| Django | |
|---|---|
| | |
| | |
| Turi | veb-freymvork |
| Mualliflari | Adrian Golovatiy, Saymon Villison |
| Ishlab chiquvchi | Django Software Foundation |
| Dasturlash tili | Python |
| Interfeysi | veb-interfeys |
| Operatsion tizim | turli platformalarda ishlaydi |
| Chiqarilgan sana | 21 iyul 2005 |
| So‘nggi versiyasi | |
| Kod repozitoriysi | github.com/django/django |
| Holati | Faol rivojlantirilmoqda |
| Litsenziyasi | BSD litsenziyasi |
| Veb-sayti | djangoproject.com (inglizcha) |
Django (Jango, ['dʒæŋɡoʊ]) — erkin freymvork bo‘lib, u veb-ilovalarni yaratishda Python tilidan foydalanadi hamda MVC loyihalash andozasini qo‘llaydi. Uni qo‘llab-quvvatlovchi tashkilot — Django Software Foundation.
Django asosida yaratilgan sayt bir yoki bir nechta ilovadan tashkil topadi. Bu ilovalarni mustaqil ravishda ajratib olish va boshqa loyihalarga ulash mumkin bo‘ladigan tarzda yaratish tavsiya etiladi. Bu freymvorkni ayrim boshqa freymvorklardan (masalan, Ruby on Rails) ajratib turadigan muhim me’moriy xususiyatlardan biridir. Freymvorkning asosiy tamoyillaridan biri — DRY (inglizcha O‘zingni takrorlama)
Boshqa freymvorklardan farqli ravishda, URL ishlov beruvchilari Django’da muntazam ifodalar yordamida aniq sozlanadi.
Django ma’lumotlar bazasi bilan ishlashda o‘zining ORM tizimidan foydalanadi. Unda ma’lumotlar modeli Python sinflari orqali tavsiflanib, shu model asosida ma’lumotlar bazasining sxemasi yaratiladi.
Qo‘llanilishi
Django veb-freymvorkidan quyidagi saytlarda foydalaniladi: Instagram, Disqus, Mozilla, The Washington Times, Pinterest, YouTube, Google va boshqalar.
Shuningdek, Django quyidagi loyihalarda veb-komponent sifatida ishlatiladi:
Ishlab chiquvchilar
- Rassell Keyt-Magi (inglizcha Russell Keith-Magee)
- Adrian Golovatiy (inglizcha Adrian Holovaty),
- Saymon Villison (inglizcha Simon Willison),
- Jeykob Kaplan-Moss (inglizcha Jacob Kaplan-Moss),
- Uilson Mayner (inglizcha Wilson Miner)
Ishlab chiquvchilarning ta’kidlashicha, ular loyihani rivojlantirishda muayyan metodologiyaga qat’iy rioya qilish majburiyatini olmaydi, balki o‘zlariga eng mantiqli tuyulgan yondashuvni tanlaydi.
Arxitekturasi
Django arxitekturasi «Model–Ko‘rinish–Kontroller» (MVC) andozasiga o‘xshaydi. Klassik MVC modelidagi kontroller taxminan Django’da Ko‘rinish (inglizcha View) deb ataladigan qatlamga mos keladi, ko‘rinishni taqdim etish mantiqi esa Django’da Shablonlar (inglizcha Template) qatlami orqali amalga oshiriladi. Shu sababli Django’ning qatlamli arxitekturasi ko‘pincha «Model–Shablon–Ko‘rinish» (MTV) deb ataladi.
