Git («git» deb talaffuz qilinadi) — taqsimlangan versiyalarni boshqarish tizimi. Loyiha Linus Torvalds tomonidan Linux yadrosi ishlab chiqilishini boshqarish uchun yaratilgan. Uning birinchi versiyasi 7-aprel (2005-yil) kuni chiqarilgan; loyiha muvofiqlashtiruvchisi — Jun Hamano.
Git’dan foydalanadigan loyihalar orasida Linux yadrosi, Swift, Android, Drupal, Cairo, GNU asosiy utilitalari, Mesa, Wine, Chromium, Compiz Fusion, FlightGear, jQuery, PHP, NASM, MediaWiki, DokuWiki, Qt, shuningdek, bir qator Linux distributivlari.
Dastur erkin dasturiy ta’minot hisoblanadi va GNU GPL litsenziyasining 2-versiyasi asosida tarqatiladi. Sukut bo‘yicha TCP porti 9418.
Tarixi
Linux yadrosini ishlab chiqishda mulkiy BitKeeper qo‘llanilgan. Uning muallifi — Larri Makvoy, o‘zi ham Linux dasturchisi bo‘lgani uchun loyihaga dasturdan bepul litsenziya asosida foydalanish imkonini bergan. Yuqori malakali dasturchilar bir nechta yordamchi dastur yaratgan, ulardan biri uchun Endryu Trijell BitKeeper ma’lumot uzatish formatiga teskari muhandislik (reverse engineering) usulini qo‘llagan. Bunga javoban Makvoy dasturchilarni kelishuvni buzishda ayblab, litsenziyani bekor qilgan. Shundan so‘ng Torvalds yangi tizim yaratishga kirishgan: mavjud ochiq tizimlarning hech biri minglab dasturchilarning sa’y-harakatlarini muvofiqlashtirishga imkon bermas edi (aynan shu ziddiyat Mercurial yaratilishiga ham sabab bo‘lgan). Asosiy g‘oya oddiy edi: CVS yondashuvini tubdan o‘zgartirish va ayni paytda ishonchlilikni oshirish.
Dastlabki ishlab chiqish bir haftadan kam davom etgan: ish 3-aprel (2005-yil) kuni boshlangan va 7-aprelga kelib Git kodi hali to‘liq tayyor bo‘lmagan tizimning o‘zi orqali boshqarilgan. 16-iyunda Linux loyihasi Git’ga o‘tkazilgan, 25-iyulda esa Torvalds bosh ishlab chiquvchi vazifasidan voz kechgan.
Torvalds o‘zi tanlagan git nomi (inglizcha so‘zlashuv tilida «yaramas» degan ma’noni anglatadi) haqida kinoya bilan shunday degan:
Men xudbin ablahman, shu bois barcha loyihalarimni o‘z nomim bilan atayman. Avval Linux, endi git.
Men xudbin ablahman, shu bois barcha loyihalarimni o‘z nomim bilan atayman. Avval Linux, endi git.
Imkoniyatlari
Tizim maxsus ravishda skriptlarda foydalanish uchun yaratilgan dasturlar to‘plami sifatida loyihalashtirilgan. Bu Git asosida ixtisoslashgan versiyalarni boshqarish tizimlari yoki foydalanuvchi interfeyslarini qulay yaratish imkonini beradi. Masalan, Cogito Git repozitoriylari uchun shunday qobiq dasturiga misol bo‘lsa, StGit Git’dan tuzatishlar to‘plamini boshqarish uchun foydalanadi (patchlar).
Git versiyalarni tezda tarmoqlarga ajratish va birlashtirishni qo‘llab-quvvatlaydi, shuningdek, ishlab chiqishning chiziqli bo‘lmagan tarixini ko‘rish va unda harakatlanish vositalariga ega. Darcs, BitKeeper, Mercurial, Bazaarva Monotone[ingliz tilida] kabi Git ham har bir dasturchiga loyihaning butun ishlab chiqish tarixidan mahalliy nusxa beradi. O‘zgarishlar bir repozitoriydan boshqasiga ko‘chiriladi.
Git repozitoriylariga masofadan kirish git-demoni, SSH- yoki HTTP-server orqali ta’minlanadi. TCP orqali ishlaydigan git-daemon xizmati Git tarkibiga kiradi va SSH bilan bir qatorda kirishning eng keng tarqalgan hamda ishonchli usullaridan biridir. HTTP orqali kirish ayrim cheklovlarga ega bo‘lsa-da, mavjud tarmoq filtrlari sozlamalaridan foydalanish imkonini bergani uchun boshqariladigan tarmoqlarda juda ommalashgan.
