Ruda — foydali qazilmalarning bir turi, tabiiy mineral hosila bo‘lib, tarkibida foydali komponentlar (minerallar, metallar, organik moddalar^{[345 kundan beri manba ko‘rsatilmagan]}) ularni ajratib olish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘ladigan miqdorda mavjud.

Iqtisodiy maqsadga muvofiqlik rudaga qo‘yiladigan sanoat talablari bilan belgilanadi. Tabiiy sof metallar bilan bir qatorda metall rudalari (temir, qalay, mis, rux, nikel va shu kabilar) ham mavjud. Bular sanoat va xo‘jalikda foydalanishga yaroqli foydali qazilmalarning tabiatda uchraydigan asosiy shakllaridir. Rudali foydali qazilmalar metall va nometall turlarga ajratiladi. Nometall turlarga, masalan, pyezokvars, flyuorit va boshqalar kiradi. Rudani qayta ishlash imkoniyati uning zaxirasiga bog‘liq. Texnika taraqqiyoti natijasida ruda tushunchasi ham o‘zgarib boradi; vaqt o‘tishi bilan foydalaniladigan rudalar va minerallar doirasi kengayadi. Rudalarning turli tiplari farqlanadi.

Hind-yevropa tillarida «ruda» so‘zi dastlab «qizil» ma’nosidagi o‘zak bilan bog‘liq bo‘lgan (taqqoslang: datcha Rød, inglizcha Red, fransuzcha Rouge, islandcha Rauður, ruscha rdet (qizarmoq) va boshqalar). Slavyan tillarida bu so‘z dastlab qizil rangi sababli temir oksidini anglatgan.

Rudalar moddiy tarkibiga ko‘ra farqlanadi va qora hamda rangli metall rudalariga bo‘linadi. Rangli metall rudalariga og‘ir rangli metallar, yengil rangli metallar va qimmatbaho metallar (oltin, kumush, platina, shuningdek, qiyin eriydigan, yengil va noyob yer metallari) mavjud rudalar kiradi.

Kambag‘al ruda — tarkibida foydali komponent (metall yoki mineral) miqdori sanoat talablarining eng quyi chegarasida bo‘lgan ruda. Bunday rudani boyitish kerak bo‘ladi.

Boy ruda — dastlabki boyitishsiz bevosita ishlatish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lgan ruda. Odatda foydali komponent (metall yoki mineral) miqdori sanoat talabida belgilangan darajadan 2-3 baravar yuqori bo‘lgan ruda boy ruda deb ataladi.

