Microsoft Excel (ba’zan Microsoft Office Excel deb ham ataladi) — elektron jadvallar bilan ishlashga mo‘ljallangan dastur, uni Microsoft kompaniyasi quyidagi platformalar uchun yaratgan: Microsoft Windows, Windows NT va Mac OS, shuningdek Android, iOS va Windows Phone. Dastur iqtisodiy-statistik hisob-kitoblar, grafik vositalar va Power Query ma’lumotlar oqimlarini makrodasturlash tilini, shuningdek Excel 2008 ning Mac OS Xuchun versiyasidan tashqari, VBA (Visual Basic for Applications) makrodasturlash tilini taqdim etadi. Microsoft Excel Microsoft Office to‘plamiga kiradi.
Tarix
1982-yilda Microsoft kompaniyasi o‘zining birinchi elektron jadval protsessori — Multiplandasturini bozorga chiqardi. Dastur CP/Moperatsion tizimli kompyuterlarda ommalashdi, biroq MS-DOS tizimida Lotus 1-2-3dasturidan ortda qoldi. Excelning birinchi versiyasi Mac operatsion tizimiga mo‘ljallangan bo‘lib, 1985-yilda chiqarildi. Windows uchun birinchi versiya esa 1987-yil noyabridataqdim etildi. Lotus kompaniyasi Lotus 1-2-3 dasturining Windowsversiyasini chiqarishga shoshilmadi. Shu sababli 1988-yildan boshlab Excel savdo hajmi bo‘yicha Lotus 1-2-3 dasturidan o‘zib keta boshladi va bu oxir-oqibat Microsoftning dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchilari orasida yetakchi o‘rinni egallashiga yordam berdi. Microsoft taxminan har ikki yilda yangi versiya chiqarib, ustunligini mustahkamlab bordi. Windows platformasi uchun joriy versiya Excel 19 bo‘lib, u Microsoft Office Excel 2019 nomi bilan ham tanilgan. macOS platformasi uchun joriy versiya esa Microsoft Excel 2019 hisoblanadi.
Dastlab Excel tovar belgisi bo‘yicha sud da’vosiga duch kelgan: boshqa bir kompaniya allaqachon «Excel» nomli dasturlar to‘plamini sotayotgan edi. Nizo natijasida Microsoft barcha rasmiy matbuot xabarlari va yuridik hujjatlarida «Microsoft Excel» nomidan foydalanishga majbur bo‘ldi. Biroq vaqt o‘tishi bilan bu amaliyot unutilib ketdi, Microsoft esa boshqa dasturga tegishli tovar belgisini sotib olib, muammoni butunlay hal qildi. Shuningdek, Microsoft dastur nomining qisqartmasi sifatida XL harflaridan foydalanishga qaror qildi: uning belgisi Windows dasturida shu ikki harfning uslublashtirilgan tasviridan iborat, Excel fayllarining standart kengaytmasi esa .xls.
Dastlabki elektron jadval protsessorlariga nisbatan Excel foydalanuvchilarga foydalanuvchi interfeysiningko‘plab yangi imkoniyatlarini taqdim etadi. Ammo asosiy tamoyil o‘zgarmagan: ilk shunday dasturlardan biri bo‘lgan VisiCalcdasturidagi kabi, satrlar va ustunlarda joylashgan kataklar ma’lumotlar yoki formulalarni boshqa kataklarga nisbiy yoki mutlaq havolalar bilan saqlashi mumkin.
Excel foydalanuvchiga ekrandagi jadval ko‘rinishini, jumladan shriftlar, belgilar va kataklarning tashqi ko‘rinishini o‘zgartirish imkonini bergan birinchi elektron jadval protsessori bo‘ldi. Shuningdek, u o‘zgartirilgan kataklarga bog‘liq kataklar qiymatini qayta hisoblashni birinchi bo‘lib joriy etdi. Ilgari jadval protsessorlari barcha kataklarni qayta hisoblar edi: bu yo jadval har safar o‘zgargandan keyin (katta jadvallarda ko‘p vaqt olardi), yo foydalanuvchi buyrug‘i bilan (qayta hisoblanmagan qiymatlar esa uni chalg‘itishi mumkin edi) bajarilardi.
