| SQLite | |||
|---|---|---|---|
| | |||
| | |||
| Turi | dasturga o‘rnatiladigan ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) | ||
| Ishlab chiquvchi | Richard Hipp[VM] | ||
| Dasturlash tili | C | ||
| Operatsion tizim | turli platformalarda ishlaydi | ||
| Chiqarilgan sana | avgust 2000 | ||
| So‘nggi versiyasi | |||
| Kod ombori | sqlite.org/src | ||
| |||
| |||
| Litsenziya | Jamoat mulki | ||
| Veb-sayti | sqlite.org (inglizcha) | ||
SQLite (/ˌɛsˌkjuːˌɛlˈaɪt/, /ˈsiːkwəˌlaɪt/) — ixcham dasturga o‘rnatiladigan ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi. Dastlabki kod kutubxonaga tegishli bo‘lib, jamoat mulkiga topshirilgan. 2005-yilda loyiha quyidagi mukofotga sazovor bo‘ldi: Google-O’Reilly Open Source Awards.
Tuzilishi
«O‘rnatiladigan» so‘zi (inglizcha embedded) SQLite tizimi mijoz–server arxitekturasidan foydalanmasligini anglatadi. Ya’ni, SQLite yadrosi dastur bilan o‘zaro ishlovchi alohida jarayon emas, balki kutubxona ko‘rinishida ishlaydi. Dastur ushbu kutubxona bilan bog‘lanadi va ma’lumotlar bazasi yadrosi dastur tarkibiga kiradi. Bunda ma’lumot almashish protokoli sifatida SQLite kutubxonasi funksiyalarining chaqiruvlaridan (API) foydalaniladi. Bu yondashuv qo‘shimcha hisoblash xarajatlarini va javob vaqtini kamaytiradi, dastur tuzilishini soddalashtiradi. SQLite butun ma’lumotlar bazasini (ta’riflar, jadvallar, indekslar va ma’lumotlarni ham) dastur ishlayotgan kompyuterdagi bitta standart faylda saqlaydi. Amalga oshirishning soddaligi yozish tranzaksiyasini boshlashdan oldin ma’lumotlar bazasi joylashgan butun fayl bloklanishi hisobiga ta’minlanadi; ACID-xususiyatlari, jumladan, jurnal faylini yaratish orqali ta’minlanadi.
Bir nechta jarayon yoki oqim bitta ma’lumotlar bazasidagi axborotni bir vaqtning o‘zida muammosiz o‘qiy oladi. Bazaga yozish faqat shu paytda boshqa so‘rovlar bajarilmayotgan bo‘lsa mumkin; aks holda yozish urinishi muvaffaqiyatsiz tugaydi va dasturga xato kodi qaytariladi. Yana bir imkoniyat — belgilangan vaqt oralig‘ida yozishga urinishlarni avtomatik takrorlash.

To‘plamga asosiy kutubxona funksiyalarining ishlashini namoyish etadigan, bajariluvchi fayl shaklidagi mijoz dasturi ham kiradi: sqlite3. Bu mijoz dasturi turli platformalarda ishlaydigan buyruqlar satri utilitasidir.
SQLite’dan o‘rnatilgan tizimlarda ham, gigabaytlab ma’lumot saqlanadigan alohida kompyuterlarda ham foydalanish mumkin.
Ma’lumotlar turlari
SQLite ma’lumotlarning dinamik tiplanishini qo‘llab-quvvatlaydi. Qiymatlar quyidagi turlarda bo‘lishi mumkin: INTEGER, REAL, TEXT va BLOB. Shuningdek, maxsus qiymat ham qo‘llab-quvvatlanadi: NULL.
TEXT va BLOB turidagi qiymatlar hajmi SQLite dastlabki kodidagi SQLITE_MAX_LENGTH konstantasi bilan cheklanadi. Uning qiymati 1 GB.
