Tovlamachi dastur, shantajchi dastur (ingl. ransomware — ikki so‘zning birikmasi: ransom — tovon puli va software — dasturiy ta’minot), vinloker (ingl. winlocker — Windows tizimi bloklovchisi) — zararli dasturiy ta’minot turi bo‘lib, tovlamachilik qilishga mo‘ljallangan. U kompyuter tizimidan foydalanishni bloklaydi yoki unda saqlangan ma’lumotlarni o‘qishga to‘sqinlik qiladi (ko‘pincha shifrlash usullari yordamida), so‘ngra avvalgi holatni tiklash evaziga jabrlanuvchidan tovon puli talab qiladi.
Tovlamachi dasturlarning turlari
Hozirgi vaqtda tovlamachi dasturlar bir-biridan tubdan farq qiladigan bir necha usulda ishlaydi:
- Shifrlovchi dasturlar (ransomware). Jabrlanuvchining kompyuteriga o‘rnatilgach, tizimdagi ishchi fayllarni (masalan, keng tarqalgan kengaytmaga ega barcha fayllarni) shifrlaydi va ularni ochish kaliti evaziga pul talab qiladi. Bunda kompyuter ishlashda davom etadi, ammo foydalanuvchining barcha fayllari undan foydalanish uchun yopiq bo‘lib qoladi.
- Bloklovchi dasturlar (blocker). Qurilma yoki uning ekranini bloklaydi, ko‘pincha ekranga pornografik materiallar chiqaradi va qurilmaning ishlashini tiklash, bloklangan ekrandan chiqish evaziga pul talab qiladi.
- Qo‘rqituvchi dasturlar (scareware). Soxta antiviruslar va boshqa tovlamachi dasturlar foydalanuvchiga qurilmasi virus yoki boshqa zararli dastur bilan zararlangani haqida ogohlantirish ko‘rsatadi. So‘ng qurilmadan virus yoki zararli dasturni olib tashlash uchun pul to‘lashni talab qiladi.
Tizimni bloklash yoki uning ishlashiga xalaqit berish
Trojan.Winlock/LockScreen jabrlanuvchining kompyuteriga o‘rnatilgach, tizim funksiyalari yordamida kompyuterni bloklaydi va avtomatik ishga tushadigan dasturlar ro‘yxatiga (tizim reyestrining tegishli bo‘limlariga) o‘zini qo‘shadi. Bunda foydalanuvchi ekranda to‘qib chiqarilgan xabarni, masalan, go‘yoki hozirgina noqonuniy harakat sodir etgani haqidagi ogohlantirishni (hatto qonun moddalariga havolalar bilan) va tajribasiz foydalanuvchini qo‘rqitishga qaratilgan tovon puli talabini ko‘radi: pullik SMS yuborish, kimningdir hisobini, jumladan Bitcoin kabi anonim usul orqali to‘ldirish so‘raladi. Bunday turdagi zararli dasturlar ko‘pincha parolni ham tekshirmaydi. Bunda kompyuter ish holatida qoladi. Ko‘pincha barcha ma’lumotlarni yo‘q qilish bilan tahdid qilinadi, biroq bu foydalanuvchini qo‘rqitishga urinish, xolos. Ba’zan dasturga ma’lumotlarni yo‘q qilish vositalari, masalan, assimetrik kalit yordamida shifrlash ham kiritiladi, ammo ular to‘g‘ri ishlamaydi yoki juda sifatsiz amalga oshirilgan bo‘ladi. Fayllarni shifrdan chiqarish kaliti troyan dasturining o‘z kodida saqlangan holatlar ham, hatto tovon puli to‘langach ham buzib kirgan shaxsning o‘zi ma’lumotlarni shifrdan chiqara olmaydigan holatlar ham ma’lum. Bunga kalitning unda ham bo‘lmasligi yoki yo‘qolganligi sabab bo‘ladi.
Ba’zan tovlamachi dasturdan antivirus saytlaridagi blokdan chiqarish shakllari yoki antivirus kompaniyalari tovlamachi dasturlar tarqalgan turli geografik hududlar uchun yaratgan va, odatda, bepul taqdim etadigan maxsus dasturlar yordamida qutulish mumkin. Bundan tashqari, ayrim hollarda xavfsiz rejimda ham vazifalar dispetcherida tovlamachi dastur jarayonini topib, uning faylini aniqlash va o‘chirish mumkin. Shuni ham hisobga olish kerakki, ba’zi hollarda tovlamachi dastur xavfsiz rejimda ham ishlay oladi. Bunday vaziyatlarda buyruqlar satri bilan xavfsiz rejimga kirish, konsolda explorer jarayonini ishga tushirib troyanni o‘chirish yoki antivirus dasturlari xizmatlaridan foydalanish kerak.
