Django veb-freymvorki

Django
Логотип программы Django
Скриншот программы Django
Turi veb-freymvork
Mualliflari Adrian Golovatiy, Saymon Villison
Ishlab chiquvchi Django Software Foundation
Dasturlash tili Python
Interfeysi veb-interfeys
Operatsion tizim turli platformalarda ishlaydi
Chiqarilgan sana 21 iyul 2005; 21 yil avval (2005-07-21)
So‘nggi versiyasi
Kod repozitoriysi github.com/django/django
Holati Faol rivojlantirilmoqda
Litsenziyasi BSD litsenziyasi
Veb-sayti djangoproject.com (inglizcha)
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Django (Jango, ['dʒæŋɡoʊ]) — erkin freymvork bo‘lib, u veb-ilovalarni yaratishda Python tilidan foydalanadi hamda MVC loyihalash andozasini qo‘llaydi. Uni qo‘llab-quvvatlovchi tashkilot — Django Software Foundation.

Django asosida yaratilgan sayt bir yoki bir nechta ilovadan tashkil topadi. Bu ilovalarni mustaqil ravishda ajratib olish va boshqa loyihalarga ulash mumkin bo‘ladigan tarzda yaratish tavsiya etiladi. Bu freymvorkni ayrim boshqa freymvorklardan (masalan, Ruby on Rails) ajratib turadigan muhim me’moriy xususiyatlardan biridir. Freymvorkning asosiy tamoyillaridan biri — DRY (inglizcha O‘zingni takrorlama)

Boshqa freymvorklardan farqli ravishda, URL ishlov beruvchilari Django’da muntazam ifodalar yordamida aniq sozlanadi.

Django ma’lumotlar bazasi bilan ishlashda o‘zining ORM tizimidan foydalanadi. Unda ma’lumotlar modeli Python sinflari orqali tavsiflanib, shu model asosida ma’lumotlar bazasining sxemasi yaratiladi.

Qo‘llanilishi

Django veb-freymvorkidan quyidagi saytlarda foydalaniladi: Instagram, Disqus, Mozilla, The Washington Times, Pinterest, YouTube, Google va boshqalar.

Shuningdek, Django quyidagi loyihalarda veb-komponent sifatida ishlatiladi:

  • Graphite — grafiklar tuzish va monitoring tizimi
  • FreeNAS — fayllarni saqlash va almashish tizimining erkin dasturiy yechimi va boshqalar.

Ishlab chiquvchilar

Ishlab chiquvchilarning ta’kidlashicha, ular loyihani rivojlantirishda muayyan metodologiyaga qat’iy rioya qilish majburiyatini olmaydi, balki o‘zlariga eng mantiqli tuyulgan yondashuvni tanlaydi.

Arxitekturasi

Django arxitekturasi «Model–Ko‘rinish–Kontroller» (MVC) andozasiga o‘xshaydi. Klassik MVC modelidagi kontroller taxminan Django’da Ko‘rinish (inglizcha View) deb ataladigan qatlamga mos keladi, ko‘rinishni taqdim etish mantiqi esa Django’da Shablonlar (inglizcha Template) qatlami orqali amalga oshiriladi. Shu sababli Django’ning qatlamli arxitekturasi ko‘pincha «Model–Shablon–Ko‘rinish» (MTV) deb ataladi.

Django dastlab yangiliklar saytlari bilan ishlash vositasi sifatida yaratilgani uning arxitekturasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan: u axborotga yo‘naltirilgan veb-saytlarni tez ishlab chiqishga yordam beradigan ko‘plab vositalarni taqdim etadi. Masalan, dasturchi saytning ma’muriy qismi uchun alohida kontroller va sahifalar yaratishi shart emas. Django’da kontentni boshqarish uchun o‘rnatilgan ilova mavjud. Uni Django asosida yaratilgan istalgan saytga ulash mumkin va u bitta serverdagi bir nechta saytni bir vaqtning o‘zida boshqara oladi. Ma’muriy ilova saytdagi istalgan kontent obyektini yaratish, o‘zgartirish va o‘chirish, bajarilgan barcha amallarni qayd etish imkonini beradi. Shuningdek, u foydalanuvchilar va guruhlarni boshqarish, huquqlarni esa alohida obyektlar bo‘yicha belgilash interfeysini taqdim etadi.