Har qanday yozuvning istalgan maydonidagi qiymat, jadval maydonlari e’lon qilinganda ko‘rsatilgan turidan qat’i nazar, ushbu turlarning istalgan biriga mansub bo‘lishi mumkin. Maydonni e’lon qilishda ko‘rsatilgan tur dastlabki yozilishida ma’lumot uchun saqlanadi va bilvosita tur o‘zgartirishda afzal turini tanlashga asos bo‘ladi. Bu «turga moyillik» (type affinity) deb ataladi va boshqa MBBTlarda kam uchraydi. Tanlashda tur nomi SQLite’ga tanish nomlarga qanchalik o‘xshashligi hisobga olinadi. Algoritmga boshqa MBBTlarda ishlatiladigan ma’lumot turlari nomlarining keng ro‘yxati kiritilgan. Agar yozilayotgan qiymatni afzal turga xavfsiz o‘zgartirib bo‘lmasa, SQLite uni dastlabki ko‘rinishida saqlaydi. Bazadan qiymatlarni olish uchun har bir turga mos funksiyalar mavjud. Saqlangan qiymat turi so‘ralgan turga mos kelmasa, imkon bo‘lsa, u ham o‘zgartiriladi.
Cheklovlar
SQLite’ning eski versiyalari hech qanday cheklovsiz loyihalashtirilgan: yagona shart ma’lumotlar bazasi xotiraga sig‘ishi edi, chunki barcha hisoblashlar 32 bitli butun sonlar yordamida bajarilardi. Bu muayyan muammolarni keltirib chiqargan. Yuqori chegaralar belgilanmagani va shunga mos ravishda yetarlicha sinovdan o‘tkazilmagani sababli SQLite’dan juda og‘ir sharoitlarda foydalanilganda ko‘pincha xatolar aniqlanardi. Shuning uchun yangi versiyalarda chegaralar joriy qilindi va ular endilikda umumiy sinovlar to‘plami bilan birga tekshiriladi.
SQLite kutubxonasi kompilyatsiya qilinayotganda quyidagi cheklovlar belgilanadi. Zarur bo‘lib qolsa, ularni oshirish mumkin:
| Tavsif | Qiymat | Dastlabki koddagi konstanta |
|---|---|---|
| Satr yoki BLOB maydonining eng katta uzunligi, baytlarda | 1 000 000 000 | SQLITE_MAX_LENGTH |
| Ustunlarning eng ko‘p soni | 2 000 | SQLITE_MAX_COLUMN |
| Eng katta uzunlik (tur: SQL ifodasi) | 1 000 000 000 | SQLITE_MAX_SQL_LENGTH |
| Quyidagi operator bilan birlashtirilgan ifodalardagi jadvallarning eng ko‘p soni: JOIN | 64 | |
| Ifodalar daraxtining eng katta chuqurligi | 1 000 | SQLITE_MAX_EXPR_DEPTH |
| Funksiya argumentlarining eng ko‘p soni | 127 | SQLITE_MAX_FUNCTION_ARG |
| Birlashtirilgan ifodadagi qismlarning eng ko‘p soni, turi — SELECT | 500 | SQLITE_MAX_COMPOUND_SELECT |
| LIKE yoki GLOB operatoriga beriladigan andozaning eng katta uzunligi | 50 000 | SQLITE_MAX_LIKE_PATTERN_LENGTH |
| Bitta SQL ifodasidagi o‘rinbosar belgilarning eng ko‘p soni | 999 | SQLITE_MAX_VARIABLE_NUMBER |
| Eng katta rekursiya chuqurligi, obyekt: triggerlar | 1 000 | SQLITE_MAX_TRIGGER_DEPTH |
| Ulangan ma’lumotlar bazalarining eng ko‘p soni | 10 | SQLITE_MAX_ATTACHED |
| Ma’lumotlar bazasi sahifasining eng katta hajmi | 65 536 | SQLITE_MAX_PAGE_SIZE |
| Ma’lumotlar bazasi faylidagi sahifalarning eng ko‘p soni | 1 073 741 823 | SQLITE_MAX_PAGE_COUNT |
3.37.0 versiyasida SQLITE_MAX_PAGE_SIZE qiymati sukut bo‘yicha belgilangan qiymatdan katta bo‘la olmaydi; bu dastlabki kodda aniq ko‘rsatilgan. Ma’lumotlar bazasidagi sahifalarning eng ko‘p soni — 4294967294. Demak, ma’lumotlar bazasining eng katta hajmi 256 TiB.