Tizimdagi fayllarni shifrlash
Jabrlanuvchining kompyuteriga o‘rnatilgach, dastur ishchi fayllarning katta qismini (masalan, keng tarqalgan kengaytmaga ega barcha fayllarni) shifrlaydi. Bunda kompyuter ishlashda davom etadi, ammo foydalanuvchining barcha fayllari ochilmay qoladi. Buzg‘unchi fayllarni shifrdan chiqarish bo‘yicha ko‘rsatma va parolni pul evaziga yuborishni va’da qiladi.
Shifrlovchi viruslar tarixan vinlokerlardan keyin paydo bo‘lgan. Ularning tarqalishi UAC va Microsoft kompaniyasining tezkor tuzatishlari bilan bog‘liq: foydalanuvchining xabarisiz tizimga o‘rnashib olish qiyinlashgan, ammo kompyuter foydalanuvchi fayllari bilan ishlash uchun mo‘ljallangan. Bu fayllarga administrator huquqisiz ham zarar yetkazish mumkin.
Bunday firibgarlik dasturlariga quyidagilar kiradi:
- Trojan-Ransom.Win32.Cryzip / Gpcode / Rector / Xorist; WannaCry 2.0; Petya; Bad Rabbit
Tarqalish usullari

Texnik jihatdan ransomware turiga mansub dasturlar odatiy kompyuter virusi yoki tarmoq qurti hisoblanadi. Zararlanish ham xuddi shunday sodir bo‘ladi: ommaviy tarqatilgan xabardagi bajariladigan fayl ishga tushirilganda yoki tarmoq xizmatidagi zaiflikdan foydalanib hujum qilinganda.
Ransomware dasturlarining asosiy tarqalish yo‘llari:
- zaifliklar — veb-brauzerlarda (eksploytlar
<iframe>, XSS va boshqalar); - zaifliklar — elektron pochta mijoz-dasturlarida;
- zaifliklar — operatsion tizimda;
- zararli kontentni zararlangan veb-saytlardan yuklab olish;
- tarmoq orqali — botnet;
- o‘yin serverlari orqali (Trojan-Ransom.Win32.CiDox);
- fishing va vishing (ovozli fishing) yordamida;
- RaaS («xizmat sifatida tovlamachi dastur»): tashkilot tarmog‘iga kira oladigan buzg‘unchilar shifrlovchi dasturni ijaraga olib, uni tashkilot kompyuterlariga qo‘lda o‘rnatadi. Agar jabrlanuvchi tovon pulini to‘lasa, uning katta qismi dasturni o‘rnatgan shaxsga, kichik qismi esa zararli dastur muallifiga tegadi.
Himoyalanish usullari
Shaxsiy axborot xavfsizligi intizomining umumiy qoidalari:
- muntazam zaxira nusxalarini yaratish (muhim fayllar uchun);
- kompyuterda antivirus (Internet Security darajasidagi, ma’lumotlar bazasi yangilanib turadigan) dasturi bo‘lishi;
- barcha yangi dasturlarni birinchi marta ishga tushirishdan oldin antivirus yordamida tekshirish;
- shubhali dasturlarni virtual muhitda («xavfsiz muhit», «qum qutisi (sandbox)») ishga tushirish, agar antivirus bunday imkoniyatni taqdim etsa;
- operatsion tizim tarkibiy qismlarini muntazam yangilab turish (Windows Update);
- har qanday faylni dastlab shubhali deb hisoblash tamoyili va qanday usulda olinganidan qat’i nazar barcha binar fayllarga ehtiyotkorlik bilan qarash.
Zararlanish allaqachon sodir bo‘lgan bo‘lsa, antivirus kompaniyalari taqdim etadigan utilitalar va xizmatlardan foydalanish maqsadga muvofiq. Biroq tovon pulini to‘lamasdan zararlanish oqibatlarini bartaraf etish har doim ham mumkin emas.
Tarixi
Tovlamachi viruslar shaxsiy kompyuterlar foydalanuvchilarini 2005-yil may oyidan boshlab zararlay boshlagan. Quyidagi namunalari ma’lum: TROJ.RANSOM.A, Archiveus, Krotten, Cryzip, MayArchive. Eng mashhuri Gpcode virusi (PGPCoder[ingl.]) va uning Gpcode.a, Gpcode.ac, Gpcode.ag, Gpcode.ak variantlaridir (oxirgisi fayllarni shifrlash uchun RSA algoritmining 1024 bitli kalitidan foydalanishi bilan ajralib turadi).
2013-yil mart oyida Dr. Web kompaniyasi mutaxassislari Ispaniya va Fransiya foydalanuvchilariga hujum qilgan ArchiveLock shifrlovchi dasturini aniqladi. U fayllarni zararli maqsadda shifrlash uchun qonuniy arxivlash dasturi WinRARdan foydalanadi, shifrlashdan so‘ng esa asl fayllarni Sysinternals SDelete utilitasi yordamida butunlay o‘chirib tashlaydi.
