O‘yin dvijogi (ingl. game engine) — dasturiy ta’minot bo‘lib, kompyuter o‘yiniga asos bo‘ladi. O‘yin bilan o‘yin dvijogi o‘rtasidagi chegara ko‘pincha aniq emas, o‘yin studiyalari ham ularni har doim qat’iy ajratmaydi. Ammo, odatda, «o‘yin dvijogi» deganda qayta ishlatish va kengaytirish mumkin bo‘lgan dasturiy ta’minot tushuniladi. U jiddiy o‘zgarishlarsiz ko‘plab turli o‘yinlarni yaratish uchun asos vazifasini o‘tashi mumkin.
Ta’rif
«O‘yin dvijogi» atamasi 1990-yillarning o‘rtalarida, xususan, birinchi shaxs nomidan otishma janridagi o‘yinlar uchun qo‘llanila boshladi. O‘sha paytdagi mashhur namunalardan biri — Doom. Dasturiy ta’minot arxitekturasi jihatidan Doom o‘yini shunday qurilganki, unda asosiy tarkibiy qismlar (masalan, uch o‘lchamli grafika, obyektlar to‘qnashuvini hisoblash, tovush va boshqa quyi tizimlar) grafik resurslardan, o‘yin olamlaridan, o‘yinchining tajribasini shakllantiradigan unsurlardan, o‘yin qoidalaridan va boshqa qismlardan oqilona hamda aniq ajratilgan edi. Natijada bu yondashuv alohida ahamiyat kasb etdi: kompaniyalar tayyor o‘yin dvijogidan foydalanib, yangi grafika, qurol-yarog‘, qahramonlar, o‘yin qoidalari va boshqa elementlarni yaratish orqali juda kam o‘zgarish bilan yangi o‘yinlar ishlab chiqa boshladilar.
O‘yin bilan o‘yin dvijogi o‘rtasidagi farq ko‘pincha noaniq bo‘ladi. Ayrim dvijoglarda bu ajratish mantiqiy va ravshan, boshqalarini esa o‘yinning o‘zidan deyarli ajratib bo‘lmaydi. Masalan, bir o‘yindagi dvijog yoyni qanday chizishni «bilishi» mumkin, boshqa dvijog esa abstraksiyaning boshqa darajasida ishlaydi va unda yoy chaqiriladigan funksiyalar parametrlarining alohida holati hisoblanadi. O‘yin dvijogining belgilaridan biri — ma’lumotlarni boshqarishga asoslangan arxitekturadan foydalanishdir. Buning sababi shuki, agar o‘yinda kodga qat’iy kiritilgan, uning mantig‘i, qoidalari, obyektlarni tasvirlash va shunga o‘xshash jarayonlarga ta’sir qiluvchi elementlar bo‘lsa, bunday dasturiy ta’minotdan boshqa o‘yinlarda foydalanish qiyinlashadi.
O‘yin dvijoglarining aksariyati muayyan platformada aniq bir o‘yinni ishga tushirish uchun ishlab chiqilgan va sozlangan. Hatto bir necha platformaga moslashtirilgan eng universal dvijoglar ham, odatda, ma’lum janrdagi, masalan, birinchi shaxs nomidan otishma yoki poyga o‘yinlarini yaratishga mos keladi. Shu bois dvijog o‘zi mo‘ljallanmagan o‘yin yoki platformada ishlatilganda eng maqbul yechim bo‘lmasligini aytish to‘g‘riroq. Bu holat dasturiy ta’minot o‘yin qanday bo‘lishi haqidagi taxminlarga asoslangan murosali texnik yechimlardan tashkil topgani bilan izohlanadi. Masalan, renderingni bino ichidagi manzaralar uchun loyihalash dvijogning ochiq hududlarda ham xuddi shunday samarali ishlashini kafolatlamaydi. Birinchi holatda dvijog BSP daraxtidan kameraga yaqin obyektlarni chizishda foydalanishi mumkin. Ochiq hududlarda esa unchalik aniq bo‘lmagan usullar, shuningdek, turli tafsilot darajalarida tasvirlash texnologiyalari faolroq qo‘llanadi: uzoqdagi obyektlar ekranda kamroq joy egallagani uchun ular kamroq piksel bilan tasvirlanadi.