Django dastlab yangiliklar saytlari bilan ishlash vositasi sifatida yaratilgani uning arxitekturasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan: u axborotga yo‘naltirilgan veb-saytlarni tez ishlab chiqishga yordam beradigan ko‘plab vositalarni taqdim etadi. Masalan, dasturchi saytning ma’muriy qismi uchun alohida kontroller va sahifalar yaratishi shart emas. Django’da kontentni boshqarish uchun o‘rnatilgan ilova mavjud. Uni Django asosida yaratilgan istalgan saytga ulash mumkin va u bitta serverdagi bir nechta saytni bir vaqtning o‘zida boshqara oladi. Ma’muriy ilova saytdagi istalgan kontent obyektini yaratish, o‘zgartirish va o‘chirish, bajarilgan barcha amallarni qayd etish imkonini beradi. Shuningdek, u foydalanuvchilar va guruhlarni boshqarish, huquqlarni esa alohida obyektlar bo‘yicha belgilash interfeysini taqdim etadi.
Django distributiviga sharhlar tizimi hamda kontentni tarqatish (sindikatsiya) uchun RSS va Atom, «statik sahifalar» (ularni alohida kontroller va ko‘rinishlar yozmasdan boshqarish mumkin), URL yo‘naltirishlari va boshqa vazifalar uchun ilovalar ham kiritilgan.
Django veb-ilovalar ishlab chiqishni osonlashtiradigan ko‘plab vosita va yordamchi dasturlarni ham taklif etadi. Jumladan, unda autentifikatsiya va avtorizatsiya tizimi, shakllarni qayta ishlash, ma’lumotlarni tekshirish (validatsiya), keshlash mexanizmlari, ma’lumotlar bazasi migratsiyalari va boshqa imkoniyatlar mavjud.
Django’ning URL marshrutlash tizimi ilova URL manzillarining tuzilishini va ularga mos ko‘rinish ishlov beruvchilarini (views) oson belgilashga imkon beradi. Bu kodning yaxshiroq tashkil etilishi va o‘qish uchun qulay bo‘lishiga yordam beradi.
Django’da ORM (obyekt–relyatsion moslashtirish, Object-Relational Mapping) yordamida ma’lumotlar bazasi bilan ishlashning texnik tafsilotlari yashiriladi. Bu ma’lumotlar bilan ishlashni osonlashtiradi, kodni ko‘chirish va qo‘llab-quvvatlashni yengillashtiradi.

Imkoniyatlari
Django’ning ayrim imkoniyatlari:
- ORM, API orqali ma’lumotlar bazasiga ulanish, jumladan tranzaksiyalarni qo‘llab-quvvatlash
- ko‘plab tillarga tarjima qilingan o‘rnatilgan ma’muriy boshqaruv interfeysi
- Django Admin Panel Builder yordamida moslashtirilgan ma’muriy panellar yaratish imkoniyati
- asos sifatida muntazam ifodalardan foydalanadigan URL dispetcheri
- teglar va meros olishni qo‘llab-quvvatlaydigan kengaytiriluvchi shablonlar tizimi
- keshlash tizimi
- xeshlash tizimi
- xalqaro tillarga moslashtirish (internatsionalizatsiya)
- istalgan Django saytiga o‘rnatish mumkin bo‘lgan ulanadigan ilovalar arxitekturasi
- «generic views» — umumiy ko‘rinish funksiyalarining tayyor andozalari
- avtorizatsiya va autentifikatsiya, tashqi autentifikatsiya modullarini ulash: LDAP, OpenID, OAuth va boshqalar.
- qo‘shimcha so‘rov ishlov beruvchilarini yaratish uchun oraliq dasturiy qatlam (middleware) filtrlari tizimi; distributivga keshlash, siqish, URL manzillarini me’yorlashtirish va anonim seanslarni qo‘llab-quvvatlash filtrlari ham kiradi
- shakllar bilan ishlash kutubxonasi (meros olish, ma’lumotlar bazasining mavjud modeli asosida shakllar yaratish)
- ma’muriy ilova orqali ochiladigan shablon teglari va ma’lumotlar modellari bo‘yicha avtomatik yaratiladigan hujjatlar
- elektron pochta tizimlari bilan integratsiya (SMTP), shu jumladan turli tillardagi xat andozalarini sozlash
- loyihalar va ularning bog‘liqliklarini ajratish uchun virtual muhitlarni (Python virtual environment) qo‘llab-quvvatlash
- Django REST Framework yordamida RESTful API yaratish imkoniyati
- fayl saqlash tizimlari bilan integratsiya, jumladan Yandex Cloud, Amazon S3, Google Cloud Storage va boshqalar.