Yuzaga kelgan jinoiy biznes ko‘lami quyidagi faktdan ham ko‘rinadi. 2013-yil oxirida CryptoLocker shifrlovchi dasturi tovon puli olish uchun Bitcoin to‘lov tizimidan foydalangan. 2013-yil dekabrida ZDNet jurnali Bitcoin tranzaksiyalari haqidagi ochiq ma’lumotlarga asoslanib, 15-oktabrdan 18-dekabrgacha bo‘lgan davrda zararlangan foydalanuvchilardan kelgan pul o‘tkazmalarini baholadi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, shu davr oxirigacha CryptoLocker operatorlari o‘sha vaqtdagi bitkoin kursi bo‘yicha qariyb 27 million dollar yig‘ishga muvaffaq bo‘lgan.
- Mashhur hujumlar:
- 2017: WannaCry (may); Petya (iyun); Bad Rabbit (oktabr)
- 2022: kuzda videokartalarni tezlashtirish dasturini tarqatadigan 50 dan ortiq fishing sayti paydo bo‘ldi; ular RedLine virusi bilan zararlangan MSI Afterburner dasturini tarqatgan.
Geografik tarqalishi
Dunyoning turli nuqtalarida internet orqali buzg‘unchilar faoliyat yuritishi mumkin: faqat Avstraliyada, rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2014-yil avgustidan dekabrigacha onlayn tovlamachilikning qariyb 16 ming holati qayd etilgan, jami tovon puli esa taxminan 7 million dollarni tashkil qilgan.
- «Ruscha» iz
Mutaxassislarning fikricha, bilvosita belgilar tovlamachi dasturlarni ishlab chiquvchilarning sobiq SSSR respublikalari va Rossiya bilan aloqadorligini ko‘rsatadi. Bu taxminni quyidagi dalillar qo‘llab-quvvatlaydi:
- Tovlamachi dasturlarni taklif qiluvchi e’lonlarning aksariyati rus tilidagi forumlarda, ya’ni darknetda.
- Xaker guruhlarining internetdagi faolligi asosan Moskva vaqti bo‘yicha ish soatlariga to‘g‘ri keladi, ammo Rossiya taqvimidagi dam olish hamda bayram kunlarida kuzatilmaydi.
- Ko‘pincha zararli dasturlar quyidagi sozlama qo‘llanadigan tizimlarning zararlanishiga to‘sqinlik qiluvchi kodni o‘z ichiga oladi: ruscha klaviatura tartibi.
- Rossiyada tovlamachilik qurbonlari soni G‘arb mamlakatlariga nisbatan juda kam.
Adabiyotlar
- Skulkin, O. Shifrlovchi dasturlar : Tovlamachi dasturlar yordamida amalga oshiriladigan hujumlarga qanday javob berish kerak. — Moskva : Alpina Pro, 2023. — 205 bet — ISBN 978-5-206-00080-1.
Havolalar
- Tovlamachi shifrlovchi dasturlar (Crypto-Ransomware) «Amigo-A» blogida (ko‘plab variantlari va yangilanishlari bilan 1900 dan ortiq namuna)
- 1095 ta shifrlovchi dasturni aniqlash uchun ko‘p tilli xizmat (ingl.) tovon puli talabi yozuvi, fayl kengaytmasi, manzil, aloqa ma’lumotlari, belgilar va tovlamachilikning boshqa elementlari asosida (rus tilidagi foydalanish yo‘riqnomasi)
- «Shantajchi» — Gpcode kriptotahlili — Kasperskiy laboratoriyasida, 16-iyun 2006-yil
- Winlock. Misollar va unga qarshi kurashish usullari. // JustPC, 2012 /veb-arxiv/
Kompaniyalarning nashrlari:
- Maxsus hisobot: Tovlamachi dasturlar va biznes, 2016 (Symantec) (ingl.)
- Tovlamachi dasturlarni tushunish va ularga qarshi kurash strategiyalari (McAfee Labs of Intel Security, 2016) (ingl.)
- Tovlamachi dasturlarning joriy holati (Sophos, 2015-yil dekabr) (ingl.)
Maqolalar:
- CryptoLock (va uni to‘xtatish): foydalanuvchi ma’lumotlariga tovlamachi dasturlar hujumlarini to‘xtatish / 2016-yildagi IEEE taqsimlangan hisoblash tizimlari bo‘yicha 36-xalqaro konferensiya (ingl.)
- Tovlamachi dasturlar bo‘yicha tahliliy hujjat / CERT.be — Internet jinoyatlari bo‘yicha shikoyatlar markazi (ingl.)