Amalga oshirish xususiyatlari
Git’ning asosini parametrlari bilan ishlaydigan buyruqlar qatori utilitalari tashkil etadi. Barcha sozlamalar matnli konfiguratsiya fayllarida saqlanadi. Bunday tuzilish Git’ni istalgan platformaga oson ko‘chirish va boshqa tizimlarga qulay integratsiya qilish imkonini beradi (xususan, istalgan interfeysga ega grafik Git mijozlarini yaratish mumkin).
Git repozitoriysi fayl tizimidagi katalog bo‘lib, unda repozitoriy konfiguratsiya fayllari, bajarilgan amallarni qayd etuvchi jurnal fayllari, fayllarning joylashuvini tavsiflovchi indeks va fayllarning o‘zi joylashgan ombor saqlanadi. Ombordagi fayllar tuzilishi repozitoriyda saqlanayotgan fayllar daraxtining haqiqiy tuzilishini aks ettirmaydi; u repozitoriy bilan ishlash tezligini oshirishga moslashtirilgan. Tizim yadrosi o‘zgartirish buyrug‘ini qayta ishlaganda (mahalliy o‘zgarish bo‘ladimi yoki boshqa tugundan patch olingan bo‘ladimi, farqi yo‘q), omborda o‘zgartirilgan fayllarning yangi holatiga mos yangi fayllar yaratiladi. Muhimi, hech qanday amal omborda allaqachon mavjud fayllarning mazmunini o‘zgartirmaydi.
Sukut bo‘yicha repozitoriy fayllar daraxtining ishchi nusxasi joylashgan asosiy katalogdagi «.git» nomli ichki katalogda saqlanadi. Tizimdagi istalgan fayllar daraxtini uning asosiy katalogidan repozitoriy yaratish buyrug‘ini berish (yoki asosiy katalogni dastur parametrida ko‘rsatish) orqali Git repozitoriysiga aylantirish mumkin. Repozitoriyni tarmoq orqali kirish mumkin bo‘lgan boshqa tugundan ham import qilish mumkin. Yangi repozitoriy import qilinganda oxirgi tasdiqlangan holatiga mos ishchi nusxa avtomatik yaratiladi (ya’ni manba tugundagi ishchi nusxada hali tasdiqlanmagan o‘zgarishlar, ularga nisbatan quyidagi buyruq bajarilmagan bo‘lsa, nusxalanmaydi: commit).
Arxitektura
Git’ning quyi darajasi mazmun bo‘yicha manzillanadigan saqlash tizimi tamoyili asosida tashkil etilgan: har bir obyekt manzili uning mazmuni xeshidan iborat. git buyruqlar qatori vositasi ushbu repozitoriy bilan quyi darajada bevosita ishlashga mo‘ljallangan qator buyruqlarni o‘z ichiga oladi. Git’dan oddiy versiyalarni boshqarish tizimi sifatida foydalanishda bu buyruqlar talab qilinmaydi, biroq murakkab amallarni (masalan, shikastlangan repozitoriyni tiklashni) bajarish va Git repozitoriysi negizida o‘z ilovasini yaratish uchun zarur bo‘ladi.
Repozitoriydagi har bir obyekt uchun SHA-1 xesh hisoblanadi va shu xesh .git/objects katalogida obyektni saqlaydigan fayl nomiga aylanadi. Kataloglarni daraxtsimon tuzilmada saqlamaydigan fayl tizimlari bilan ishlashni tezlashtirish uchun xeshning birinchi bayti ichki katalog nomi, qolgan qismi esa undagi fayl nomi qilib olinadi. Bu bitta katalogdagi fayllar sonini kamaytiradi (bunday eskirgan fayl tizimlarida u ishlash tezligini cheklovchi omildir).
Repozitoriy obyektlariga barcha murojaatlar, shu jumladan boshqa obyekt ichida joylashgan obyektga murojaatlar ham SHA-1 xeshlari orqali ifodalanadi.
Bundan tashqari, repozitoriyda refs katalogi mavjud bo‘lib, u Git obyektlariga inson o‘qishi uchun tushunarli nomlar berish imkonini yaratadi. Git buyruqlarida refs katalogidagi o‘qilishi oson nomlar va quyi darajadagi SHA-1 xeshlari bir-birining o‘rnida to‘liq ishlatilishi mumkin.