- quyidagi keng tarqalgan zaifliklardan o‘rnatilgan himoya: CSRF va XSS.
Freymvorkning ayrim komponentlari bir-biriga kuchli bog‘lanmagan, shuning uchun ularni o‘xshash komponentlarga nisbatan oson almashtirish mumkin. Masalan, o‘rnatilgan shablon tizimi o‘rniga Mako yoki Jinja.
Shu bilan birga, ayrim komponentlarni (masalan, ORM) almashtirish ancha murakkab.
Freymvork yadrosiga o‘rnatilgan imkoniyatlardan tashqari, uning funksiyalarini kengaytiruvchi paketlar ham mavjud. Ularning imkoniyatlari va to‘liq ro‘yxatini quyidagi maxsus resurs orqali kuzatish qulay: www.djangopackages.com.
Versiyalar va ularning chiqarilish tarixi
Django’ning ayrim versiyalari «uzoq muddatli qo‘llab-quvvatlanadigan versiya» (LTS) maqomini oladi. Bunday versiyalarga kafolatlangan muddat davomida, odatda kamida uch yil, xavfsizlik va ma’lumotlar yo‘qolishining oldini olishga doir yangilanishlar taqdim etiladi.
| Versiya | Chiqarilgan sana | Asosiy qo‘llab-quvvatlashning tugashi | Kengaytirilgan qo‘llab-quvvatlashning tugashi | Izoh |
|---|---|---|---|---|
| 0.90 | 16 noyabr 2005 | |||
| 0.91 | 11 yanvar 2006 | «yangi admin interfeysi» | ||
| 0.95 | 29 iyul 2006 | «magic» mexanizmini olib tashlash | ||
| 0.96 | 23 mart 2007 | «newforms», sinov vositalari | ||
| 1.0 | 3 sentabr 2008 | Barqaror API, ma’muriy vositalar asosiy qismlardan «ajratilgan», Unicode qo‘llab-quvvatlanadi | ||
| 1.1 | 29 iyul 2009 | Agregatsiya (ORM’da), tranzaksion sinovlar | ||
| 1.2 | 17 may 2010 | Bir nechta ma’lumotlar bazasi ulanishlari, CSRF, model validatori | ||
| 1.3 | 23 mart 2011 | 23 mart 2012 | 26 fevral 2013 | Sinflarga asoslangan ko‘rinishlar, statik fayllarni qo‘llab-quvvatlash |
| 1.4 LTS | 23 mart 2012 | 26 fevral 2013 | 1 oktabr 2015 | Vaqt mintaqalarini qo‘llab-quvvatlash, «brauzer ichida» sinovlar, ilova andozalari |
| 1.5 | 26 fevral 2013 | 6 noyabr 2013 | 2 sentabr 2014 | Python 3’ni qo‘llab-quvvatlash, sozlanadigan foydalanuvchi modellari |
| 1.6 | 6 noyabr 2013 | 2 sentabr 2014 | 1 aprel 2015 | Ma’lumotlar bazasi tranzaksiyalarini boshqarish, ulanish havzalarini birlashtirish |
| 1.7 | 2 sentabr 2014 | 1 aprel 2015 | 1 dekabr 2015 | Migratsiyalar, ilovalarni yuklash va sozlash |
| 1.8 LTS | 1 aprel 2015 | 1 dekabr 2015 | 1 aprel 2018 | Bir nechta shablonlashtirish tizimini qo‘llab-quvvatlash o‘rnatilgan. 2018-yil aprelgacha qo‘llab-quvvatlangan LTS |
| 1.9 | 1 dekabr 2015 | 1 avgust 2016 | 4 aprel 2017 | Parollarni avtomatik tekshirish, admin interfeysining yangi dizayni |
| 1.10 | 1 avgust 2016 | 4 aprel 2017 | 2 dekabr 2017 | Quyidagi tizim uchun to‘liq matnli qidiruv: PostgreSQL. Middleware’ning yangi uslubi |
| 1.11 LTS | 4 aprel 2017 | 2 dekabr 2017 | 1 aprel 2020 | Python 2.7’ni qo‘llab-quvvatlaydigan so‘nggi versiya. 2020-yil aprelgacha qo‘llab-quvvatlangan LTS |
| 2.0 | 2 dekabr 2017 | 1 avgust 2018 | 1 aprel 2019 | Faqat Python 3’ni qo‘llab-quvvatlaydigan birinchi versiya, URL marshrutlashning soddalashtirilgan sintaksisi va mobil qurilmalarga mos ma’muriy interfeys |
| 2.1 | 1 avgust 2018 | 1 aprel 2019 | 2 dekabr 2019 | Ma’muriy modellarga ko‘rish huquqini berish |
| 2.2 LTS | 1 aprel 2019 | 2 dekabr 2019 | 11 aprel 2022 | Xavfsizlik yangilanishi |
| 3.0 | 2 dekabr 2019 | 3 avgust 2020 | 6 aprel 2020 | MariaDB va ASGI’ni qo‘llab-quvvatlash |
| 3.1 | 4 avgust 2020 | 6 aprel 2020 | 7 dekabr 2021 | Asinxron ko‘rinishlar va middleware, barcha qo‘llab-quvvatlanadigan ma’lumotlar bazalari uchun JSONField |
| 3.2 LTS | 6 aprel 2021 | 7 dekabr 2021 | aprel 2024 | «Ko‘pdan ko‘pga» munosabatlarni kuzatish, Python 3.11’ni qo‘llab-quvvatlash qo‘shildi |
| 4.0 | 7 dekabr 2021 | 3 avgust 2022 | aprel 2023 | |
| 4.1 | 3 avgust 2022 | aprel 2023 | dekabr 2023 | ORM bilan ishlash uchun asinxron interfeys |
| 4.2 LTS | 3 aprel 2023 | dekabr 2023 | aprel 2026 | Psycopg 3 qo‘llab-quvvatlanadi, django.db.backends.postgresql sifatida ko‘rsatilgan ENGINE ikkala kutubxonani ham qo‘llab-quvvatlaydi |
| 5.0 | 4 dekabr 2023 | avgust 2024 | aprel 2025 | Ma’muriy interfeysda faset filtrlari, shakl maydonlarini ko‘rsatish uchun soddalashtirilgan shablonlar |
| 5.1 | 7 avgust 2024 | aprel 2025 | dekabr 2025 | Python 3.13’ni qo‘llab-quvvatlash qo‘shildi. PostgreSQL ulanish havzalarini qo‘llab-quvvatlash qo‘shildi |
| 5.2 LTS | 2 aprel 2025 | dekabr 2025 | aprel 2028 | Konsolga modellarni avtomatik import qilish, tarkibli birlamchi kalitlarni qo‘llab-quvvatlash |
| 6.0 | 3 dekabr 2025 | avgust 2026 | aprel 2027 | |
Eski versiya, qo‘llab-quvvatlanmaydi Eski, qo‘llab-quvvatlanayotgan versiya Joriy versiya Sinov versiyasi Kelajakdagi versiya | ||||
Tayyor yechimlar
Django asosida erkin litsenziyaga ega qator tayyor yechimlar ishlab chiqilgan. Ular orasida internet-do‘konlar, kontentni boshqarish tizimlari, shuningdek, muayyan sohaga ixtisoslashgan loyihalar mavjud.
Serverni sozlash
Django dastlab Apache serverida mod python moduli bilan ishlash hamda ma’lumotlar bazasi sifatida PostgreSQLdan foydalanish uchun loyihalashtirilgan.
Django’da WSGI qo‘llab-quvvatlana boshlagach, u FastCGI, mod wsgi, shuningdek, SCGI texnologiyalari orqali Apache va boshqa serverlarda (lighttpd, nginx,...), shuningdek, uWSGI serverida ham ishlay oladi.
Hozirda PostgreSQL ma’lumotlar bazasidan tashqari, Django boshqa ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) bilan ham ishlay oladi: MySQL, SQLite, Microsoft SQL Server, DB2, Firebird, SQL Anywhere hamda Oracle.
Django tarkibida dastur ishlab chiqish uchun mo‘ljallangan o‘z veb-serveri ham bor. U loyiha dastlabki kodidagi o‘zgarishlarni avtomatik aniqlab, qayta ishga tushadi. Bu Python tilida dasturlash jarayonini tezlashtiradi. Biroq server bir oqimli rejimda ishlaydi va faqat ilova ishlab chiqish hamda xatolarni tuzatish uchun mos keladi.
Django uchun xosting
Django’ni quyidagi PaaS xizmatlarida joylashtirish mumkin:RedHat:
- OpenShift, jumladan bepul tarifda ham
- Heroku
- Xosting xizmatlaridan yana biri — PythonAnywhere.
Google xostingida Django
Google App Engine Python muhiti Django’ning istalgan versiyasidan foydalanish imkonini beradi.
Google App Engine Python 2.7 muhitida Django bilan ishlashning ayrim o‘ziga xos jihatlari bor.
- Django ORM NoSQL turidagi saqlash tizimi bo‘lgan App Engine Datastore bilan mos kelmaydi. Bu esa freymvorkning ayrim funksiyalari, xususan, o‘rnatilgan ma’muriy interfeys imkoniyatlarini cheklaydi.
- Shuningdek, Django bilan Google Cloud SQL orqali ham ishlash mumkin. Bu oddiy relyatsion ma’lumotlar bazalari bilan ishlagandek freymvorkning barcha imkoniyatlaridan foydalanish imkonini beradi.
Relyatsion bo‘lmagan ma’lumotlar omborlari bilan ishlashga moslashtirilgan Django-nonrel hamjamiyat versiyasi ham mavjud. Bu Django’dan Google App Engine platformasida texnik jihatdan imkon qadar to‘liq foydalanishga yordam beradi. Bundan tashqari, ulanadigan django-dbindexer ilovasi relyatsion bo‘lmagan ma’lumotlar omborlarida JOIN amallarini taqlid qilish imkonini beradi.
Adabiyotlar
- Golovatiy A., Kaplan-Moss J. Django. Batafsil qo‘llanma = Django. Mukammal qo‘llanma / ingliz tilidan tarjima. — Sankt-Peterburg: Simvol-Plyus, 2010. — 560 bet — (High Tech). — ISBN 978-5-93286-187-5.
- U. Chan, P. Bisseks, D. Forsye. Django. Python’da veb-ilovalar yaratish = Django yordamida Python’da veb-ilovalar yaratish / ingliz tilidan tarjima: A. Kiselyov. — Sankt-Peterburg: Simvol-Plyus, 2009. — 456 bet — (High Tech). — ISBN 978-5-93286-167-7.
- Dronov V. A. Django 3.0. Python’da veb-saytlar yaratish amaliyoti. — Sankt-Peterburg: BXV-Peterburg, 2021. — 704 bet — ISBN 978-5-9775-6691-9.
Havolalar
- djangoproject.com (inglizcha) — Django’ning rasmiy sayti
- Viki va xatoliklar haqidagi xabarlar. (inglizcha)
- