React JavaScript kutubxonasi

React
Логотип программы React
Turi JavaScript kutubxonasi
Muallifi Jordan Uolke (ingl. Jordan Walke)
Ishlab chiquvchi Meta Platforms
Yozilgan tillari JavaScript va JSX (JavaScript XML)
Operatsion tizim turli platformalarda ishlaydi
Chiqarilgan sana 29-may 2013
So‘nggi versiya
Kod ombori github.com/react/react
Holati Faol
Litsenziya MIT litsenziyasi
Sayti react.dev (ingliz tilida)
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

React (ba’zan React.js yoki ReactJS) — deklarativ JavaScript-kutubxonasi bo‘lib, uning manba kodi ochiq va u foydalanuvchi interfeyslarini yaratish uchun mo‘ljallangan.

React kutubxonasini Meta Open Source (yaqin kelajakda React Foundation) tashkiloti hamda mustaqil dasturchilar va kompaniyalar hamjamiyati ishlab chiqadi va qo‘llab-quvvatlaydi.

React orqali veb-ilovalar (jumladan, ko‘p sahifali va serverda ishlaydigan ilovalar) hamda mobil ilovalar yaratish mumkin. Uning maqsadi — yuqori ishlab chiqish tezligi, soddalik va kengaytiriluvchanlikni ta’minlashdir. Foydalanuvchi interfeyslarini yaratish kutubxonasi sifatida React ko‘pincha boshqa kutubxonalar, masalan, Zustand, React Query, shuningdek, quyidagi freymvorklar bilan birga ishlatiladi: Next.js, Remix yoki Expo.

React’ning zamonaviy versiyalari server komponentlarini (RSC) va React Compiler kompilyatori yordamida kodni optimallashtirishni qo‘llab-quvvatlaydi. Bu hisoblashlarning bir qismini serverga o‘tkazish hamda interfeys yuklanganda foydalanuvchi qurilmasiga yuboriladigan JavaScript kodi hajmini kamaytirish imkonini beradi.

Yaratilish tarixi

React dasturini Meta (ilgari Facebook) kompaniyasining dasturchisi Jordan Uolke yaratgan. Uning yaratilishiga XHP — komponentlarga asoslangan HTML freymvorki (PHP uchun ishlab chiqilgan) ta’sir ko‘rsatgan. React ilk bor 2011-yilda Facebook yangiliklar lentasida, keyinchalik Instagram lentasida 2012-yilda qo‘llanilgan. React’ning manba kodi 2013-yil may oyida «JSConf US» konferensiyasida ommaga ochilgan.

React Native Meta kompaniyasining «React.js Conf» konferensiyasida (fevral, 2015-yil) e’lon qilingan. Uning manba kodi (mart, 2015-yil) ommaga ochilgan. U React yordamida nativ Android-, iOS va UWP ilovalarini yaratish imkonini beradi.

18-aprel 2017-yilda Meta kompaniyasi React Fiber — React’ning qayta yozilgan va optimallashtirilgan versiyasini taqdim etdi. React Fiber kelgusidagi barcha funksiyalar va takomillashtirishlarni ishlab chiqish uchun asos bo‘lishi belgilandi.

Oktabr 2018-yilda React Conf konferensiyasida React Hooks taqdim etildi. Bu kutubxonadagi eng yirik o‘zgarishlardan biri bo‘lib, alohida klasslar yozmasdan React holati va boshqa imkoniyatlaridan foydalanishga yo‘l ochdi.

Mart 2022-yilda React 18 versiyasi va «parallel renderlash» (concurrent rendering) mexanizmi taqdim etildi. Bu React’ga asosiy oqimni to‘xtatmasdan interfeysning bir necha variantini bir vaqtda tayyorlash imkonini berdi.

2024-yil oxirida React 19 taqdim etildi. Uning asosiy yangiliklari foydalanuvchi qurilmasiga uzatiladigan JavaScript hajmini kamaytiruvchi React Server Components (server komponentlari) hamda kodni avtomatik optimallashtirish vositasi React Compiler bo‘ldi.

2025-yilda loyiha boshqaruvini markazlashuvdan chiqarish tashabbusi doirasida notijorat tashkilot tashkil etilishi e’lon qilindi. Uning nomi — React Foundation. Ta’sischilar qatoriga quyidagi kompaniyalar kirdi: Meta, Microsoft, Vercel va Amazon.

Foydalanishga misol

Quyida JSX yordamida React komponentidan foydalanish namunasi keltirilgan.

import React from 'react';
import { createRoot } from 'react-dom/client';

// Функциональный компонент, принимающий свойства (props)
function Greeter({ greeting }) {
  return <h1>{greeting}</h1>;
}

// Поиск целевого DOM-узла и инициализация корня рендеринга
const container = document.getElementById('myReactApp');
const root = createRoot(container);

// Отрисовка компонента в интерфейсе
root.render(<Greeter greeting="Hello World!" />);

Ushbu komponent greeting xususiyatini qabul qiladi va uning qiymatini h1 sarlavha tegi ichiga joylashtiradi. createRoot metodi barcha React elementlari uchun o‘ram yaratadi va DOM elementi tarkibini boshqarishni unga topshiradi.