Git repozitoriysining odatiy klassik ishlashida uch xil obyekt mavjud: fayl, daraxt va «kommit» (ingl. commit — qayd etish). Fayl — foydalanuvchi faylining muayyan versiyasi, daraxt — turli ichki kataloglardagi fayllar majmuasi, «kommit» esa daraxt va unga oid qo‘shimcha ma’lumotlardan (masalan, avvalgi kommitlar va izohdan) iborat.
Git’ning juda kuchli imkoniyatlaridan biri — SVN’ga qaraganda ancha mukammal ishlangan tarmoqlardir. Aslida Git tarmog‘i repozitoriydagi muayyan kommitni ko‘rsatuvchi nomlangan havoladan iborat (buning uchun refs ichki katalogi ishlatiladi). Yangi tarmoq yaratmasdan kommit qilish bu havolani yangi kommitga ko‘chiradi, yangi tarmoq yaratib kommit qilish esa eski havolani o‘z joyida qoldirib, yangi kommitga yo‘naltirilgan boshqa havolani yaratadi va uni joriy deb belgilaydi. Mahalliy ishlab chiqish fayllarini boshqa tarmoqdagi fayllar to‘plami bilan almashtirib, o‘sha tarmoqda ishlashga o‘tish ham xuddi shunday oson.
Repozitoriyda vaqti-vaqti bilan keraksiz ma’lumotlarni tozalash amalga oshiriladi. Bunda eskirgan fayllar ular bilan joriy fayllar o‘rtasidagi «delta-farqlar» bilan almashtiriladi (ya’ni faylning joriy versiyasi to‘liq saqlanadi, farqlar esa faqat oldingi versiyalarga qaytish uchun qo‘llanadi). Keyin bu deltalar bitta katta faylga jamlanib, unga indeks tuziladi. Bu saqlash uchun zarur xotira hajmini kamaytiradi.
Ichki repozitoriylar va ularning joriy tarmoqlarini sinxronlashtirish ham qo‘llab-quvvatlanadi.
Git repozitoriylari va buyruqlari

Git repozitoriysi mahalliy yoki masofaviy bo‘ladi. Mahalliy repozitoriy — .git nomli ichki katalog. Bo‘sh repozitoriy yaratish buyrug‘i — git init. Masofaviy repozitoriyni barcha fayllari bilan nusxalab, manbaga havola o‘rnatib yaratish buyrug‘i esa — git clone.
Versiyalarni boshqarish tizimining kommit qilish va birlashtirish kabi deyarli barcha odatiy amallari faqat mahalliy repozitoriyda bajariladi. Masofaviy repozitoriy esa mahalliy repozitoriy bilan «yuqoriga» (push) yoki «pastga» (pull) yo‘nalishda sinxronlashtiriladi. Har bir dasturchining kompyuterida butun loyiha repozitoriysi mavjud bo‘lgani uchun Git push va pull amallaridan tashqari barcha ishlarni internetsiz bajarishga imkon beradi (masalan, SVN tizimida esa markaziy repozitoriyga doimiy ulanish talab etiladi).
push buyrug‘i mahalliy repozitoriydagi masofaviy repozitoriyda hali mavjud bo‘lmagan barcha yangi ma’lumotlarni masofaviy repozitoriyga uzatadi. Bu buyruq bajarilishi uchun masofaviy repozitoriyga boshqa mijozlar tomonidan yangi kommitlar qo‘shilmagan bo‘lishi kerak. Aks holda push xatolik bilan yakunlanadi va pull hamda birlashtirish amallarini bajarishga to‘g‘ri keladi.
pull buyrug‘i push buyrug‘iga teskari amalni bajaradi. Agar bitta tarmoq mahalliy va masofaviy nusxalarda mustaqil ravishda rivojlangan bo‘lsa, pull darhol ularni birlashtirishga kirishadi. Turli fayllardagi o‘zgarishlar avtomatik birlashtiriladi (bu jarayonning barcha xususiyatlari sozlanadi), bitta fayldagi o‘zgarishlar esa fayllarni uch panelli standart solishtirish usulida ko‘rib chiqiladi. Birlashtirish tugagach, ziddiyatlar bartaraf etilganini belgilash kerak. Natijada birlashtirishni bajargan dasturchining mahalliy fayllari yangi holatga keladi. U darhol kommit qilishi lozim; bu kommit obyektida uning ikki tarmoq birlashtirilishi natijasida hosil bo‘lgani va ikkita ota-kommitga egaligi qayd etiladi.
