan tibbiy tasvirlarni tahlil qilish va saraton to‘qimalarini aniqlovchi «kompyuter ko‘rishi» algoritmlarini yaratishni o‘z ichiga oladi.

Intel korporatsiyasi

Korporatsiya Intel xavf guruhidagi bemorlarni aniqlaydigan va davolash usulini taklif qiladigan sun’iy intellekt dasturlarini ishlab chiqmoqda.

Medtronic kompaniyasi

Bu kompaniya — Medtronic — IBM bilan birgalikda qandli diabet bilan yashovchi insonlar uchun ilova ishlab chiqmoqda. Ilova qondagi shakar miqdori keskin pasayishini hodisa sodir bo‘lishidan 3 soat oldin aniqlay olishi kutilmoqda. Buning uchun 600 nafar anonim bemorning glyukometrlari va insulin pompalaridan olingan ma’lumotlardan foydalaniladi. Foydalanuvchilar maxsus ilova hamda taqiladigan tibbiy qurilmalar yordamida salomatligini kuzatib borishi mumkin bo‘ladi.

Shuningdek, ko‘plab kompaniyalar yurak kasalliklari bo‘lgan bemorlarni reanimatsiya qilishga yordam beruvchi tizimlarni ishlab chiqmoqda.

Akkofrisk kompaniyasi

Kompaniya jismoniy va ruhiy salomatlik ko‘rsatkichlarini oldindan tashxislashga mo‘ljallangan sun’iy intellekt yaratgan. Hozirgi kunda kompaniya sun’iy intellekti foydalanuvchi bilagiga taqiladigan optik sensorli terminal qurilma (hozircha soat shaklida) yordamida qayd etiladigan puls to‘lqini asosida salomatlikning 300 dan ortiq ko‘rsatkichini o‘lchaydi. O‘lchanadigan ayrim ko‘rsatkichlar: butun qon qovushqoqligi (CP), qon bosimi, yurak faoliyati indeksi, glyukoza miqdori, siydik kislotasi (UA), fibrinogen (FIB), kaloriyalar, bosh miya ichki bosimi (ICP), xolesterin va gemoglobin, tana massasi indeksi (MBI), sut kislotasi (Lac), oqsillar, yog‘lar va uglevodlar, metabolizm tezligi (RMR), charchoq darajasi va stress darajasi. 2021-yilda soat Xitoydagi Chunsin Qizil Xoch kasalxonasi (Szyanbey tumani xalq kasalxonasi) tomonidan ISO 15197:2013 standarti (qandli diabetni davolashda qondagi glyukoza miqdorini mustaqil nazorat qilish tizimlariga qo‘yiladigan talablar) bo‘yicha sertifikatlangan.

Investitsiyalar

So‘nggi bir necha yil ichida ishlanmalar va tadqiqotlarga $1 mlrd dan ortiq mablag‘ sarflangan. Research and Markets tadqiqot kompaniyasi prognoziga ko‘ra, 2020-yilga kelib sun’iy intellekt bozori $5,05 mlrd ga yetadi. Klinik sinovlar, davolashni modellashtirish, yangi tadqiqotlar va yechimlarga talab doimiy o‘sib bormoqda. Shu sababli aynan sog‘liqni saqlash eng tez rivojlanayotgan segmentlardan biriga aylanishi shubhasiz. Sun’iy intellekt shifokorlarga qachon 100 % aniq tavsiyalar bera olishi hozircha noma’lum, biroq u bugunning o‘zidayoq kundalik vazifalarni hal etishda yordam bera oladi.

Sun’iy intellektning sog‘liqni saqlashda qo‘llanilishi

Yangi dori vositalari

Sun’iy intellekt tufayli yangi dori vositalari 10 baravar tezroq yaratilmoqda, istiqbolda esa hozircha davosi yo‘q kasalliklarga qarshi dorilar ham paydo bo‘lishi mumkin. Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan dori vositalari allaqachon mavjud, biroq ular sinovdan o‘tmoqda va 2030-yilga kelib bozorga chiqarilishi mumkin.

Tahlillar

Tayvanda ishlab chiqilgan neyron tarmoq bemorga qaysi tahlillarni buyurish kerakligini, qaysilari esa zarur emasligini aniqlaydi.

Prognozli tahlil va epidemiologik modellashtirish

Sun’iy intellektning sog‘liqni saqlashdagi qo‘llanish yo‘nalishlaridan biri — prognozli tahlildir. Unda kasallik avj olishlarini erta aniqlash va ularning tarqalish xavfini baholash uchun katta hajmdagi tarixiy, klinik hamda epidemiologik ma’lumotlardan foydalaniladi. Bunday tadqiqotlarga isroillik sun’iy intellekt mutaxassisi Kira Radinskining Erik Xorvits bilan birgalikda tarixiy va tarmoq ma’lumotlari asosida epidemiologik hodisalarni prognozlash usullarini ishlab chiqishga qaratilgan ishlari ham kiradi. Yaratilgan modellar, jumladan, vaboning Kubada avj olishini 150 yildan ortiq tarixiy ma’lumotlar asosida bashorat qilishda qo‘llangan.

Kasalliklarni erta bosqichda aniqlash va tashxis qo‘yish

Sun’iy intellekt ko‘plab tibbiy tasvirlar asosida o‘qitilgani sababli kasalliklarni dastlabki bosqichlarda tez aniqlashi va shifokorga ancha tez tashxis qo‘yishda yordam berishi mumkin.

Tibbiy tasvirlarni tahlil qilish

Kardiogrammalarni, ultratovush tasvirlarini, KT, rentgen, yadro magnit-rezonans tomografiyasi va boshqa tekshiruv natijalarini tezkor tahlil qilish.

Rossiyada

2024-yilda Rossiyaning 58 ta hududida sun’iy intellekt tibbiy kartalar va rentgen tasvirlarini tahlil qilish uchun qo‘llanilgan. Lipetsk viloyatida shifokor qabuliga yozilish uchun ovozli robot-yordamchi ishlaydi. Shifokorlar tibbiy hujjatlarni ovoz orqali kiritish texnologiyasidan foydalanadi.

Shuningdek, Rossiyada go‘yoki sun’iy intellektdan foydalanadigan mahsulotlarni taklif qiluvchi firibgarlar ham paydo bo‘lgan.