Ixtisoslashuv
Odatda o‘yin dvijoglari kompyuter o‘yinlarining muayyan janriga ixtisoslashadi. Masalan, boks ringidagi ikki o‘lchamli jangovar o‘yin uchun yaratilgan dvijog ommaviy ko‘p o‘yinchili o‘yin, birinchi shaxs nomidan otishma yoki real vaqt strategiyasi uchun yaratilgan dvijogdan sezilarli darajada farq qiladi. Shunga qaramay, barcha dvijoglarda ko‘plab umumiy qismlar mavjud: janridan qat’i nazar, har qanday uch o‘lchamli o‘yin o‘yinchining klaviatura, geympad va/yoki sichqoncha orqali boshqarishini, uch o‘lchamli tasvirni hosil qilishning muayyan usulini, ekrandagi ustki axborot indikatorlarini (masalan, grafik tasvir ustiga matn chiqarishni), tovush tizimini va boshqa ko‘plab vositalarni talab qiladi. Masalan, Unreal Engine dvijogi dastlab birinchi shaxs nomidan otishma o‘yini uchun yaratilganiga qaramay, boshqa ko‘plab janrlardagi o‘yinlarni ishlab chiqishda ham muvaffaqiyatli qo‘llangan. Bunga uchinchi shaxs nomidan otishma o‘yini Gears of War, sarguzasht rolli o‘yini Grimm[ingl.] yoki futuristik poyga o‘yini Speed Star.
Tarixan birinchi shaxs nomidan otishma o‘yinlari texnologik jihatdan eng murakkab o‘yinlar qatoriga kirgan. Chunki ularda o‘yinchida uch o‘lchamli olam ichida harakatlanayotgandek tasavvur uyg‘otish, shu bilan birga real vaqt rejimidagi faol harakatlarni ta’minlash talab etiladi. Bunday o‘yin dvijoglari uch o‘lchamli olamni samarali tasvirlash, tezkor boshqaruv va nishonga olishga mos o‘yin mexanikasi, o‘yinchi boshqaradigan qahramonning qo‘llari hamda qurollari animatsiyasining yuqori aniqligi, qo‘l qurollarining keng assortimenti, o‘yinchi harakati va to‘siqlarga urilishini haddan tashqari jazolamaydigan model, sifatli animatsiya hamda sun’iy intellekt bilan boshqariladigan o‘yinchi bo‘lmagan qahramonlarning sifatiga alohida e’tibor beradi. Bunday o‘yinlarga ko‘p o‘yinchili rejimda kengayish imkoniyatining cheklanganligi (odatda 64 nafargacha o‘yinchini qo‘llab-quvvatlash) va deathmatch turidagi o‘yin jarayoniga keng yo‘nalganlik xos. Ushbu janrdagi o‘yinlarning grafik dvijoglari o‘yinchini o‘rab turgan muhitga qarab turli optimallashtirishlardan foydalanadi. Shu bilan birga qahramon animatsiyasi, audio va musiqa, qattiq jismlar dinamikasi, kinematika hamda boshqa texnologiyalarga ham yuqori talablar qo‘yiladi.
Platformerlar uchun yaratilgan o‘yin dvijoglari qahramon va uning avatarining animatsiyasiga ko‘proq e’tibor beradi, biroq ularda uch o‘lchamli otishma o‘yinlaridagidek realizm shart emas. Platformerlarda turli texnologiyalar qo‘llanadi: harakatlanishning ko‘plab usullari (harakatlanuvchi platformalar, narvonlar, arqonlar, tayanchlar va boshqalar), boshqotirmalar elementlari, qahramonni kuzatib boruvchi uchinchi shaxs kamerasidan foydalanish, geometriyaning bir necha qatlamini obyektlar to‘qnashuvini aniqlash tizimi bilan birga tasvirlash va boshqalar.
Jangovar o‘yinlar rang-barang animatsiya, zarbalarning aniqligi, tugmalar va/yoki joystik yordamida murakkab kombinatsiyalarni bajarish imkoniyati kabi xususiyatlarga yo‘naltiriladi. Animatsiyalangan qahramonlar dvijogdan yuqori tafsilot talab qiladi. Bundan tashqari, dvijoglar maxsus effektlarni (zarbalardan qolgan chandiqlar, terlash va boshqalarni) o‘zgartirish hamda qo‘shish, soch turmagi, kiyim va boshqa elementlarni modellashtirish imkoniyatlarini beradi.
