JSONB ma’lumotlar formati

JavaScript obyektlarini belgilash formati (JavaScript Object Notation)
Изображение логотипа
Kengaytma .json
MIME-turi application/json
Format turi Maʼlumotlar almashinuvi
Kelib chiqqan manbasi JavaScript
Standart(lar) STD 90 (RFC 8259), ECMA-404, ISO/IEC 21778:2017
Ochiq format? Ha
Veb-sayt json.org
Логотип Викисклада Vikimediyadagi mediafayllar

JSON (ingl. JavaScript Object Notation, ingliz tilida odatda quyidagicha talaffuz qilinadi: /ˈdʒeɪsən/ yoki /ˈdʒeɪˌsɒn/) — maʼlumot almashishga moʻljallangan matnli format, uning asosini JavaScript tashkil etadi. Boshqa koʻplab matnli formatlar kabi JSONʼni ham inson oson oʻqiy oladi. JSON formatining muallifi — Duglas Krokford.

JavaScriptʼdan (aniqrogʻi, ECMA-262 ning 1999-yilgi standarti bilan belgilangan tilning bir qismidan) kelib chiqqaniga qaramay, bu format dasturlash tilidan mustaqil sanaladi va deyarli har qanday dasturlash tili bilan ishlatilishi mumkin. Koʻplab tillarda JSON maʼlumotlarini yaratish va qayta ishlash uchun tayyor kodlar mavjud.

Uzatish uchun moʻljallangan matn UTF-8 kodlashida va BOM belgisiz boʻlishi kerak.

Qoʻllanilishi

Ixchamligi tufayli, XML bilan taqqoslaganda, JSON formati murakkab tuzilmalarni seriyalashtirish uchun qulayroq boʻlishi mumkin. U veb-ilovalarda brauzer bilan server oʻrtasida (AJAX), shuningdek, serverlar oʻrtasida (dasturiy HTTP interfeyslari orqali) maʼlumot almashish uchun qoʻllaniladi.

JSON JavaScript sintaksisining bir qismi boʻlgani uchun uni tilga oʻrnatilgan quyidagi funksiya yordamida tezda deseriyalashtirish mumkin: JSON.parse().

Sintaksis

JSON matni (kodlangan koʻrinishda) ikki xil tuzilmadan birini ifodalaydi:

  • Quyidagi shakldagi juftliklar toʻplami: kalit: qiymat. Turli dasturlash tillarida bu yozuv, tuzilma, lugʻat, xesh-jadval, roʻyxat (kalitli) yoki assotsiativ massiv sifatida amalga oshiriladi. Kalit faqat satr boʻlishi mumkin (harf registriga sezgirlik standart bilan tartibga solinmaydi va dasturiy taʼminot ixtiyoriga qoldiriladi. Odatda dasturlar katta-kichik harflarni farqlaydi — turli registrdagi harflar bilan yozilgan nomlar boshqa-boshqa deb hisoblanadi, masalan), qiymat esa istalgan shaklda boʻlishi mumkin. Takroriy kalit nomlariga ruxsat beriladi, ammo standart buni tavsiya qilmaydi; bunday holatni qanday qayta ishlash dasturiy taʼminotga bogʻliq: faqat birinchi kalitni hisobga olish, faqat oxirgisini olish yoki xatolik chiqarish mumkin.
  • Tartiblangan qiymatlar toʻplami. Koʻplab tillarda bu massiv, vektor, roʻyxat yoki ketma-ketlik koʻrinishida amalga oshiriladi.

sifatida amalga oshiriladi. JSON ishlatadigan maʼlumot tuzilmalari barcha zamonaviy dasturlash tillarida qoʻllab-quvvatlanadi. Shu bois JSON orqali turli dasturlash tillari va dasturiy tizimlar oʻrtasida maʼlumot almashish mumkin.