• Botqoq rudasi — botqoq tubida qo‘ng‘ir temirtosh (limonit) konkretsiyalar (dukkakchalar), qattiq qobiqlar va qatlamlar holida cho‘kishi natijasida hosil bo‘lgan ruda; qarang: Dukkaksimon ruda.
• Dukkaksimon ruda — tuzilishi dukkaksimon bo‘lib, uning hosil bo‘lishida kolloid, ba’zan biokimyoviy jarayonlar qatnashganini ko‘rsatadigan ruda. Temirli, marganesli, alyuminiyli (boksitlar) turlari bo‘ladi; cho‘kindi yoki elyuvial kelib chiqishga ega. Bu atama ko‘pincha ko‘l (ko‘l rudalari) va botqoq (botqoq rudalari) tubida cho‘kkan, qo‘ng‘ir temirtosh (limonit) rudalarining cho‘kindi turlaridan biriga nisbatan qo‘llanadi. Ular ko‘pincha konsentrik qobiqli tuzilishga ega mayda yumaloq yoki dukkaksimon hosilalardan iborat bo‘lib, g‘ovak yoki qo‘ng‘ir temirtosh yoxud gil moddasi bilan sementlangan bo‘lishi mumkin. Tuzilishiga qarab dukkaksimon, no‘xatsimon va kukunsimon rudalar farqlanadi. Cho‘kindi kelib chiqishli dukkaksimon rudalar odatda qatlamlar, qatlamchalar va linzalar shaklida yotadi. Elyuvial kelib chiqishli dukkaksimon rudalar esa noto‘g‘ri, ko‘pincha cho‘ntaksimon yotish shakliga ega.
• Brekchiyali ruda — brekchiyali teksturaga ega ruda; ruda minerali sementlovchi moddani yoki brekchiya bo‘laklarini tashkil qilishi mumkin.
• Sibircha «burunduch» rudasi — Sharqiy Zabaykalyedagi polimetall konlardan olinadigan tasmasimon qo‘rg‘oshin-rux rudasining mahalliy, Sibirda qo‘llanadigan nomi. Sulfid minerallar va karbonatlarning ingichka tasmalari tez-tez almashinib kelishi bilan tavsiflanadi. Kristalli ohaktoshlar va tasmasimon dolomitlarning tanlab sfalerit va galenit bilan almashinishidan hosil bo‘ladi.
• Xarsangtoshli ruda — foydali komponent (masalan, qo‘ng‘ir temirtosh, boksit yoki fosforit) xarsanglari yoki bo‘laklari hamda ularni o‘rab turuvchi, tarkibida ruda bo‘lmagan yumshoq tog‘ jinsidan tashkil topgan ruda.
• Sochma donachali ruda — asosiy qismini foydasiz (rudani o‘rab turuvchi) tog‘ jinsi tashkil etadigan, uning ichida esa ruda minerallari alohida donalar, donalar to‘plamlari va ingichka tomirchalar shaklida nisbatan bir tekis tarqalgan ruda. Bunday donachalar ko‘pincha yaxlit ruda tanalarining yirik chekkalarida uchrab, ularning atrofida oreollar hosil qiladi; shuningdek, mustaqil, ko‘pincha juda yirik konlarni, masalan, porfirli mis rudasi konlarini vujudga keltiradi. Sinonimi: tarqoq ruda.
• Galmey rudasi — asosan kalamin va smitsonitdan iborat ikkilamchi rux rudasi. Karbonat tog‘ jinslaridagi rux konlarining oksidlanish zonasi uchun xos.
• No‘xatsimon ruda — dukkaksimon rudalarning bir turi.
• Chimli ruda — tarkibida limonit, boshqa temir oksidi gidratlari aralashmasi, shuningdek, temirning fosfat, gumus va kremniy kislotalari bilan hosil qilgan turli miqdordagi birikmalari mavjud bo‘lgan yumshoq, ba’zan sementlangan va qisman g‘ovak hosilalar. Chimli ruda tarkibida qum va gil ham bo‘ladi. Botqoqliklar va nam o‘tloqlarda mikroorganizmlar ishtirokida yer ostidan yuqoriga ko‘tariluvchi suvlar ta’sirida hosil bo‘ladi hamda botqoq va o‘tloq tuproqlarining ikkinchi gorizontini tashkil etadi. Sinonimi: o‘tloq rudasi.
• Tugunchali ruda — ruda tugunchalaridan iborat bo‘lgan ruda. Cho‘kindi temir (limonit), fosforit va ayrim boshqa konlarda uchraydi.
• Kokardasimon (halqasimon) ruda — kokardasimon teksturali ruda. Qarang: rudalarning teksturasi — kokardasimon.
• Kompleks ruda — tarkibi murakkab bo‘lib, undan bir nechta metall yoki foydali komponent ajratib olinadigan yoxud iqtisodiy foyda bilan ajratib olish mumkin bo‘lgan ruda. Masalan, mis-nikel rudasidan nikel va misdan tashqari quyidagilarni ham ajratib olish mumkin: kobalt, platina guruhi metallari, oltin, kumush, selen, tellur, oltingugurt.