Avtomobil simulyatorlari turlicha bo‘lib, bir nechta kichik janrga ajraladi. Bunday o‘yinlarning grafikasi yo‘lakka o‘xshash marshrutlar va halqasimon poyga yo‘llariga moslashgan. Shu sababli dvijoglar avtomobillar, poyga yo‘li va bevosita atrof-muhit tafsilotlariga ko‘proq e’tibor beradi. Natijada uzoqdagi fon obyektlarini (ikki o‘lchamli ko‘rinishda) tasvirlash texnologiyalari qo‘llanadi; poyga yo‘li ko‘pincha bir nechta sektorga bo‘linib, har birida tasvirlash jarayoni optimallashtiriladi. Tunnellarda va boshqa tor joylarda harakatlanganda uchinchi shaxs kamerasining fon geometriyasi bilan kesishib ketmasligi uchun maxsus usullardan foydalaniladi. Ishlatiladigan ma’lumotlar tuzilmalari va sun’iy intellekt o‘yinchi boshqarmaydigan mashinalarning, masalan, yo‘l topish kabi vazifalari hamda boshqa texnik muammolarni hal etishga yo‘naltiriladi.
Real vaqt strategiyalarida grafikaga qo‘yiladigan talablar unchalik yuqori emas. Shu bois dvijog jangovar birliklarni past aniqlikda tasvirlaydi, lekin bir vaqtning o‘zida juda ko‘p birlik bilan ishlay olishi lozim. O‘yinchining o‘zaro aloqa interfeysi va boshqaruv elementlari ham o‘ziga xos: ular birliklar guruhlarini tanlash (hududni belgilash orqali) va boshqarish vositalarini, boshqaruv buyruqlari, jihozlar, birliklar hamda binolar turlarini tanlash kabi imkoniyatlar joylashgan menyu va asboblar panellarini o‘z ichiga oladi.
Ommaviy ko‘p o‘yinchili o‘yinlar katta o‘yin olamini va ko‘plab o‘yinchilarning bir vaqtning o‘zida unda qatnashib, o‘zaro aloqada bo‘lishini talab qiladi. Dvijog bajaradigan mahalliy vazifalar boshqa janrlardagiga o‘xshaydi. Biroq bu janrning asosiy xususiyati server dasturiy ta’minotini puxta ishlab chiqishga katta e’tibor qaratilishidir. Serverlar o‘yin olamining holatini saqlashi, o‘yinchilarning ulanishi va uzilishini boshqarishi, o‘yin ichidagi chatlar, ovozli muloqot vositalari va boshqa imkoniyatlarni taqdim etishi kerak.
Tarix
1980-yillarda uy kompyuterlarida yagona standartlar bo‘lmagani va xotira cheklangani sababli boshqa platformaga ko‘chirish ishlari qo‘lda bajarilgan va ko‘p mehnat talab qilgan: faqat ishlash mantig‘i ko‘chirilgan, grafika ekraniga chiqarish, uzilishlarni chaqirish va boshqa qismlar qaytadan yozilgan. Shunga qaramay, o‘sha davrlarda Z-Machine va SCI o‘yin dvijoglari paydo bo‘lgan. Ularni mos ravishda Infocom va Sierra kompaniyalari yaratgan. 1980-yillarda Incentive Software kompaniyasi Freescape — turli platformalarga ko‘chirish mumkin bo‘lgan 3D yadroni ishlab chiqishni boshlagan.
«O‘yin dvijogi» atamasi esa 1990-yillarning o‘rtalarida paydo bo‘lgan. O‘sha davrga kelib IBM bilan mos kompyuterlarning ustunligi uzil-kesil qaror topdi, tezkor protsessorlar va mohirona dasturlash esa uch o‘lchamli o‘yinlarda soniyasiga 30 ta va undan ko‘proq kadr ko‘rsatish imkonini berdi. Doom va Quake o‘yinlari — id Software kompaniyasining mahsulotlari — shu qadar mashhur bo‘ldiki, boshqa ishlab chiquvchilar hamma narsani noldan yaratish o‘rniga dasturiy ta’minotning asosiy qismlarini litsenziya asosida olib, o‘z grafikasi, qahramonlari, qurollari va darajalarini, ya’ni «o‘yin kontenti» yoki «o‘yin resurslari»ni yaratishga kirishdilar. Quake dvijogi o‘ndan ortiq loyihada ishlatilgan va oraliq dasturiy ta’minot (middleware) sanoati rivojiga katta turtki bergan.
Keyinchalik shu yondashuvdan foydalanib yaratilgan o‘yinlarga Unreal (1998-yil, Unreal Engine dvijogi) va Quake III Arena (dvijogi id Tech 3) (1999-yil) misol bo‘ladi. Ularda dvijog va o‘yin mazmuni alohida ishlab chiqilgan. Bunday texnologiyani litsenziyalash ayrim o‘yin ishlab chiquvchilar uchun foydali qo‘shimcha daromad manbaiga aylandi. Masalan, yuqori toifadagi (high-end) tijoriy o‘yin dvijogining bitta litsenziyasi narxi turlicha bo‘lishi, uni litsenziya asosida ishlatuvchilar soni esa bir necha o‘n kompaniyaga yetishi mumkin. Har holda, qayta foydalaniladigan dvijoglar o‘yin ishlab chiqishni tezlashtiradi va soddalashtiradi. Bu raqobat kuchli bo‘lgan kompyuter o‘yinlari sanoatida muhim afzallik hisoblanadi.