JSONʼda quyidagilar qiymat boʻlishi mumkin:

  • yozuv — tartiblanmagan kalit:qiymat juftliklaridan iborat boʻlib, «{ }» jingalak qavslari ichiga olinadi. Kalit satr bilan ifodalanadi, kalit va qiymat orasiga «:» belgisi qoʻyiladi. Kalit–qiymat juftliklari bir-biridan vergul bilan ajratiladi.
  • massiv (bir oʻlchamli) — tartiblangan qiymatlar toʻplamidir. Massiv «[ ]» kvadrat qavslari ichiga olinadi. Qiymatlar vergul bilan ajratiladi. Massiv boʻsh, yaʼni birorta ham qiymatga ega boʻlmasligi mumkin. Bitta massiv ichidagi qiymatlar turli turga mansub boʻlishi mumkin.
  • son (butun yoki haqiqiy son).
  • literallar true (mantiqiy qiymat — «rost»), false (mantiqiy qiymat — «yolgʻon») va null.
  • satr — nol yoki undan ortiq Unicode belgilarining tartiblangan toʻplami boʻlib, qoʻshtirnoq ichiga olinadi. Belgilarni ekranlash ketma-ketliklari (escape sequences) yordamida ham koʻrsatish mumkin. Ular teskari qiya chiziq «\» (quyidagi variantlar qoʻllab-quvvatlanadi: \", \\, \/, \t, \n, \r, \f va \b) yoki Unicode kodlashidagi oʻn oltilik kod bilan \uFFFF koʻrinishida yozilishi mumkin.

Satr ham shu nomdagi maʼlumot turining literaliga juda oʻxshaydi; bu maʼlumot turi quyidagi tilda mavjud: JavaScript. Son ham JavaScriptʼdagi songa juda oʻxshaydi, faqat oʻnlik format (ajratuvchi sifatida nuqta bilan) ishlatiladi. Istalgan ikkita sintaktik element orasiga boʻsh joy qoʻyish mumkin.

Quyidagi misolda insonni tavsiflovchi obyekt haqidagi maʼlumotlarning JSON koʻrinishi keltirilgan. Maʼlumotlar ichida satrli ism va familiya maydonlari, manzil haqidagi maʼlumotlar hamda telefon raqamlari roʻyxatini oʻz ichiga olgan massiv mavjud. Misoldan koʻrinib turibdiki, qiymat ichma-ich joylashgan tuzilma boʻlishi mumkin.

{
   "firstName": "Иван",
   "lastName": "Иванов",
   "address": {
       "streetAddress": "Московское ш., 101, кв.101",
       "city": "Ленинград",
       "postalCode": 101101
   },
   "phoneNumbers": [
       "812 123-1234",
       "916 123-4567"
   ]
}

JSONʼda qiymat sifatida sonlar ham, satrlar ham ishlatilishi mumkin. Shuning uchun "postalCode": "101101" yozuvida satr, "postalCode": 101101 yozuvida esa sonli qiymat mavjud. Zaif tiplash tufayli JavaScript va PHP tillarida satrni songa aylantirish dastur mantiqiga taʼsir qilmasligi mumkin. Shunga qaramay, qiymatning turiga ehtiyotkorlik bilan yondashish tavsiya etiladi, chunki JSON turli tizimlar oʻrtasida maʼlumot almashish uchun xizmat qiladi.

XML tilida shunga oʻxshash tuzilma taxminan quyidagicha koʻrinadi:

<person>
  <firstName>Иван</firstName>
  <lastName>Иванов</lastName>
  <address>
    <streetAddress>Московское ш., 101, кв.101</streetAddress>
    <city>Ленинград</city>
    <postalCode>101101</postalCode>
  </address>
  <phoneNumbers>
    <phoneNumber>812 123-1234</phoneNumber>
    <phoneNumber>916 123-4567</phoneNumber>
  </phoneNumbers>
</person>

yoki bunday:

<person firstName="Иван" lastName="Иванов">
  <address streetAddress="Московское ш., 101, кв.101" city="Ленинград" postalCode="101101" />
  <phoneNumbers>
    <phoneNumber value="812 123-1234"/>
    <phoneNumber value="916 123-4567"/>
  </phoneNumbers>
</person>

JSON5

JSON5 — json formatini ECMAScript 5 sintaksisiga mos ravishda kengaytirish taklifidir. Bunga jsonʼdan faqat dasturlar oʻrtasidagi aloqa uchun emas, balki maʼlumotlarni qoʻlda yaratish va tahrirlashda ham foydalanilishi sabab boʻlgan. JSON5 fayli har doim ECMAScript 5 tilidagi sintaktik jihatdan toʻgʻri kod hisoblanadi. JSON5 JSON bilan orqaga mos keladi. Ayrim dasturlash tillari uchun JSON5 parserlari allaqachon mavjud.