Dastlab Microsoft Office to‘plamiga 1993-yilda birlashtirilgach, Microsoft Word va Microsoft PowerPoint o‘sha paytda shaxsiy kompyuterlarni modernizatsiya qilishga turtki bergan Excel bilan uyg‘unlashishi uchun yangi grafik interfeysga ega bo‘ldi.
Aynan 1993-yildanboshlab Excel tarkibiga Ilovalar uchun Visual Basic (VBA) — Visual Basicasosida yaratilgan, Excelda ishlarni avtomatlashtirish imkonini beruvchi dasturlash tili qo‘shildi. VBA dasturga qo‘shimcha hisoblanadi; Excelning keyingi versiyalarida to‘liq funksiyali integratsiyalashgan ishlab chiqish muhitimavjud. Foydalanuvchi harakatlarini takrorlaydigan VBA kodini yozish va shu yo‘l bilan oddiy ishlarni avtomatlashtirish mumkin. VBA foydalanuvchi bilan muloqot qilish shakllariniyaratishga imkon beradi. Til DLL kutubxonalaridan, jumladan ActiveXkutubxonalaridan foydalanishni (ammo ularni yaratishni emas) qo‘llab-quvvatlaydi; keyingi versiyalarda esa obyektga yo‘naltirilgan dasturlash elementlaridan foydalanish mumkin bo‘lgan.
VBA imkoniyatlari Excelni makroviruslaruchun oson nishonga aylantirdi. Bu antivirus dasturlari ularni aniqlashni o‘rgangunicha jiddiy muammo bo‘lib qoldi. Microsoft xavfni kamaytirish choralarini kechikib joriy etdi va xavfsizlik rejimini tanlash imkonini qo‘shdi:
- Makroslardan foydalanmaslik;
- hujjat ochilganda foydalanuvchidan makroslardan foydalanish yoki foydalanmaslikni so‘rash;
- Ishonchli sertifikatlar bilan imzolangan makroslardan foydalanish.
Excelning 5.0 dan 9.0 gacha bo‘lgan versiyalarida «yashirin dasturchi sovg‘alari (Easter eggs)» mavjud. 10-versiyadan boshlab Microsoft ularni olib tashlash choralarini ko‘ra boshladi.
Versiyalar
Versiyalar — Windows uchun
- 1988-yil — Windows uchun Excel 2.0
- 1990-yil — Excel 3.0
- 1992-yil — Excel 4.0
- 1993-yil — Excel 5.0 (Office 4.2 va 4.3, faqat Windows NT uchun 32 bitli versiyasi ham mavjud)
- 1995-yil — Excel 7 (Windows 95 uchun, Microsoft Office 95 to‘plamiga kiritilgan)
- 1997-yil — Excel 97 (8) (Microsoft Office 97 to‘plamiga kiritilgan)
- 1999-yil — Excel 2000 (9) — Microsoft Office 2000
- 2001-yil — Excel 2002 (10) — Microsoft Office XP
- 2003-yil — Excel 2003 (11) — Microsoft Office 2003
- 2007-yil — Excel 2007 (12) — Microsoft Office 2007
- 2010-yil — Excel 2010 (14) — Microsoft Office 2010
- 2013-yil — Excel 2013 (15) — Microsoft Office 2013
- 2015-yil — Excel 2016 (16) — Microsoft Office 2016
- 2018-yil — Excel 2019 (17) — Microsoft Office 2019
- Eslatma. Windows uchun Excel 1.0 versiyasi ishlatilmagan, chunki u Macintosh uchun Excel 1.0 bilan chalkashib ketishi mumkin edi.
- Eslatma. Excel 6.0 versiyasi mavjud emas, chunki Windows 95 versiyasi Word 7 bilan birga tarqatilgan. Office 95 va Office 4.x to‘plamlaridagi barcha dasturlar OLE 2.0 (dasturlar o‘rtasida ma’lumotlarni avtomatik uzatish) texnologiyasidan foydalangan va Excel 7 Word 7 bilan mos kelishini ko‘rsatishi kerak edi.
- Eslatma. Excel 13.0 versiyasi triskaidekafobiya (o‘n uch sonidan qo‘rqish)sababli o‘tkazib yuborilgan. Excel 2010 dasturining ichki versiyasi 14.0.
