SQLite ma’lumotlar bazasi

SQLite
Логотип программы SQLite
Скриншот программы SQLite
Turi dasturga o‘rnatiladigan ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT)
Ishlab chiquvchi Richard Hipp[VM]
Dasturlash tili C
Operatsion tizim turli platformalarda ishlaydi
Chiqarilgan sana avgust 2000
So‘nggi versiyasi
Kod ombori sqlite.org/src
Litsenziya Jamoat mulki
Veb-sayti sqlite.org (inglizcha)
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

SQLite (/ˌɛsˌkjuːˌɛlˈaɪt/, /ˈsiːkwəˌlaɪt/) — ixcham dasturga o‘rnatiladigan ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi. Dastlabki kod kutubxonaga tegishli bo‘lib, jamoat mulkiga topshirilgan. 2005-yilda loyiha quyidagi mukofotga sazovor bo‘ldi: Google-O’Reilly Open Source Awards.

Tuzilishi

«O‘rnatiladigan» so‘zi (inglizcha embedded) SQLite tizimi mijoz–server arxitekturasidan foydalanmasligini anglatadi. Ya’ni, SQLite yadrosi dastur bilan o‘zaro ishlovchi alohida jarayon emas, balki kutubxona ko‘rinishida ishlaydi. Dastur ushbu kutubxona bilan bog‘lanadi va ma’lumotlar bazasi yadrosi dastur tarkibiga kiradi. Bunda ma’lumot almashish protokoli sifatida SQLite kutubxonasi funksiyalarining chaqiruvlaridan (API) foydalaniladi. Bu yondashuv qo‘shimcha hisoblash xarajatlarini va javob vaqtini kamaytiradi, dastur tuzilishini soddalashtiradi. SQLite butun ma’lumotlar bazasini (ta’riflar, jadvallar, indekslar va ma’lumotlarni ham) dastur ishlayotgan kompyuterdagi bitta standart faylda saqlaydi. Amalga oshirishning soddaligi yozish tranzaksiyasini boshlashdan oldin ma’lumotlar bazasi joylashgan butun fayl bloklanishi hisobiga ta’minlanadi; ACID-xususiyatlari, jumladan, jurnal faylini yaratish orqali ta’minlanadi.

Bir nechta jarayon yoki oqim bitta ma’lumotlar bazasidagi axborotni bir vaqtning o‘zida muammosiz o‘qiy oladi. Bazaga yozish faqat shu paytda boshqa so‘rovlar bajarilmayotgan bo‘lsa mumkin; aks holda yozish urinishi muvaffaqiyatsiz tugaydi va dasturga xato kodi qaytariladi. Yana bir imkoniyat — belgilangan vaqt oralig‘ida yozishga urinishlarni avtomatik takrorlash.

SQLite arxitekturasi

To‘plamga asosiy kutubxona funksiyalarining ishlashini namoyish etadigan, bajariluvchi fayl shaklidagi mijoz dasturi ham kiradi: sqlite3. Bu mijoz dasturi turli platformalarda ishlaydigan buyruqlar satri utilitasidir.

SQLite’dan o‘rnatilgan tizimlarda ham, gigabaytlab ma’lumot saqlanadigan alohida kompyuterlarda ham foydalanish mumkin.

Ma’lumotlar turlari

SQLite ma’lumotlarning dinamik tiplanishini qo‘llab-quvvatlaydi. Qiymatlar quyidagi turlarda bo‘lishi mumkin: INTEGER, REAL, TEXT va BLOB. Shuningdek, maxsus qiymat ham qo‘llab-quvvatlanadi: NULL.

TEXT va BLOB turidagi qiymatlar hajmi SQLite dastlabki kodidagi SQLITE_MAX_LENGTH konstantasi bilan cheklanadi. Uning qiymati 1 GB.

Har qanday yozuvning istalgan maydonidagi qiymat, jadval maydonlari e’lon qilinganda ko‘rsatilgan turidan qat’i nazar, ushbu turlarning istalgan biriga mansub bo‘lishi mumkin. Maydonni e’lon qilishda ko‘rsatilgan tur dastlabki yozilishida ma’lumot uchun saqlanadi va bilvosita tur o‘zgartirishda afzal turini tanlashga asos bo‘ladi. Bu «turga moyillik» (type affinity) deb ataladi va boshqa MBBTlarda kam uchraydi. Tanlashda tur nomi SQLite’ga tanish nomlarga qanchalik o‘xshashligi hisobga olinadi. Algoritmga boshqa MBBTlarda ishlatiladigan ma’lumot turlari nomlarining keng ro‘yxati kiritilgan. Agar yozilayotgan qiymatni afzal turga xavfsiz o‘zgartirib bo‘lmasa, SQLite uni dastlabki ko‘rinishida saqlaydi. Bazadan qiymatlarni olish uchun har bir turga mos funksiyalar mavjud. Saqlangan qiymat turi so‘ralgan turga mos kelmasa, imkon bo‘lsa, u ham o‘zgartiriladi.

Cheklovlar

SQLite’ning eski versiyalari hech qanday cheklovsiz loyihalashtirilgan: yagona shart ma’lumotlar bazasi xotiraga sig‘ishi edi, chunki barcha hisoblashlar 32 bitli butun sonlar yordamida bajarilardi. Bu muayyan muammolarni keltirib chiqargan. Yuqori chegaralar belgilanmagani va shunga mos ravishda yetarlicha sinovdan o‘tkazilmagani sababli SQLite’dan juda og‘ir sharoitlarda foydalanilganda ko‘pincha xatolar aniqlanardi. Shuning uchun yangi versiyalarda chegaralar joriy qilindi va ular endilikda umumiy sinovlar to‘plami bilan birga tekshiriladi.