Baʼzi yangiliklar:

  • Bir qatorli // hamda koʻp qatorli /* */ izohlardan foydalanish mumkin.
  • Yozuv va roʻyxatlarda oxirgi elementdan keyin ham vergul qoʻyish mumkin (elementlarni nusxalashda qulay).
  • Agar yozuv kalitlari ECMAScript 5 qoidalariga koʻra yaroqli identifikator boʻlsa, ularni qoʻshtirnoqsiz yozish mumkin.
  • Satrlar yakka tirnoq yoki qoʻshtirnoq ichiga olinishi mumkin.
  • Sonlar oʻn oltilik koʻrinishda yozilishi, oʻnlik nuqtadan boshlanishi yoki nuqta bilan tugashi, Infinity, -Infinity, NaN va -NaN qiymatlarini oʻz ichiga olishi hamda + belgisi bilan boshlanishi mumkin.

YAML bilan taqqoslash

Funksional imkoniyatlari hamda sintaksisi jihatidan JSON YAML tilining bir qismidir. Xususan, YAML 1.2 spetsifikatsiyasida «JSON formatidagi har qanday fayl YAML formatidagi toʻgʻri fayl hisoblanadi», deb koʻrsatilgan. Eng keng tarqalgan parser YAMLʼni ham, JSONʼni ham qayta ishlay oladi. YAML spetsifikatsiyasi 1.2 versiyasigacha JSONʼni toʻliq qamrab olmagan; buning asosiy sabablari YAMLʼda UTF-32 uchun ichki qoʻllab-quvvatlashning yoʻqligi va ajratuvchi verguldan keyin boʻsh joy qoʻyish talabi edi. Bundan tashqari, JSON spetsifikatsiyasida /* */ uslubidagi izohlar ham mavjud edi.

YAMLʼning eng muhim farqi — JSONʼda muqobili boʻlmagan sintaktik kengaytmalarning mavjudligi:

  • Quyidagi relyatsion maʼlumotlar qoʻllab-quvvatlanadi: YAML hujjatida fayl yoki oqimning oldingi qismida uchragan langar (anchor)ga murojaat qilish mumkin; shu tariqa rekursiv tuzilmalarni ifodalash mumkin.
  • Quyidagi kengaytiriladigan maʼlumot turlari sodda turlardan (satrlar, sonlar, mantiqiy qiymatlar va boshqalar) tashqari ham qoʻllab-quvvatlanadi;
  • Chekinishlarga asoslangan blokli sintaksis qoʻllab-quvvatlanadi; bu tuzilmali maʼlumotlarni turli qavslar, qoʻshtirnoqlar va boshqa ortiqcha belgilarsiz ifodalash imkonini beradi.

JSON Schema

JSON Schema — JSON hujjatining tuzilishini tavsiflash tillaridan biri. JSON sintaksisidan foydalanadi. U XML Schema, RelaxNG, Kwalify tushunchalariga asoslanadi. JSON Schema — oʻzini oʻzi tavsiflovchi til boʻlib, maʼlumotlarni qayta ishlash va ularning yaroqliligini tavsiflash uchun bir xil seriyalashtirish/deseriyalashtirish vositalaridan foydalanish mumkin.

Bogʻlangan maʼlumotlar uchun JSON-LD formati

JSON standarti obyektlarga havolalarni qoʻllab-quvvatlamaydi, ammo qoʻshimcha kelishuvlar yordamida istalgan natijaga erishish mumkin. W3C bogʻlangan maʼlumotlar uchun JSON-LD formatini tavsiya etadi; unda RDF maʼlumotlar modelidan foydalaniladi. JSON-LDʼda maʼlumotlarga JSON hujjatidagi obyektlar xususiyatlarini ontologiya elementlariga bogʻlaydigan kontekst (context) qoʻshiladi.