O‘yin dvijoglarining yanada takomillashishi tasvirlash (rendering), skript yozish (scripting), badiiy dizayn va o‘yin darajalari dizayni o‘rtasidagi vazifalarning yaqqol ajralishiga olib keldi. Bugungi kunda odatiy o‘yin ishlab chiqish jamoasida dasturchilar qancha bo‘lsa, deyarli shuncha rassom va dizayner bo‘lishi tabiiy hol.
Birinchi shaxs nomidan otishma o‘yinlari hali ham uchinchi tomon o‘yin dvijoglaridan eng ko‘p foydalanadigan janr bo‘lib qolmoqda. Ammo hozir bunday dvijoglar boshqa janrlarda ham ishlatiladi. Masalan, rolli o‘yin (RPG) Morrowind va ommaviy ko‘p o‘yinchili onlayn rolli o‘yin (MMORPG) Dark Age of Camelot o‘yinlari quyidagi dvijogga asoslangan: NetImmerse, ayni paytda Oblivion va Fallout 3 esa ushbu texnologiyaning yangi versiyasi — Gamebryodan foydalanadi. Mashhur ommaviy ko‘p o‘yinchili onlayn rolli o‘yin (MMORPG) Lineage II o‘yini quyidagi dvijogda yaratilgan: Unreal Engine 2 (garchi bu dvijog dastlab otishma o‘yinlari uchun mo‘ljallangan bo‘lsa ham).
O‘yin dvijoglari dastlab o‘yin konsollari uchun ishlab chiqilgan o‘yinlarda ham qo‘llanadi. Masalan, RenderWare dvijogidan quyidagi o‘yin turkumlarida foydalaniladi: Grand Theft Auto va Burnout.
Zamonaviy o‘yin dvijoglari eng murakkab dasturiy mahsulotlardan biri bo‘lib, ko‘pincha o‘nlab turli qismlardan iborat. Ularning har biri o‘yin ehtiyojiga qarab alohida sozlanishi mumkin. Bunday tizimlarni ishlab chiqish qanchalik murakkabligini Slashdot.org saytidagi, ishlab chiquvchiga zarur bo‘lgan odatiy ko‘nikmalar to‘plamini ta’riflovchi izohlardan biri yaqqol ko‘rsatadi.
Umumiy ko‘rinish
Qayta-qayta foydalanish mumkin bo‘lgan dasturiy qismlardan tashqari, o‘yin dvijoglari ishlab chiqish uchun vizual vositalar to‘plamini ham taqdim etadi. Bu vositalar odatda integratsiyalashgan dasturlash muhitini tashkil etib, o‘yinlarni soddalashtirilgan va tezkor ishlab chiqishni konveyer usulidagi ishlab chiqarishga o‘xshash tarzda amalga oshirishga yordam beradi. Bunday o‘yin dvijoglari ba’zan «o‘yinlar uchun oraliq dasturiy ta’minot» (qisq. ODT; ingl. middleware) deb ham ataladi. Chunki biznes nuqtayi nazaridan ular o‘yin dasturini yaratish uchun zarur barcha funksiyalarga ega moslashuvchan va qayta foydalaniladigan dasturiy platformani taqdim etib, xarajatlarni, ishlab chiqishning murakkabligini hamda muddatini qisqartiradi. Bularning barchasi raqobat juda kuchli bo‘lgan videoo‘yinlar sanoatida muhim ahamiyatga ega.