• O‘tloq rudasi — chimli ruda atamasining sinonimi.
• Massiv ruda — yaxlit ruda atamasining sinonimi.
• Metall rudasi — foydali tarkibiy qismi sanoatda ishlatiladigan biror metall bo‘lgan ruda. Masalan, fosforli, baritli va boshqa nometall rudalarga qarama-qarshi qo‘yiladi.
• Milonitlashgan ruda — maydalangan va juda mayin ezilgan, ba’zan parallel teksturaga ega ruda. Maydalanish zonalarida, shuningdek, surilma uzilmalar va tashlama uzilmalar tekisliklari bo‘ylab hosil bo‘ladi.
• Tangasimon ruda — ko‘llar tubida uchraydigan, temir oksidlaridan yoki temir va marganes oksidlaridan tashkil topgan mayda, yassi, kulchasimon konkretsiyalar to‘plami; temir rudasi sifatida foydalanilgan. Tangasimon rudalar ko‘p botqoqli, yassi-to‘lqinsimon relyef keng tarqalgan hamda qadimiy yemirilgan magmatik tog‘ jinslari uchraydigan tayga zonasidagi ko‘llarga xos.
• Ko‘l rudasi — ko‘l tubiga cho‘kkan temir (limonit) rudasi. Botqoq rudalariga o‘xshaydi. Rossiyaning shimoliy qismidagi ko‘llarda tarqalgan.
• Oksidlangan ruda — konlarning yer yuzasiga yaqin qismida (oksidlanish zonasida) sulfidli birlamchi rudalarning oksidlanishidan hosil bo‘lgan ruda.
• Oolitli ruda — oolit deb ataladigan mayda, yumaloq, konsentrik qobiqli yoki radial-nursimon tuzilmalar mavjud ruda. Bu temir rudalarining keng tarqalgan strukturaviy turi bo‘lib, ularda ruda minerallari sifatida silikatlar — xloritlar (shamozit, tyuringit) yoki siderit, gematit, limonit, ba’zan magnetit) uchraydi. Bu minerallar ko‘pincha birgalikda, ba’zan esa ulardan biri ustun bo‘lgan holda mavjud bo‘ladi. Oolitli tuzilish ko‘plab boksit konlari rudalari uchun ham xos.
• Cho‘kindi temirli ruda — qarang: Temirli cho‘kindi tog‘ jinsi.
• Cho‘tirsimon ruda — Uraldagi siyenit jinslarida uchraydigan donachalari tarqoq magnetit rudalarining bir turi. Mahalliy atama.
• Birlamchi ruda — keyingi geologik o‘zgarishlarga uchramagan ruda.
• Qayta kristallangan ruda — metamorfizm jarayonlarida kimyoviy tarkibi o‘zgarmagan holda mineral tarkibi, teksturasi va strukturasi o‘zgargan ruda.
• Polimetall ruda — tarkibida qo‘rg‘oshin, rux va odatda mis, shuningdek, doimiy aralashma sifatida kumush, oltin hamda ko‘pincha kadmiy, indiy, galliy va ayrim boshqa nodir metallar mavjud bo‘lgan ruda.
• Tasmasimon ruda — tarkibi, donalarining yirikligi yoki miqdoriy nisbati jihatidan bir-biridan sezilarli farq qiladigan minerallar joylashgan yupqa qatlamlar (tasmalar)dan iborat ruda.
• Porfirli mis rudasi (yoki mis-porfirli ruda) — formatsiya bo‘lib, u sulfidli, donachalari tarqalgan hamda tomircha-donachali mis va molibden-mis rudalarini o‘z ichiga oladi. Ular kuchli kvarslangan gipabissal, o‘rtacha kislotali granitoid va subvulkanik porfirli intruziyalarda hamda ularni o‘rab turuvchi effuziv, tufogen va metasomatik jinslarda uchraydi. Rudalarda pirit, xalkopirit, xalkozin, kamroq hollarda bornit, xira rudalar, molibdenit uchraydi. Mis miqdori odatda past bo‘lib, o‘rtacha 0,5-1 % ni tashkil etadi. Molibden bo‘lmasa yoki juda oz bo‘lsa, bunday rudalar faqat ikkilamchi sulfidli boyish zonalarida, mis miqdori 0,8-1,5 % bo‘lganda qazib olinadi. Molibden miqdori yuqori bo‘lsa, birlamchi zonadagi mis rudalarini ham o‘zlashtirish mumkin. Konlarining yirikligi sabab porfirli rudalar mis va molibden rudalarining asosiy sanoat turlaridan biri hisoblanadi.