SQLite kutubxonasi kompilyatsiya qilinayotganda quyidagi cheklovlar belgilanadi. Zarur bo‘lib qolsa, ularni oshirish mumkin:

TavsifQiymatDastlabki koddagi konstanta
Satr yoki BLOB maydonining eng katta uzunligi, baytlarda1 000 000 000SQLITE_MAX_LENGTH
Ustunlarning eng ko‘p soni2 000SQLITE_MAX_COLUMN
Eng katta uzunlik (tur: SQL ifodasi)1 000 000 000SQLITE_MAX_SQL_LENGTH
Quyidagi operator bilan birlashtirilgan ifodalardagi jadvallarning eng ko‘p soni: JOIN64
Ifodalar daraxtining eng katta chuqurligi1 000SQLITE_MAX_EXPR_DEPTH
Funksiya argumentlarining eng ko‘p soni127SQLITE_MAX_FUNCTION_ARG
Birlashtirilgan ifodadagi qismlarning eng ko‘p soni, turi — SELECT500SQLITE_MAX_COMPOUND_SELECT
LIKE yoki GLOB operatoriga beriladigan andozaning eng katta uzunligi50 000SQLITE_MAX_LIKE_PATTERN_LENGTH
Bitta SQL ifodasidagi o‘rinbosar belgilarning eng ko‘p soni999SQLITE_MAX_VARIABLE_NUMBER
Eng katta rekursiya chuqurligi, obyekt: triggerlar1 000SQLITE_MAX_TRIGGER_DEPTH
Ulangan ma’lumotlar bazalarining eng ko‘p soni10SQLITE_MAX_ATTACHED
Ma’lumotlar bazasi sahifasining eng katta hajmi65 536SQLITE_MAX_PAGE_SIZE
Ma’lumotlar bazasi faylidagi sahifalarning eng ko‘p soni1 073 741 823SQLITE_MAX_PAGE_COUNT

3.37.0 versiyasida SQLITE_MAX_PAGE_SIZE qiymati sukut bo‘yicha belgilangan qiymatdan katta bo‘la olmaydi; bu dastlabki kodda aniq ko‘rsatilgan. Ma’lumotlar bazasidagi sahifalarning eng ko‘p soni — 4294967294. Demak, ma’lumotlar bazasining eng katta hajmi 256 TiB.

Dastur ishlayotganida ayrim cheklovlarni kamaytirish uchun toifa va mos qiymat uzatiladigan funksiya — sqlite3_limit():

int sqlite3_limit(sqlite3*, int id, int newVal)
ToifaTavsif
SQLITE_LIMIT_LENGTHIstalgan satr, BLOB maydoni yoki qatorning eng katta uzunligi
SQLITE_LIMIT_SQL_LENGTHSQL ifodasining eng katta uzunligi
SQLITE_LIMIT_COLUMNJadval ta’rifidagi, tanlash natijasidagi, indeksdagi yoki ORDER BY yoxud GROUP BY operatorli ifodalardagi ustunlarning eng ko‘p soni
SQLITE_LIMIT_EXPR_DEPTHIstalgan ifodaning tahlil qilingan daraxti uchun eng katta chuqurlik
SQLITE_LIMIT_COMPOUND_SELECTBirlashtirilgan ifodadagi SELECT qismlarining eng ko‘p soni
SQLITE_LIMIT_VDBE_OPBajarilayotgan SQL ifodasi uchun virtual mashina dasturidagi ko‘rsatmalarning eng ko‘p soni
SQLITE_LIMIT_FUNCTION_ARGFunksiya argumentlarining eng ko‘p soni
SQLITE_LIMIT_ATTACHEDUlangan ma’lumotlar bazalarining eng ko‘p soni
SQLITE_LIMIT_LIKE_PATTERN_LENGTHLIKE yoki GLOB operatorlariga beriladigan andozaning eng katta uzunligi
SQLITE_LIMIT_VARIABLE_NUMBERSQL ifodasidagi bog‘lash mumkin bo‘lgan o‘zgaruvchilarning eng ko‘p soni
SQLITE_LIMIT_TRIGGER_DEPTHTriggerlar rekursiyasining eng katta chuqurligi

Bu SQLite’dan veb-ilovalarda foydalanilganda ayniqsa foydali bo‘lishi mumkin, chunki kamaytirilgan chegaralar ishonchsiz tashqi mijozlar tomonidan uyushtiriladigan DoS-hujumlarning oldini olishga yordam beradi.

Qo‘llanilishi

SQLite kutubxonasining o‘zi C tilida yozilgan; boshqa dasturlash tillari, jumladan Apple Swift, Delphi, C++, Java, Kotlin, C#, VB.NET, Python, Perl, Node.js, PHP, PureBasic, Tcl (Tcl bilan ishlash vositalari SQLite to‘plamiga kiritilgan), Ruby, Haskell, Scheme, Smalltalk, Lua va Parser uchun ham ko‘plab bog‘lovchi interfeyslar mavjud. Mavjud vositalarning to‘liq ro‘yxati loyiha sahifasida berilgan.

SQLite’ni dasturlarga o‘rnatish oson va qulay bo‘lgani sababli undan brauzerlarda, musiqa pleyerlarida va boshqa ko‘plab dasturlarda foydalaniladi.

Xususan, SQLite quyidagilarda ishlatiladi:

Ko‘pgina dasturlar SQLite’ni ma’lumot saqlash formati sifatida qo‘llab-quvvatlaydi (ayniqsa Mac OS va iOS, Android tizimlarida). Ularga quyidagilar kiradi:

Havolalar