Boshqa oraliq dasturiy ta’minot yechimlari singari, o‘yin dvijoglari ham odatda biror platformaga bog‘lanmaydi. Ular dastlabki kodga ozgina o‘zgartirish kiritish yoki umuman o‘zgartirish kiritmasdan, bir o‘yinni turli platformalarda, jumladan, o‘yin konsollari va shaxsiy kompyuterlarda ishga tushirish imkonini beradi. Ko‘pincha o‘yinlar uchun bunday dasturiy ta’minot komponentli arxitekturaga ega bo‘lib, dvijogning ayrim tizimlarini yanada ixtisoslashgan (va ko‘pincha qimmatroq) oraliq dasturiy qismlar bilan almashtirish yoki kengaytirish mumkin. Masalan, Havok — fizika uchun, FMOD — tovush uchun yoki SpeedTree — tasvirlash uchun ishlatiladi. RenderWare, kabi ayrim o‘yin dvijoglari yagona moslashuvchan tizimni kengaytirish yoki sozlashga asoslangan an’anaviy yondashuv o‘rniga o‘z dvijogini yaratish uchun tanlab birlashtiriladigan, o‘zaro bo‘sh bog‘langan oraliq dasturiy qismlar to‘plami sifatida loyihalanadi. Shunga qaramay, kengaytirish imkoniyati katta amaliy ahamiyatga ega bo‘lgani uchun o‘yin dvijoglarini ishlab chiqishda hamon asosiy ustuvor yo‘nalishlardan biri bo‘lib qolmoqda. Nomiga qaramay, o‘yin dvijoglari real vaqt grafikasi talab qilinadigan boshqa interaktiv dasturlarda, jumladan, reklama namoyishlari, arxitektura vizualizatsiyalari, o‘quv simulyatorlari va modellashtirish muhitlarida ham ko‘p ishlatiladi.
Ayrim o‘yin dvijoglari o‘yin uchun zarur barcha funksiyalarni emas, faqat 3D renderingni real vaqt rejimida bajarish imkonini beradi. Bunday dvijoglarda qolgan funksiyalarni ishlab chiqish yoki ularni boshqa oraliq dasturiy komponentlar yordamida yig‘ish vazifasi o‘yin yaratuvchisiga yuklanadi. Bu turdagi dvijoglar odatda «grafik dvijoglar», «rendering dvijoglari» yoki «3D dvijoglar» deb ataladi; bu atamalar kengroq ma’noga ega «o‘yin dvijogi» tushunchasidan farq qiladi. Biroq terminlar bir xil ishlatilmaydi: masalan, barcha funksiyalarga ega ko‘plab 3D o‘yin dvijoglari ham oddiygina «3D dvijoglar» deb yuritiladi. Grafik dvijoglarga misollar: RealmForge, Ogre 3D, Power Render, Crystal Space va Genesis3D. Zamonaviy o‘yin yoki grafik dvijoglar odatda sahna grafigini — o‘yinning 3D olamini obyektga yo‘naltirilgan shaklda ifodalash vositasini taqdim etadi. U ko‘pincha o‘yin dizaynini soddalashtiradi hamda ulkan virtual olamlarni samaraliroq tasvirlash uchun ishlatilishi mumkin.
Apparat vositalaridan abstraksiyalash
Ko‘pincha 3D dvijoglar yoki o‘yin dvijoglarining tasvirlash tizimlari grafik API asosida quriladi. Masalan, Vulkan, Direct3D yoki OpenGL kabi APIlar grafik protsessor (GPU) yoki videokartadan foydalanish uchun dasturiy abstraksiyani ta’minlaydi. Quyiroq darajadagi kutubxonalar, masalan, DirectX, SDL va OpenAL ham o‘yinlarda qo‘llanadi. Chunki ular kompyuterning boshqa apparat vositalaridan, jumladan, kiritish qurilmalaridan (sichqoncha, klaviatura va joystik), tarmoq hamda tovush kartalaridan apparat platformasiga bog‘lanmagan holda foydalanish imkonini beradi. Apparat yordamida tezlashtiriladigan 3D grafika paydo bo‘lishidan oldin dasturiy tasvirlash vositalari ishlatilgan. Dasturiy rendering hozir ham ayrim modellashtirish vositalarida, tasvir sifati unumdorlikdan (soniyasiga kadrlar soni) muhimroq bo‘lgan vaziyatlarda yoki kompyuter apparat ta’minoti talablarga javob bermaganda, masalan, sheyderlarni qo‘llab-quvvatlamaganda.
Adabiyotlar
- Jeyson, Gregori. Game Engine Architecture (O‘yin dvijogi arxitekturasi) : [ingl.]. — CRC Press, 2009. — 864 bet
Havolalar
- O‘yin dvijoglari haqidagi katta ma’lumotlar bazasi — DevMaster.net
- Terrain in Games — 1997—2000-yillardagi dvijoglarda landshaftlarni tasvirlash texnologiyalarining batafsil sharhi
- «O‘yin dvijoglari anatomiyasi» maqolasi — 3DNews
- Richard Fine. Enginuity (ingl.). GameDev.net. — O‘yin dvijogi yaratish bo‘yicha qo‘llanma. Murojaat qilingan sana: 11-iyul 2009-yil. Arxivga olingan asl nusxa — 5-may 2011-yil.
- O‘yin texnologiyalari ma’lumotlar bazasi Arxiv nusxasi 16-fevral 2013-yilda Wayback Machine’da saqlangan