Django distributiviga sharhlar tizimi hamda kontentni tarqatish (sindikatsiya) uchun RSS va Atom, «statik sahifalar» (ularni alohida kontroller va ko‘rinishlar yozmasdan boshqarish mumkin), URL yo‘naltirishlari va boshqa vazifalar uchun ilovalar ham kiritilgan.

Django veb-ilovalar ishlab chiqishni osonlashtiradigan ko‘plab vosita va yordamchi dasturlarni ham taklif etadi. Jumladan, unda autentifikatsiya va avtorizatsiya tizimi, shakllarni qayta ishlash, ma’lumotlarni tekshirish (validatsiya), keshlash mexanizmlari, ma’lumotlar bazasi migratsiyalari va boshqa imkoniyatlar mavjud.

Django’ning URL marshrutlash tizimi ilova URL manzillarining tuzilishini va ularga mos ko‘rinish ishlov beruvchilarini (views) oson belgilashga imkon beradi. Bu kodning yaxshiroq tashkil etilishi va o‘qish uchun qulay bo‘lishiga yordam beradi.

Django’da ORM (obyekt–relyatsion moslashtirish, Object-Relational Mapping) yordamida ma’lumotlar bazasi bilan ishlashning texnik tafsilotlari yashiriladi. Bu ma’lumotlar bilan ishlashni osonlashtiradi, kodni ko‘chirish va qo‘llab-quvvatlashni yengillashtiradi.

Jango Reynxardt — freymvork uning sharafiga nomlangan musiqachi

Imkoniyatlari

Django’ning ayrim imkoniyatlari:

  • ORM, API orqali ma’lumotlar bazasiga ulanish, jumladan tranzaksiyalarni qo‘llab-quvvatlash
  • ko‘plab tillarga tarjima qilingan o‘rnatilgan ma’muriy boshqaruv interfeysi
  • Django Admin Panel Builder yordamida moslashtirilgan ma’muriy panellar yaratish imkoniyati
  • asos sifatida muntazam ifodalardan foydalanadigan URL dispetcheri
  • teglar va meros olishni qo‘llab-quvvatlaydigan kengaytiriluvchi shablonlar tizimi
  • keshlash tizimi
  • xeshlash tizimi
  • xalqaro tillarga moslashtirish (internatsionalizatsiya)
  • istalgan Django saytiga o‘rnatish mumkin bo‘lgan ulanadigan ilovalar arxitekturasi
  • «generic views» — umumiy ko‘rinish funksiyalarining tayyor andozalari
  • avtorizatsiya va autentifikatsiya, tashqi autentifikatsiya modullarini ulash: LDAP, OpenID, OAuth va boshqalar.
  • qo‘shimcha so‘rov ishlov beruvchilarini yaratish uchun oraliq dasturiy qatlam (middleware) filtrlari tizimi; distributivga keshlash, siqish, URL manzillarini me’yorlashtirish va anonim seanslarni qo‘llab-quvvatlash filtrlari ham kiradi
  • shakllar bilan ishlash kutubxonasi (meros olish, ma’lumotlar bazasining mavjud modeli asosida shakllar yaratish)
  • ma’muriy ilova orqali ochiladigan shablon teglari va ma’lumotlar modellari bo‘yicha avtomatik yaratiladigan hujjatlar
  • elektron pochta tizimlari bilan integratsiya (SMTP), shu jumladan turli tillardagi xat andozalarini sozlash
  • loyihalar va ularning bog‘liqliklarini ajratish uchun virtual muhitlarni (Python virtual environment) qo‘llab-quvvatlash
  • Django REST Framework yordamida RESTful API yaratish imkoniyati
  • fayl saqlash tizimlari bilan integratsiya, jumladan Yandex Cloud, Amazon S3, Google Cloud Storage va boshqalar.
  • quyidagi keng tarqalgan zaifliklardan o‘rnatilgan himoya: CSRF va XSS.

Freymvorkning ayrim komponentlari bir-biriga kuchli bog‘lanmagan, shuning uchun ularni o‘xshash komponentlarga nisbatan oson almashtirish mumkin. Masalan, o‘rnatilgan shablon tizimi o‘rniga Mako yoki Jinja.

Shu bilan birga, ayrim komponentlarni (masalan, ORM) almashtirish ancha murakkab.