Versiyalar — Macintosh uchun
- 1985-yil — Excel 1.0
- 1988-yil — Excel 1.5
- 1989-yil — Excel 2.2
- 1990-yil — Excel 3.0
- 1992-yil — Excel 4.0
- 1993-yil — Excel 5.0
- 1998-yil — Excel 8.0 (Office '98)
- 2000-yil — Excel 9.0 (Office 2001)
- 2001-yil — Excel 10.0 (Office v. X)
- 2004-yil — Excel 11.0 (Office 2004)
- 2008-yil — Excel 12.0 (Office 2008)
- 2011-yil — Excel 14.0 (Office 2011)
- 2015-yil — Excel 15.0 (Office 2016)
Versiyalar — OS/2 uchun
- 1989-yil — Excel 2.2
- 1990-yil — Excel 2.3
- 1991-yil — Excel 3.0
Excelning 7.0 gacha bo‘lgan versiyalarida qayta ishlanadigan hujjatlar ko‘pi bilan 16 384 (214) ta satrni o‘z ichiga olishi mumkin. 8.0-11.0 versiyalarida qayta ishlanadigan hujjatlar ko‘pi bilan 65 536 (216) ta satr va 256 (28) ta ustunni o‘z ichiga olishi mumkin. 12.0 va 14.0 versiyalarida esa ko‘pi bilan 1 048 576 (220) ta satr va 16 384 (214) ta ustun bo‘lishi mumkin.
Fayl formatlari
Microsoft Excelning 2003-versiyasigacha, shu versiya ham kiritilgan holda, sukut bo‘yicha o‘ziga xos ikkilik fayl formati (BIFF) ishlatilgan. Excel 2007 ham BIFF formatini qo‘llab-quvvatlagan, ammo standart format sifatida Microsoft Office Open XML (OOXML) qo‘llanila boshlagan. Excelning aksariyat versiyalari CSV, DBF, SYLK, DIF va boshqa formatlardagi fayllarni o‘qiy oladi.
Office Open XML
Microsoft Excel 2007 va Microsoft Office 2007 to‘plamidagi boshqa dasturlar Microsoft kompaniyasi Office Open XML (OOXML) spetsifikatsiyasida tavsiflagan fayl formatlarini qo‘llab-quvvatlay boshladi.
| Format | Kengaytma | Izohlar |
|---|---|---|
| Excel ish kitobi | .xlsx | Excel 2007 ish kitoblarining standart formati. XML hujjatlari katalogi ZIP arxiviga siqilgan bo‘ladi. Xavfsizlik nuqtayi nazaridan makroslarni qo‘llab-quvvatlamasa-da, ikkilik .xls formatining o‘rnini bosadi. |
| Makrosli Excel ish kitobi | .xlsm | Xuddi shu Excel ish kitobi, ammo makroslarni ham qo‘llab-quvvatlaydi. |
| Ikkilik Excel ish kitobi | .xlsb | Makroslar qo‘llab-quvvatlanadigan xuddi shu Excel ish kitobi, biroq ikkilik formatda. Ikkilik fayllar matnli (XML) fayllarga qaraganda tezroq ochiladi. O‘n minglab satrlar va/yoki yuzlab ustunlardan iborat hujjatlarni saqlash uchun ishlatilishi mumkin. |
| Makrosli Excel shabloni | .xltm | Ish kitoblarini yaratish uchun asos bo‘ladigan shablon. Makroslarni qo‘llab-quvvatlaydi. .xlt formatining o‘rnini egallaydi. |
| Excel qo‘shimchasi | .xlam | Excelga qo‘shimcha funksiyalar va vositalar qo‘shishga mo‘ljallangan qo‘shimcha modul. |
Jadvallarni eksport qilish va ko‘chirish
Microsoft boshqa kompaniyalar dasturlariga Excel jadvallarini ochishga imkon beradigan API taqdim etadi. ActiveX yoki Adobe Flash Playerkabi plaginlar yordamida veb-sahifalarda Excel hujjatlarini ochish mumkin. Apache POI loyihasi Excel jadvallarini o‘qish va yozish uchun Java kutubxonalarini taqdim etadi. CSV yordamida Excel jadvallarini veb-ilovalarga ko‘chirishga ham urinishlar bo‘lgan.