Quyidagi JavaScript kod misolida brauzer XMLHttpRequest orqali serverdan JSON formatidagi obyektni qanday soʻrashi koʻrsatiladi (dasturning server qismi keltirilmagan; unda quyidagi manzilga kelgan soʻrovlarga JSON satri koʻrinishida javob qaytaradigan kod joylashishi kerak: url).

var http_request = new XMLHttpRequest();
http_request.onreadystatechange = function () {
    if (http_request.readyState !== 4)
        return;
        
    if (http_request.status !== 200)
        throw new Error('request was defeated');
        
    do_something_with_object(JSON.parse(http_request.responseText));
    http_request = null;
};
http_request.open("GET", url, true);
http_request.send(null);

Shuni taʼkidlash kerakki, XMLHttpRequest dan foydalanishning bu misoli Internet Explorerning 6-versiyasigacha (shu versiyani ham qoʻshgan holda) ishlamaydi. Shu sababli ular uchun biroz boshqacha kod kerak. XMLHttpRequest imkoniyatlari bir manba siyosati (same-origin policy) sababli cheklangan: soʻrovga javob qaytaradigan URL manzili javobni soʻrayotgan sahifa joylashgan server bilan bir xil DNS domenida boʻlishi kerak. Muqobil yondashuv sifatida JSONP ishlatiladi. Bunda mijoz va server oʻrtasida kodlangan funksiya chaqiruvi uzatiladi. Natijada mijoz boshqa domenlardan JSONʼda kodlangan maʼlumotlarni yuklay oladi va soʻrov yuborgan tomonni jarayon tugagani haqida xabardor qiladi. Biroq bu usul ayrim xavfsizlik xatarlarini yuzaga keltiradi hamda serverga qoʻshimcha talablar qoʻyadi.

Muqobil ravishda sahifa kodida JSON maʼlumotlarini asinxron soʻrash uchun <iframe> elementlaridan yoki shunchaki <form action="url_to_cgi_script"> dan foydalanish mumkin. Bu usullar XMLHttpRequest keng qoʻllab-quvvatlanishidan oldin ommalashgan edi.

JSON maʼlumotlarini uzatishda dinamik <script> teglaridan ham foydalanish mumkin. Bu usul bir manba siyosatini (same-origin policy) chetlab oʻtish imkonini beradi, lekin xavfsizlik zaifliklariga ega kod hosil boʻlishiga olib keladi. Xavfsizroq muqobil sifatida JSONRequest vositasidan foydalanish taklif etilgan.

Xavfsizlik masalalari

JSON maʼlumotlarni seriyalashtirilgan shaklda uzatishga moʻljallangan boʻlsa-da, uning sintaksisi JavaScript sintaksisiga mos keladi. Bu esa bir qator xavfsizlik muammolarini keltirib chiqaradi. Tashqi manbadan JSON formatida olingan maʼlumotlarni qayta ishlashda koʻpincha eval() funksiyasi hech qanday dastlabki tekshiruvsiz qoʻllanadi.

JavaScript eval()

JSON JavaScriptʼning sintaktik jihatdan toʻgʻri kod boʻlagini tashkil etgani uchun JavaScript dasturida JSON maʼlumotlarini tahlil qilishning eng oddiy usuli JavaScriptʼga oʻrnatilgan eval() funksiyasidan foydalanishdir. Bu funksiya JavaScript ifodalarini bajarishga moʻljallangan. Bunday yondashuvda qoʻshimcha parserlardan foydalanishga hojat qolmaydi.

Agar eval() funksiyasi ishlatilsa va JSON maʼlumotlari olinadigan manba ishonchli[ingl.] boʻlmasa, tizim zaiflashadi. Zararli JavaScript kodi yordamida quyidagi turdagi hujum amalga oshirilishi mumkin: kod kiritish[ingl.]. Bu zaiflik orqali maʼlumotlarni oʻgʻirlash yoki autentifikatsiyani qalbakilashtirish mumkin.