Freymvork yadrosiga o‘rnatilgan imkoniyatlardan tashqari, uning funksiyalarini kengaytiruvchi paketlar ham mavjud. Ularning imkoniyatlari va to‘liq ro‘yxatini quyidagi maxsus resurs orqali kuzatish qulay: www.djangopackages.com.

Versiyalar va ularning chiqarilish tarixi

Django’ning ayrim versiyalari «uzoq muddatli qo‘llab-quvvatlanadigan versiya» (LTS) maqomini oladi. Bunday versiyalarga kafolatlangan muddat davomida, odatda kamida uch yil, xavfsizlik va ma’lumotlar yo‘qolishining oldini olishga doir yangilanishlar taqdim etiladi.

Versiya Chiqarilgan sana Asosiy qo‘llab-quvvatlashning tugashi Kengaytirilgan qo‘llab-quvvatlashning tugashi Izoh
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 0.9016 noyabr 2005
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 0.9111 yanvar 2006«yangi admin interfeysi»
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 0.9529 iyul 2006«magic» mexanizmini olib tashlash
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 0.9623 mart 2007«newforms», sinov vositalari
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 1.03 sentabr 2008Barqaror API, ma’muriy vositalar asosiy qismlardan «ajratilgan», Unicode qo‘llab-quvvatlanadi
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 1.129 iyul 2009Agregatsiya (ORM’da), tranzaksion sinovlar
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 1.217 may 2010Bir nechta ma’lumotlar bazasi ulanishlari, CSRF, model validatori
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 1.323 mart 201123 mart 201226 fevral 2013Sinflarga asoslangan ko‘rinishlar, statik fayllarni qo‘llab-quvvatlash
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 1.4 LTS23 mart 201226 fevral 20131 oktabr 2015Vaqt mintaqalarini qo‘llab-quvvatlash, «brauzer ichida» sinovlar, ilova andozalari
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 1.526 fevral 20136 noyabr 20132 sentabr 2014Python 3’ni qo‘llab-quvvatlash, sozlanadigan foydalanuvchi modellari
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 1.66 noyabr 20132 sentabr 20141 aprel 2015Ma’lumotlar bazasi tranzaksiyalarini boshqarish, ulanish havzalarini birlashtirish
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 1.72 sentabr 20141 aprel 20151 dekabr 2015Migratsiyalar, ilovalarni yuklash va sozlash
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 1.8 LTS1 aprel 20151 dekabr 20151 aprel 2018Bir nechta shablonlashtirish tizimini qo‘llab-quvvatlash o‘rnatilgan. 2018-yil aprelgacha qo‘llab-quvvatlangan LTS
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 1.91 dekabr 20151 avgust 20164 aprel 2017Parollarni avtomatik tekshirish, admin interfeysining yangi dizayni
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 1.101 avgust 20164 aprel 20172 dekabr 2017Quyidagi tizim uchun to‘liq matnli qidiruv: PostgreSQL. Middleware’ning yangi uslubi
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 1.11 LTS4 aprel 20172 dekabr 20171 aprel 2020Python 2.7’ni qo‘llab-quvvatlaydigan so‘nggi versiya. 2020-yil aprelgacha qo‘llab-quvvatlangan LTS
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 2.02 dekabr 20171 avgust 20181 aprel 2019Faqat Python 3’ni qo‘llab-quvvatlaydigan birinchi versiya, URL marshrutlashning soddalashtirilgan sintaksisi va mobil qurilmalarga mos ma’muriy interfeys
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 2.11 avgust 20181 aprel 20192 dekabr 2019Ma’muriy modellarga ko‘rish huquqini berish
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 2.2 LTS1 aprel 20192 dekabr 201911 aprel 2022Xavfsizlik yangilanishi
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 3.02 dekabr 20193 avgust 20206 aprel 2020MariaDB va ASGI’ni qo‘llab-quvvatlash
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 3.14 avgust 20206 aprel 20207 dekabr 2021Asinxron ko‘rinishlar va middleware, barcha qo‘llab-quvvatlanadigan ma’lumotlar bazalari uchun JSONField
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 3.2 LTS6 aprel 20217 dekabr 2021aprel 2024«Ko‘pdan ko‘pga» munosabatlarni kuzatish, Python 3.11’ni qo‘llab-quvvatlash qo‘shildi
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 4.07 dekabr 20213 avgust 2022aprel 2023
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 4.13 avgust 2022aprel 2023dekabr 2023ORM bilan ishlash uchun asinxron interfeys
Eski, qo‘llab-quvvatlanayotgan versiya: 4.2 LTS3 aprel 2023dekabr 2023aprel 2026Psycopg 3 qo‘llab-quvvatlanadi, django.db.backends.postgresql sifatida ko‘rsatilgan ENGINE ikkala kutubxonani ham qo‘llab-quvvatlaydi
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi: 5.04 dekabr 2023avgust 2024aprel 2025Ma’muriy interfeysda faset filtrlari, shakl maydonlarini ko‘rsatish uchun soddalashtirilgan shablonlar
Eski, qo‘llab-quvvatlanayotgan versiya: 5.17 avgust 2024aprel 2025dekabr 2025Python 3.13’ni qo‘llab-quvvatlash qo‘shildi. PostgreSQL ulanish havzalarini qo‘llab-quvvatlash qo‘shildi
Eski, qo‘llab-quvvatlanayotgan versiya: 5.2 LTS2 aprel 2025dekabr 2025aprel 2028Konsolga modellarni avtomatik import qilish, tarkibli birlamchi kalitlarni qo‘llab-quvvatlash
Joriy versiya: 6.03 dekabr 2025avgust 2026aprel 2027
Shartli belgilar:
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi
Eski, qo‘llab-quvvatlanayotgan versiya
Joriy versiya
Sinov versiyasi
Kelajakdagi versiya