Dasturlash
Excel tarkibida VBAtilida yozilgan kodni tahrirlash uchun muharrir mavjud. Elektron jadval kod va ma’lumotlarning obyektga yo‘naltirilgan modeli orqali boshqariladi. Ma’lumotlarni qayta ishlash va natijani jadvallarda va/yoki diagrammalarda (grafiklarda) aks ettirish mumkin. Jadval kodning interfeysiga aylanadi; u orqali kod bilan ishlash, uni o‘zgartirish va hisob-kitoblarni boshqarish mumkin.
Microsoft Excelda parol bilan himoyalash
Microsoft Excel quyidagi parollarni o‘rnatish imkonini beradi:
- hujjatni ochish paroli;
- hujjatni o‘zgartirish paroli;
- ish varag‘ini himoyalash paroli;
- ish kitobini himoyalash paroli;
- umumiy ish kitobini himoyalash paroli;
- VBA kodini himoyalash paroli.
Hujjatni ochish parolidan tashqari, barcha parollarni hujjat Microsoft Excelning qaysi versiyasida yaratilganidan qat’i nazar olib tashlash mumkin. Bu parollar, avvalo, hujjat ustida birgalikda ishlash uchun mo‘ljallangan. Ulardan foydalanilganda hujjat shifrlanmaydi, faqat o‘rnatilgan parolning xesh-qiymati hujjatda saqlanadi. Ish kitobini himoyalash paroli ishlatilganda esa hujjat ma’lum «VelvetSweatshop» paroli bilan shifrlanadi, biroq bu hujjatga qo‘shimcha himoya bermaydi. Hujjatga begona shaxsning kirishini to‘sishi mumkin bo‘lgan yagona parol turi «ochish paroli» hisoblanadi, ammo bunday himoyaning kriptografik mustahkamligi hujjat Microsoft Excelning qaysi versiyasida yaratilganiga kuchli bog‘liq.
Microsoft Excelning 95 va undan oldingi versiyalari «ochish paroli»ni 16 bitli kalitga aylantiradi. Bunday kalitni bir zumda buzish mumkin. Microsoft Excelning 97 va 2000 versiyalari parolni 40 bitli kalitga aylantiradi. Bunday kalitni zamonaviy qurilmalarda juda tez buzish mumkin. Parol buzish dasturlari soniyasiga yuz minglab parollarni tekshirib, hujjat shifrini ochishga imkon beradigan parolni topishi mumkin. Microsoft Excelning 2003 va XP versiyalari sukut bo‘yicha Microsoft Excelning 97 va 2000 versiyalaridagi himoyadan foydalanadi, qo‘shimcha ravishda esa foydalanuvchiga tizimda mavjud algoritmlardan shifrlash algoritmini tanlash imkonini beradi (CryptoServiceProvider). Dasturlarning standart xatti-harakatiga ishonishga odatlangan foydalanuvchilar uchun bu hujjatlari yetarlicha mustahkam himoyalanmasligini anglatadi.
Microsoft Excel 2007 parolni olib, SHA1 xesh-funksiyasini 50 000 marta bajaradi va 128 bitli kalit oladi, so‘ng AES algoritmi yordamida shu kalit bilan shifrlaydi. Bunday himoya parollarni tekshirish tezligini soniyasiga bir necha yuztagacha kamaytiradi. Microsoft Excel 2010 esa SHA1 xesh-funksiyasini 100 000 marta bajaradi. Xulosa: o‘sha davrda faqat 2007 va 2010 versiyalari mustahkam himoyani ta’minlay olgan; buning sharti — kuchli «ochish paroli».
Tanqid
Hisob-kitoblarda Excel suzuvchi vergulli sonlardanfoydalanadi. Shu sababli Excelning statistik aniqligi tanqid qilinadi. Excel tarafdorlari hisoblash xatolari kuzatiladigan boshlang‘ich ma’lumotlar amalda kam uchrashini, ya’ni bunday muammolar oz sonli foydalanuvchilardagina yuz berishini ta’kidlaydi. 97, 2000 va 2002 versiyalarida ayrim argumentlar bilan MOD (qoldiqli bo‘lish) funksiyasi ishlaganda xato qayd etilgan: funksiya natija o‘rniga #NUM! xatosini qaytargan.