Birlashtirishdan tashqari, Git o‘zgarishlarni boshqa asosga ko‘chirish (ingl. rebase) amalini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Bunda A tarmog‘idagi barcha o‘zgarishlar olinib, B tarmog‘i ustiga ketma-ket qo‘llanadi. Natijada B tarmog‘i AB holatiga yetadi. Birlashtirishdan farqli ravishda, AB tarmog‘i tarixida A tarmog‘ining oraliq kommitlari qolmaydi (faqat B tarmog‘i tarixi va rebase amalining o‘zi haqidagi yozuv qoladi). Bu yirik va juda yirik loyihalarni integratsiya qilishni osonlashtiradi.
Git’da vaqtinchalik mahalliy fayl indeksi ham mavjud. Bu fayllarning o‘zi bilan navbatdagi kommit o‘rtasidagi oraliq ombor hisoblanadi (kommit faqat shu indeks asosida yaratiladi). Ushbu indeks yordamida yangi fayllar qo‘shiladi (git add ularni indeksga kiritadi va ular keyingi kommitga qo‘shiladi), shuningdek, o‘zgartirilgan fayllarning hammasini emas, faqat tanlanganlarini kommit qilish mumkin (faqat git add buyrug‘i bajarilgan fayllar kommitga kiradi). git add buyrug‘idan keyin ham faylni tahrirlashni davom ettirish mumkin. Natijada bitta faylning uch xil ko‘rinishi hosil bo‘ladi: eng so‘nggi nusxa, indeksdagi (git add bajarilgan paytdagi) nusxa va oxirgi kommitdagi nusxa.
Sukut bo‘yicha tarmoq nomi — master. git clone buyrug‘i orqali odatda «serverdagi mavjud loyihani o‘z kompyuteriga olish» jarayonida yaratiladigan masofaviy repozitoriy nomi — origin.
Shunday qilib, mahalliy repozitoriyda doimo master — oxirgi mahalliy kommitni ko‘rsatadigan tarmoq, shuningdek, origin/master — quyidagi buyruqlardan biri oxirgi marta bajarilgan vaqtdagi masofaviy repozitoriy holatini bildiradigan tarmoq mavjud: pull yoki push.
fetch buyrug‘i (pullning qisman bajariladigan turi) masofaviy serverdan origin/master dagi barcha o‘zgarishlarni mahalliy repozitoriyga ko‘chiradi va tegishli tarmoq belgisini yangilaydi — origin/master.
Agar shundan so‘ng master va origin/master tarmoqlari ikki tomonga ajralib ketgan bo‘lsa, ularni birlashtirish, so‘ng master’ni birlashtirish natijasiga yo‘naltirish kerak (pull buyrug‘i — fetch+merge). Shundan so‘ng push buyrug‘i orqali birlashtirish natijasini serverga yuborib, masofaviy tarmoq belgisini ham shu holatga yo‘naltirish mumkin — origin/master.
Windows’da amalga oshirish tafsilotlari
Windows uchun versiyada (rasmiy Windows versiyasi mSysGit deb ataladi) mSys paketi qo‘llanadi — bu POSIX standartiga mos buyruqlar qatorining Windows uchun moslashtirilgan turi bo‘lib, MinGW loyihasi doirasida yaratilgan. Git uchun zarur bo‘lgan barcha kutubxonalar va vositalar, shuningdek, Git’ning o‘zi mSys muhitiga ko‘chirilgan. Masofaviy repozitoriylar bilan SSL protokoli orqali ishlaganda Windows sertifikatlar omboridan emas, mSys sertifikatlar omboridan foydalaniladi.
Windows uchun Git’ning ko‘plab grafik qobiqlari mavjud, masalan, TortoiseGit. Ularning barchasi mSysGit buyruqlarini chaqirish orqali ishlaydi va kompyuterga mSysGit o‘rnatilishini talab qiladi. Atlassian kompaniyasining SourceTree dasturi ham bundan mustasno emas, ammo mSysGit uning tarkibiga kiritilgan. Bu ayrim afzallik va kamchiliklarga ega (masalan, uni kataloglar tuzilishining juda ichki qismiga o‘rnatish mSys’ga kerakli SSL sertifikatlarini qo‘shishni qiyinlashtiradi).
Windows’da ko‘pgina Unix-simon tizimlardan farqli qatorni tugatish belgisi ishlatilgani sababli turli operatsion tizimlarda ishlovchi jamoalar uchun qator oxirini bir xil ko‘rinishda ifodalashni ta’minlovchi sozlamalar nazarda tutilgan (mijoz dasturlar darajasida ham, repozitoriy darajasida ham).