Faqat JSON maʼlumotlarini qayta ishlay oladigan yangi JSON.parse() funksiyasi taklif qilingan. U ECMAScript standartining toʻrtinchi versiyasida taqdim etilgan va «JSON: XMLʼga yengil muqobil» maqolasida tavsiflangan. Hozirda u JavaScript kutubxonasi sifatida mavjud va ECMAScriptʼning beshinchi tahririga kiritilgan.

Oʻrnatilgan JSON qoʻllab-quvvatlovi

Veb-brauzerlarning soʻnggi versiyalari JSONʼni bevosita qoʻllab-quvvatlaydi va uni qayta ishlay oladi.

Domenlararo soʻrovni qalbakilashtirish

JSONʼdan puxta oʻylanmagan holda foydalanish veb-saytlarni saytlararo soʻrovlarni qalbakilashtirish (CSRF yoki XSRF) hujumlariga nisbatan zaif qiladi. Chunki <script> tegi resursdan foydalanayotgan sahifa bilan bir domenga tegishli boʻlmagan manbani koʻrsatishga ruxsat beradi. Shu sababli JSON koʻrinishidagi maʼlumot niqobi ostida istalgan sahifa kontekstida kod bajarilishi mumkin. Bu esa boshqa saytda avtorizatsiyadan oʻtgan foydalanuvchilarning maxfiy maʼlumotlarini oshkor etish imkonini beradi: parollar yoki boshqa maxfiy axborot qoʻlga kiritilishi mumkin.

Muammo faqat JSON maʼlumotlari uchinchi tomon tomonidan qoʻlga kiritilishi mumkin boʻlgan maxfiy axborotni oʻz ichiga olganida va server tashqi soʻrovga maʼlumot olishni taqiqlash uchun bir manba siyosati[ingl.]ga tayanadigan holatlarda yuzaga keladi. Server soʻrovning haqiqiyligini tekshirib, maʼlumotni faqat ruxsat etilgan soʻrovga taqdim etsa, bunday muammo boʻlmaydi. HTTP cookie orqali soʻrovning haqiqiyligini aniqlab boʻlmaydi. Faqat HTTP cookieʼdan foydalanish saytlararo soʻrovlarni qalbakilashtirishga yoʻl ochadi.

JSONP va JSONPP

JSONP (ingl. JSON Padding — «qoʻshimcha qoplamali JSON») — teskari chaqiruv (callback) funksiyasi nomi kirish argumenti sifatida koʻrsatiladigan JSON kengaytmasidir.

Ushbu texnologiya brauzerning xavfsizlik siyosati <script type="text/javascript" src="…"></script> tegi orqali sahifa yuklangan serverdan boshqa serverlarga murojaat qilishni taqiqlamasligiga asoslanadi.

JSONP ishlatilmasa (yaʼni maʼlumotlar shunchaki JSON koʻrinishida kodlansa), server faqat maʼlumotni qaytarishi mumkin. Masalan:

{"paper": "A4", "count": 5}

Biroq bu faqat maʼlumot boʻlib, brauzerning ishlashiga taʼsir koʻrsata olmaydi.

JSONP usulida tashqi serverga GET soʻrovi satrida callback funksiyasining nomi uzatiladi:

<script type="text/javascript" src="http://example.com/getjson?jsonp=parseResponse"></script>

Bu yerda jsonp parametri parseResponse nomli callback funksiyasini bildiradi.

Endi tashqi example.com serveri quyidagi kodni qaytarishi mumkin:

parseResponse({"paper": "A4", "count": 5})

Endi bu kod birinchi domenning JavaScript funksiyasini chaqiradi.

Bu gʻoya ilk bor 2005-yilda MacPython blogida ilgari surilgan boʻlib, hozir koʻplab Web 2.0 ilovalarida, jumladan, Dojo Toolkit Applications, Google Toolkit Applications [https://www.webcitation.org/6Djo88laj?url=http://www.gwtapps.com/?p=42%5d va zanox Web Servicesʼda qoʻllaniladi. Protokolni keyinchalik kengaytirish boʻyicha, masalan, S3DB veb-xizmatlari qoʻllab-quvvatlaydigan JSONPP usulida qoʻshimcha argumentlarni kiritish kabi takliflar ham bildirilgan.