Tayyor yechimlar

Django asosida erkin litsenziyaga ega qator tayyor yechimlar ishlab chiqilgan. Ular orasida internet-do‘konlar, kontentni boshqarish tizimlari, shuningdek, muayyan sohaga ixtisoslashgan loyihalar mavjud.

Serverni sozlash

Django dastlab Apache serverida mod python moduli bilan ishlash hamda ma’lumotlar bazasi sifatida PostgreSQLdan foydalanish uchun loyihalashtirilgan.

Django’da WSGI qo‘llab-quvvatlana boshlagach, u FastCGI, mod wsgi, shuningdek, SCGI texnologiyalari orqali Apache va boshqa serverlarda (lighttpd, nginx,...), shuningdek, uWSGI serverida ham ishlay oladi.

Hozirda PostgreSQL ma’lumotlar bazasidan tashqari, Django boshqa ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) bilan ham ishlay oladi: MySQL, SQLite, Microsoft SQL Server, DB2, Firebird, SQL Anywhere hamda Oracle.

Django tarkibida dastur ishlab chiqish uchun mo‘ljallangan o‘z veb-serveri ham bor. U loyiha dastlabki kodidagi o‘zgarishlarni avtomatik aniqlab, qayta ishga tushadi. Bu Python tilida dasturlash jarayonini tezlashtiradi. Biroq server bir oqimli rejimda ishlaydi va faqat ilova ishlab chiqish hamda xatolarni tuzatish uchun mos keladi.

Django uchun xosting

Django’ni quyidagi PaaS xizmatlarida joylashtirish mumkin:RedHat:

Google xostingida Django

Google App Engine Python muhiti Django’ning istalgan versiyasidan foydalanish imkonini beradi.

Google App Engine Python 2.7 muhitida Django bilan ishlashning ayrim o‘ziga xos jihatlari bor.

  • Django ORM NoSQL turidagi saqlash tizimi bo‘lgan App Engine Datastore bilan mos kelmaydi. Bu esa freymvorkning ayrim funksiyalari, xususan, o‘rnatilgan ma’muriy interfeys imkoniyatlarini cheklaydi.
  • Shuningdek, Django bilan Google Cloud SQL orqali ham ishlash mumkin. Bu oddiy relyatsion ma’lumotlar bazalari bilan ishlagandek freymvorkning barcha imkoniyatlaridan foydalanish imkonini beradi.

Relyatsion bo‘lmagan ma’lumotlar omborlari bilan ishlashga moslashtirilgan Django-nonrel hamjamiyat versiyasi ham mavjud. Bu Django’dan Google App Engine platformasida texnik jihatdan imkon qadar to‘liq foydalanishga yordam beradi. Bundan tashqari, ulanadigan django-dbindexer ilovasi relyatsion bo‘lmagan ma’lumotlar omborlarida JOIN amallarini taqlid qilish imkonini beradi.

Adabiyotlar

Havolalar