Tarmoq imkoniyatlari va server yechimlari
Git tarmoqdan faqat masofaviy repozitoriylar bilan ma’lumot almashish amallarida foydalanadi.
Quyidagi protokollardan foydalanish mumkin:
- Git protokoli (URI sxemasi — git:) — ochiq protokol bo‘lib, serverda Git tarkibida yetkazib beriladigan git-daemon ishlayotgan bo‘lishini talab etadi; unda foydalanuvchilarni autentifikatsiya qilish vositalari yo‘q;
- SSH (ssh:) — foydalanuvchilarni kalitlar juftligi orqali autentifikatsiya qiladi va Unix tizimiga o‘rnatilgan asosiy SSH serveridan (sshd) foydalanadi; server tomonida Git buyruq qobig‘iga ega foydalanuvchi hisoblarini yaratish talab etiladi;
- HTTP va HTTPS (http:, https:) — curl vositasidan (Windows’da u Git bilan birga yetkazib beriladi) va undagi HTTP autentifikatsiyasi, SSL hamda sertifikatlarni qo‘llab-quvvatlash imkoniyatlaridan foydalanadi.
Oxirgi holatda serverda Git buyruqlari bilan HTTP serveri o‘rtasida vositachi vazifasini bajaruvchi veb-ilova ishlashi kerak (shunday ilovalardan biri ASP.NET MVC 4’da yaratilgan WebGitNet’dir). Bunday veb-ilovalar server tomonida push va pull buyruqlarini qo‘llab-quvvatlashdan tashqari, veb-brauzer orqali repozitoriyga faqat o‘qish huquqi bilan kirish imkonini ham berishi mumkin.
Grafik interfeyslar
Tizim uchun ko‘plab grafik interfeyslar ishlab chiqilgan. Ular orasida GitKraken (turli platformalarda ishlaydigan shartli bepul Git mijozi), SmartGit (ko‘p platformali interfeys, Java asosida yaratilgan), gitk ( Tcl/Tk asosida yozilgan, Git bilan birga tarqatiladigan sodda va tezkor dastur), Giggle (asoslangan grafik kutubxonasi — Gtk+), TortoiseGit (Windows fayl menejeri uchun kengaytma ko‘rinishidagi interfeys), SourceTree (Windows va Mac uchun bepul Git mijozi), Github mijozi va boshqalar ham mavjud.
Quyidagi veb-interfeyslar ham ishlab chiqilgan: GitWebAdmin, GitLab, Gitblit, Gerrit, Gitweb, Kallithea va Gitea.
Git hostingi
Ayrim xizmatlar Git repozitoriylariga hosting xizmatini taklif qiladi. Eng mashhurlari — GitHub, Codebase, SourceForge, SourceHut, Gitea, Bitbucket, GitLab.
Boshqa versiyalarni boshqarish tizimlari bilan o‘zaro ishlash
Git’ning standart to‘plami CVS bilan o‘zaro ishlashni (import, eksport va CVS serveri ishini taqlid qilish) hamda Subversion bilan ishlashni (import va eksportni qisman qo‘llab-quvvatlash) ta’minlaydi. Ushbu ekotizimda import va eksport qilishning standart vositasi — versiyalari saqlanadigan fayllar seriyasini .tar.gz va .tar.bz2 formatidagi arxivlar orqali uzatishdir.
Adabiyotlar
- Chakon S., Shtraub B. Professional dasturchi uchun Git. — Piter, 2017. — 496 bet — ISBN 978-5-496-01763-3.
Havolalar
O‘quv qo‘llanmalar
- Git How To interaktiv qo‘llanmasi (rus tilida)
- Darslik: Pro Git rus tilida (CC BY-NC-SA 3.0).
Rasmiy saytlar
- Git bosh sahifasi (ingliz tilida)
- Git’ning kernel.org saytidagi sahifasi (ingliz tilida)
Intervyular
- Linus Torvalds Git haqida (rus tilida) (YouTube)
- Git’ga o‘n yil: yaratuvchisi Linus Torvalds bilan intervyu (ingliz tilida)
- Linus Torvalds Git haqida (ingliz tilida) — Linus Torvaldsning Git va boshqa versiyalarni boshqarish tizimlari haqidagi hikoyasi (YouTube)
- Randal Shvarts Git haqida (ingliz tilida) — Rendal Shvartsning Git haqidagi hikoyasi (YouTube)
- Git orqali hamkorlikda hissa qo‘shish (ingliz tilida) — Google Talks, 27.10.2008 (YouTube)