JSONP script teglaridan foydalanishi sababli, chaqiruvlar amalda tashqi dunyo uchun ochiq boʻladi. Shu bois JSONP maxfiy maʼlumotlarni saqlash uchun mos kelmasligi mumkin.

Tashqi saytlardan script teglarini ulash ularga saytga istalgan kontentni uzatish imkonini beradi. Agar tashqi saytda JavaScript kodini kiritishga imkon beruvchi zaifliklar mavjud boʻlsa, bu asosiy saytga ham taʼsir qilishi mumkin.

JSONPP (ingl. parameterized JSON with padding — «parametrlashtirilgan qoʻshimcha qoplamali JSON») — JSONP gʻoyasining rivojlantirilgan shakli.

JSONPP manba URL manzilini, JSON maʼlumotlarini qayta ishlaydigan funksiya nomini, maʼlumot olingandan keyin eval orqali bajariladigan satrni va maʼlumotlar qayta ishlangach eval orqali bajariladigan satrni oʻz ichiga oladi:

JSON_call(SRC,JSONP,JSONPP,ONLOAD);

natijada quyidagicha oʻraladi

ans = JSONP(SRC)
{
    eval(JSONPP(ans));
    eval(ONLOAD);
}

Umuman, JSONPP gʻoyasi uchun parametrlar soni muhim emas. SRC, JSONP va JSONPP parametrlarining mavjudligi (hamda ularni dastlab server, soʻng mijoz tomonida qayta ishlash) bu usulni JSONPP deb hisoblash uchun yetarlidir.

Buni S3DB xizmati bilan ishlash misolida koʻrib chiqamiz.

function s3db_jsonpp_call(src, next_eval){
	var call = "call_"+Math.random().toString().replace(/\./g,"");
	var headID = document.getElementsByTagName("head")[0];
	var script = document.createElement('script');
	script.id = call;
	script.type = 'text/javascript';
	// using padded, parameterized json
	src = src+"&format=json&jsonp=s3db_jsonpp&jsonpp="+next_eval+"&onload=remove_element_by_id('"+script.id+"')";
	script.src = src;
	headID.appendChild(script); // retrieve answer
}
function s3db_jsonpp(ans, jsonpp){
	eval(jsonpp);
	return ans;
}
function remove_element_by_id(id){
	var e = document.getElementById(id);
	e.parentNode.removeChild(e);
	return false;
}

Misolda s3db_jsonpp_call() funksiyasi DOMʼning head qismida src atributi JSONPP chaqiruviga mos keluvchi script elementini yaratadi.

Serverdan javob olingach, s3db_jsonpp() funksiyasi chaqiriladi — u JSONP qoidalariga muvofiq, chaqiruv parametrlarida uzatilgan boʻladi.

Aynan s3db_jsonpp() ichida eval(jsonpp) bajariladi va ans qiymati qaytariladi.

eval(onload) chaqiruvi remove_element_by_id() funksiyasini ishga tushiradi. U head qismida yaratilgan script elementini uning id qiymati orqali topib oʻchiradi, chunki bu element boshqa kerak boʻlmaydi: misolda id s3db_jsonpp_call() funksiyasining boshida tasodifiy yaratilgan. Mazkur chaqiruv server javobida mavjud.

JSONB

JSONB — JSONʼning ikkilik kengaytmasi boʻlib, PostgreSQL maʼlumotlar bazasini boshqarish tizimining 9.4.18 versiyasida joriy etilgan. Aslida JSONB JSONʼning ikkilik koʻrinishidir. Farqi shundaki, saqlanadigan satrlardan boʻsh joylar olib tashlanadi, obyektlarning tartibi saqlanmaydi va takrorlangan kalitlar uchun faqat oxirgi qiymat saqlanadi.

Havolalar