Sanalar bilan bog‘liq muammolar
Excelning 2016-gacha bo‘lgan versiyalarida (shu yil ham kiritilgan) 1900-yil noto‘g‘ri ravishda kabisa yilideb hisoblangan. Bu xato dastlab Lotus 1-2-3dasturida yuzaga kelgan. Moslikni ta’minlash uchun xato Excelga ataylab kiritilgan va avvalgi versiyalar bilan teskari moslik uchun saqlab qolingan.
Jahon chempionati
2025-yil dekabrida Las-Vegasda Excel bo‘yicha jahon chempionati bo‘lib o‘tdi. Musobaqada butun dunyodan ushbu dastur bilan ishlashda eng katta tajribaga ega 128 nafar ishtirokchi qatnashdi. Finalda ular vaqt bilan cheklangan 130 ta masalani yechishi kerak edi. G‘olib irlandiyalik Diarmuid Erli bo‘lib, u chempionlik unvoni va 5 000 USD mukofotni qo‘lga kiritdi. Final bellashuvi efirga uzatilgan telekanal — ESPN.
Excelda aks ettirish xatolari
22-sentabr 2007-yilda ayrim vaziyatlarda Excel 2007 noto‘g‘ri natijalarni ko‘rsatishi haqida xabar berildi. Xususan, ko‘paytmasi 65 535 ga teng bo‘lgan ayrim son juftliklari (masalan, 850 va 77,1) uchun Excel 100 000 qiymatini ko‘rsatgan. Bu shunday juftliklarning taxminan 14,5 foizida yuz bergan. Natijaga bir qo‘shilsa, Excel 100 001 — noto‘g‘ri natijani ko‘rsatgan. Natijadan bir ayirilsa, Excel 65 534 — to‘g‘ri natijani ko‘rsatgan. Natija 2 ga ko‘paytirilsa, Excel 131 070 — to‘g‘ri natijani ko‘rsatgan. Natija 2 ga bo‘linsa, Excel 32 767,5 — to‘g‘ri natijani ko‘rsatgan.
Microsoft o‘zining Microsoft Excel blogida muammo suzuvchi vergulli o‘n ikkita sonni aks ettirishda yuzaga kelishini ma’lum qildi: ularning oltitasi 65 534,999 999 999 95 bilan 65 535 orasida, yana oltitasi esa 65 535,999 999 999 95 bilan 65 536 orasida (chegara qiymatlari kiritilmaydi). Hisoblash natijasi shu o‘n ikki sondan biriga teng bo‘lsa, natija ekranda noto‘g‘ri ko‘rsatilgan. Ammo kataklarda saqlanayotgan va boshqa kataklarga uzatilayotgan ma’lumotlar to‘g‘ri qolgan. Faqat ko‘rsatilayotgan qiymatlar xato bo‘lgan. Muammo Excel 2007 da paydo bo‘lgan va oldingi versiyalarda kuzatilmagan. 9-oktabr 2007-yilda Microsoft xatoni tuzatuvchi yamoq (patch)chiqardi. U Service Pack 1 yangilanishlar to‘plamiga ham kiritildi.
Microsoft Excel 2016 da bu xato kuzatilmaydi.
Adabiyotlar
- Jon Uokenbax. Excel 2013: VBAda professional dasturlash = Excel 2013 Power Programming with VBA. — M.: «Dialektika», 2014. — 960 bet — ISBN 978-5-8459-1877-2.
- Greg Xarvi. Boshlovchilar uchun Microsoft Excel 2013 = Excel 2013 For Dummies. — M.: «Dialektika», 2013. — 368 bet — ISBN 978-5-8459-1855-0.
- A. N. Komarovskiy. MS Excelda dinamik effektlar (mavjud bo‘lmagan havola — tarixi) // InformatikA. — M., 2007. — № 05. — B. 20-25.
- A. N. Komarovskiy. Mantiqiy sxemalarni dinamik tahlil qilish uchun MS Excelda shartli formatlashdan foydalanish (mavjud bo‘lmagan havola — tarixi) // InformatikA. — M., 2007. — № 06. — B. 10-20.
- D. Yu. Usenkov. Excelda 3D sirtlar // InformatikA. — M., 2013. — Yanvar. — B. 40—45.
Havolalar
- Microsoft Office rasmiy sayti
- .NET Framework yordamida Excel fayllari bilan ishlash (ingliz tilida)
- MVP saytlar ro‘yxati (ingliz tilida)