Ko‘rinadigan yorug‘lik nima?
Ko‘rinadigan yorug‘likning to‘lqin uzunligi taxminan 400 nm dan 700 nm gacha, chastota diapazoni esa taxminan 400 THz dan 800 THz gacha bo‘ladi. Elektromagnit spektrning bu qismi inson ko‘zi tomonidan optik jihatdan “ko‘rilishi” va farqlanishi mumkin. Oq yorug‘lik prizma orqali o‘tkazilganda, u ko‘rinadigan yorug‘lik spektrining yetti rangiga ajraladi. Quyosh tabiiy ko‘rinadigan yorug‘lik manbasiga misol bo‘la oladi.
Garchi biz yorug‘likning ko‘plab to‘lqin uzunliklarini ko‘ra olmasak ham (ularning ayrimlari ba’zi hayvonlarga ko‘rinishi mumkin), ularni aniqlash uchun asbob-uskunalarga egamiz. Biroq bizning dunyomiz to‘liq ko‘rinadigan yorug‘lik atrofida shakllangan, chunki uni biz oson idrok eta olamiz.
Ko‘rinadigan yorug‘likning eng ravshan qo‘llanilishidan tashqari (biz undan ko‘rish uchun foydalanamiz), yorug‘likning ayrim xossalari — masalan, uning qattiq devorlardan o‘ta olmasligi va sun’iy yoritish imkoniyati — bizni unga nihoyatda bog‘liq qilib qo‘yadi. Hozirgi kunda biz ko‘rinadigan yorug‘likdan aloqa vositasi sifatida ham foydalanishimiz mumkin. Ko‘rinadigan yorug‘lik orqali aloqa (Visible Light Communication, VLC) mobil ulanish uchun ham qo‘llanilishi mumkin, garchi bunda xavfsizlik masalalariga ma’lum darajada yetarlicha e’tibor berilmasligi mumkin. Shuningdek, u Wi-Fi va mobil telefonlardan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘lmagan shifoxonalar kabi hududlarda aloqa uchun ham ishlatiladi.
Ko‘rinadigan yorug‘lik spektri nima?
Elektromagnit spektrning inson ko‘zi ko‘ra oladigan qismi ko‘rinadigan yorug‘lik spektri deb ataladi. Bundan tashqari, to‘lqin uzunliklarining aynan shu oralig‘i ko‘rinadigan yorug‘lik deb yuritiladi. Odatda inson ko‘zi 380 nanometrdan 700 nanometrgacha bo‘lgan to‘lqin uzunliklarini aniqlay oladi.
Biz ko‘rinadigan yorug‘lik yordamida qanday ko‘ramiz?
Quyosh ko‘rinadigan yorug‘lik to‘lqinlarining tabiiy manbaidir. Biz ko‘rayotgan barcha narsalar atrofimizdagi jismlardan qaytgan Quyosh nuri aksidir. Ko‘zimizdagi konuslar (cones) ana shu mayda yorug‘lik to‘lqinlarini qabul qiluvchilardir. Biz ko‘rayotgan jismning rangi — shu jismdan qaytayotgan yorug‘lik rangidir. Qolgan barcha ranglar esa yutiladi.
Ko‘rinadigan yorug‘lik astronomiyasi
Yulduzlar kabi qaynoq jismlarning haroratini ularning nurlanish xususiyatlari orqali taxmin qilish mumkin. Masalan, Quyosh sirtining harorati 5 800 Kelvinni tashkil etadi. Quyosh nuri taxminan 550 nm cho‘qqi to‘lqin uzunligiga ega bo‘lib, biz uni ko‘rinadigan oq yorug‘lik sifatida qabul qilamiz. Agar Quyoshning harorati pastroq, taxminan 3 000 °C bo‘lganida, u qizg‘ish ko‘rinishda bo‘lar edi. Agar u issiqroq, taxminan 12 000 °C bo‘lganida esa, ko‘k rangda ko‘rinar edi.