Veb-brauzerda aks ettirilganda natija quyidagicha bo‘ladi:

<div id='root'>
    <div id="myReactApp">
        <h1>Hello World!</h1>
    </div>
</div>

Xususiyatlari

Ma’lumotlarni bir yo‘nalishda uzatish

Xususiyatlar ota komponentlardan farzand komponentlarga uzatiladi. Komponentlar xususiyatlarni o‘zgarmas (ingl. immutable) qiymatlar to‘plami sifatida qabul qiladi. Shu sababli komponent xususiyatlarni bevosita o‘zgartira olmaydi, biroq ularning o‘zgarishini teskari chaqiruv funksiyalari (callback) orqali boshlashi mumkin. Bu mexanizm «xususiyatlar pastga, hodisalar yuqoriga» deb ataladi.

Virtual DOM

React virtual DOM (ingl. virtual DOM) dan foydalanadi. React xotirada kesh tuzilmasini yaratadi. Bu oldingi va joriy interfeys holatlari orasidagi farqni hisoblab, brauzer DOM’ini optimal yangilashga imkon beradi. Shunday qilib, dasturchi sahifa to‘liq yangilanayotgandek ishlashi mumkin, ammo kutubxona sahifaning aynan qaysi komponentlarini yangilash zarurligini mustaqil aniqlaydi.

Komponentlarga asoslangan yondashuv

React’da dasturlash foydalanuvchi interfeysi qismlarini mustaqil va qayta foydalanish mumkin bo‘lgan kod bloklariga — komponentlarga — ajratishni talab qiladi. Har bir komponent o‘z mantiqi va belgilash tuzilmasiga ega bo‘lib, ilovalarni yaratishni ancha osonlashtiradi.

React Server Components

React 19 versiyasiga server komponentlarining kiritilishi arxitekturadagi muhim o‘zgarish bo‘ldi. Bu komponentlarni ikki turga ajratish imkonini berdi:

Server komponentlari (Server Components)

Ular faqat serverda ishlaydi. Ma’lumotlar bazalari va fayl tizimidan foydalana oladi hamda foydalanuvchi qurilmasiga JavaScript kodini yubormaydi. Bu kod to‘plami hajmini kamaytiradi va sahifaning dastlabki yuklanishini tezlashtiradi.

Mijoz komponentlari (Client Components)

Ular brauzerda ishlaydi va ilovaning interaktivligini (bosishlar, API bilan ishlash va holatni boshqarish) ta’minlaydi.

React huklari (React Hooks)

React’da dasturlashning asosiy usuli 2019-yildan buyon huklardan foydalanishdir. Huklar klasslar yozmasdan holat va React’ning boshqa imkoniyatlaridan foydalanish imkonini beradi.

Maxsus huklarni yaratish orqali komponent mantiqini qayta ishlatiladigan funksiyalarga joylashtirish mumkin.

Holatni boshqarish

React’da ma’lumotlar (holat) ham komponent, ham butun ilova darajasida boshqariladi. Oddiy vazifalar uchun ichki useState va useReducer huklari ishlatiladi. Kutubxona rivojlangani sayin e’tibor yengilroq va samaraliroq yechimlarga (Zustand, TanStack Query) qaratildi. Bundan tashqari, React 19’da Server Components joriy qilinishi mantiqning bir qismini bevosita serverga ko‘chirishga va mijoz tomonida murakkab holat omborlariga ehtiyojni kamaytirishga imkon beradi.

JSX

JavaScript XML (JSX) — JavaScript sintaksisining kengaytmasi bo‘lib, interfeys tuzilmasini tasvirlashda XML’ga o‘xshash sintaksisdan foydalanish imkonini beradi. Odatda komponentlar JSX yordamida yoziladi, biroq oddiy JavaScript tilidan ham foydalanish mumkin. JSX Facebook kompaniyasi PHP’ni kengaytirish uchun yaratgan boshqa til — XHP[ingl.].

Brauzerda faqat HTML’ni aks ettirish bilangina cheklanmaydi

React faqat brauzerda HTML’ni aks ettirish uchun ishlatilmaydi. Masalan, Facebook’dagi dinamik grafiklar quyidagi tegda chiziladi: <canvas>. Netflix va PayPal server va mijoz tomonida aynan bir xil HTML’ni hosil qilish uchun izomorf yuklash usulidan foydalanadi.

Adabiyotlar

  • Azat Mardan. React’ni tez o‘rganish. React, JSX, Redux va GraphQL asosidagi veb-ilovalar. — Sankt-Peterburg: «Piter», 2019. — bet. 560. — ISBN 978-5-4461-0952-4.
  • Aleks Benks, Eva Porsello. GraphQL: zamonaviy veb-ilovalar uchun so‘rovlar tili. — Sankt-Peterburg: «Piter», 2019. — bet. 240. — ISBN 978-5-4461-1143-5.
  • Aleks Benks, Eva Porsello. React va Redux: funksional veb-dasturlash. — Sankt-Peterburg: «Piter», 2018. — bet. 336. — ISBN 978-5-4461-0668-4.
  • Tomas Mark Tilens. React amaliyotda. — Sankt-Peterburg: «Piter», 2019. — bet. 368. — ISBN 978-5-4461-0999-9.
  • Kirupa Chinnatambi. React’ni o‘rganamiz. — Sankt-Peterburg: «Piter», 2019. — bet. 368. — ISBN 978-5-04-098028-4.