• Tabiiy legirlangan ruda — tarkibida nikel, kobalt, marganes, xrom va boshqa metallar miqdori odatdagidan ko‘proq bo‘lgan lateritli temir rudasi. Bu metallar shunday rudalardan eritib olinadigan cho‘yan va uni qayta ishlash mahsulotlari (temir, po‘lat) sifatini oshirib, ularga legirlanganlik xususiyatini beradi.
• Radioaktiv ruda — tarkibida radioaktiv elementlarning metallari (uran, radiy, toriy).
• Saralab olinadigan ruda — qo‘lda saralash yoki oddiy boyitish (g‘alvirlash, yuvish, shamolda sovurish va boshqalar) orqali foydali komponentni sof yoki yuqori konsentratsiyali holda ajratib olish mumkin bo‘lgan ruda.
• Tarqoq ruda — donachalari tarqoq ruda atamasining sinonimi.
• Oddiy (qator) ruda — 1. Muayyan konga xos o‘rtacha sifatli odatiy ruda. 2. Kon lahimlaridan chiqarilib, saralash yoki boyitishga yuborilguncha bo‘lgan dastlabki holatdagi ruda. 3. Saralab olinadigan rudaga qarama-qarshi qo‘yiladigan oddiy ruda.
• Qurumsimon ruda — ikkilamchi oksidlar (tenorit) va mis sulfidlari — kovellin hamda xalkozindan tashkil topgan, qora rangli, juda mayda dispersli yumshoq massalar. Ular ikkilamchi sulfidli boyish zonasida hosil bo‘lib, boy mis rudasini tashkil etadi.
• Oltingugurt rudasi — tog‘ jinsi bo‘lib, tarkibida sof yoki kimyoviy bog‘langan oltingugurt mavjud va oltingugurt sanoati uchun xomashyo sifatida yaroqli. Oltingugurt rudasining asosiy manbalari sof oltingugurt konlaridir (qarang: Oltingugurtli tog‘ jinsi). Oltingugurt rudasi 3 guruhga bo‘linadi: kambag‘al — odatda sanoat ahamiyatiga ega bo‘lmagan, tarkibida 8-9 % yoki undan kam oltingugurtli; o‘rtacha — tarkibida 10-25 % oltingugurt bo‘lgan va dastlab boyitishni talab qiladigan; boy — oltingugurt miqdori 25 % dan ko‘p, boyitishni talab qilmaydigan ruda. Boshqa oltingugurt manbalari orasida eng muhimlari sulfidli rudalar va sanoat gazlaridir.
• Yaxlit ruda — donachalari tarqoq rudadan farqli ravishda deyarli to‘liq (yoki katta qismi) ruda minerallaridan iborat bo‘lgan ruda. Sinonimi: massiv ruda.
• O‘rtacha ruda — foydali komponentlar miqdori o‘rtacha bo‘lgan ruda. Bu turga foydali komponent miqdori sanoat talabidagi me’yorga teng yoki undan 10-50 % yuqori bo‘lgan rudalar kiritiladi.
• Tovar rudasi — ruda (lekin ruda konsentrati emas) bo‘lib, konni o‘zlashtirishning texnik loyihasiga muvofiq qazib olish jarayonining yakuniy bosqichiga yetgan materialdir.
• Ikkilamchi ruda — gipergen ruda atamasining sinonimi.
• Gipergen ruda — supergen ruda atamasining sinonimi.
• Gipogen ruda (minerallar) — endogen geologik jarayonlar natijasida hosil bo‘lgan ruda. Ekzogen kelib chiqishga ega supergen minerallar va rudalarga qarama-qarshi qo‘yiladi. Sinonimi: endogen ruda (minerallar).
• Supergen ruda (minerallar) — yer yuzasidagi (ekzogen) geologik jarayonlar natijasida hosil bo‘lgan; chuqurlikdagi endogen kelib chiqishga ega gipogen rudalarga qarama-qarshi qo‘yiladi. Sinonimlari: gipergen ruda, ikkilamchi ruda.
• O‘ta kambag‘al ruda — tarkibida metallar miqdori juda kam bo‘lgan, hozirgi qazib olish sharoitida odatda sanoat ahamiyatiga ega bo‘lmagan (balansdan tashqari) ruda.
• Smolasimon uran rudasi — mineral nomi, ya’ni uraninitning ortiqcha sinonimi.
• Bo‘lakli ruda — boyitishni talab qilmaydigan oddiy boy rudaning bo‘laklari (shtuflar).
• Endogen ruda — qarang: endogen minerallar (rudalar).

• Argentit, Ag₂S
• Barit, BaSO₄
• Berill, Be₃Al(SiO₃)₆
• Bornit, Cu₅FeS₄
• Kassiterit, SnO₂
• Xalkozin, Cu₂S
• Xalkopirit (mis kolchedani), CuFeS₂

• Geologiya lug‘ati, 1-jild. — M.: Nedra, 1978. — B. 193—194.
• Ruda // Konchilik ensiklopediyasi.

•  Rudani yuklash  — o‘quv videosi
•  Rudani maydalash va tashish  — o‘quv videosi