Dastur ishlayotganida ayrim cheklovlarni kamaytirish uchun toifa va mos qiymat uzatiladigan funksiya — sqlite3_limit():
int sqlite3_limit(sqlite3*, int id, int newVal)
| Toifa | Tavsif |
|---|---|
| SQLITE_LIMIT_LENGTH | Istalgan satr, BLOB maydoni yoki qatorning eng katta uzunligi |
| SQLITE_LIMIT_SQL_LENGTH | SQL ifodasining eng katta uzunligi |
| SQLITE_LIMIT_COLUMN | Jadval ta’rifidagi, tanlash natijasidagi, indeksdagi yoki ORDER BY yoxud GROUP BY operatorli ifodalardagi ustunlarning eng ko‘p soni |
| SQLITE_LIMIT_EXPR_DEPTH | Istalgan ifodaning tahlil qilingan daraxti uchun eng katta chuqurlik |
| SQLITE_LIMIT_COMPOUND_SELECT | Birlashtirilgan ifodadagi SELECT qismlarining eng ko‘p soni |
| SQLITE_LIMIT_VDBE_OP | Bajarilayotgan SQL ifodasi uchun virtual mashina dasturidagi ko‘rsatmalarning eng ko‘p soni |
| SQLITE_LIMIT_FUNCTION_ARG | Funksiya argumentlarining eng ko‘p soni |
| SQLITE_LIMIT_ATTACHED | Ulangan ma’lumotlar bazalarining eng ko‘p soni |
| SQLITE_LIMIT_LIKE_PATTERN_LENGTH | LIKE yoki GLOB operatorlariga beriladigan andozaning eng katta uzunligi |
| SQLITE_LIMIT_VARIABLE_NUMBER | SQL ifodasidagi bog‘lash mumkin bo‘lgan o‘zgaruvchilarning eng ko‘p soni |
| SQLITE_LIMIT_TRIGGER_DEPTH | Triggerlar rekursiyasining eng katta chuqurligi |
Bu SQLite’dan veb-ilovalarda foydalanilganda ayniqsa foydali bo‘lishi mumkin, chunki kamaytirilgan chegaralar ishonchsiz tashqi mijozlar tomonidan uyushtiriladigan DoS-hujumlarning oldini olishga yordam beradi.
Qo‘llanilishi
SQLite kutubxonasining o‘zi C tilida yozilgan; boshqa dasturlash tillari, jumladan Apple Swift, Delphi, C++, Java, Kotlin, C#, VB.NET, Python, Perl, Node.js, PHP, PureBasic, Tcl (Tcl bilan ishlash vositalari SQLite to‘plamiga kiritilgan), Ruby, Haskell, Scheme, Smalltalk, Lua va Parser uchun ham ko‘plab bog‘lovchi interfeyslar mavjud. Mavjud vositalarning to‘liq ro‘yxati loyiha sahifasida berilgan.
SQLite’ni dasturlarga o‘rnatish oson va qulay bo‘lgani sababli undan brauzerlarda, musiqa pleyerlarida va boshqa ko‘plab dasturlarda foydalaniladi.
Xususan, SQLite quyidagilarda ishlatiladi:
- Adobe Integrated Runtime — ilovalarni ishga tushirish muhiti (qisman);
- Gears;
- AutoIt;
- Freymvork Qt;
- Platforma XUL uchun ishlatiladigan dvijok — Gecko 1.9+, XULRunner 1.9+ va ushbu platformaga asoslangan barcha ilovalar, jumladan:
- Mozilla Firefox (3.0 versiyasidan boshlab)
- Mozilla Thunderbird (3.0 versiyasidan boshlab)
- Songbird
- SQLite Manager.
- Skype;
- Viber;
- Ayrim GPS-navigator modellari, ishlab chiqaruvchi — Garmin
Ko‘pgina dasturlar SQLite’ni ma’lumot saqlash formati sifatida qo‘llab-quvvatlaydi (ayniqsa Mac OS va iOS, Android tizimlarida). Ularga quyidagilar kiradi:
- 1C:Korxona 7.7 (tashqi komponent yordamida);
- 1C:Korxona 8.3 (qaydlar jurnalidagi yozuvlarni saqlash uchun);
- Adobe Photoshop Lightroom;
- FlylinkDC++;
- AIMP;
- Banshee;
- Calibre;
- Eserv;
- F-Spot;
- Nextcloud;
- FAR Manager (3.0 versiyasidan boshlab);
- Gajim;
- Google Chrome;
- Miranda IM (ma’lumotlar bazasi drayveri uchun plagin yordamida);
- MyChat;
- Opera (10.50 versiyasidan boshlab);
- qutIM;
- QGIS;
- Safari;
- XnView;
- Garena.
Havolalar
- Rasmiy veb-sayt (inglizcha)
- SQLite’ni boshqarish dasturlari ro‘yxati (inglizcha)
- SQLite bo‘yicha mustaqil o‘rganish qo‘llanmasi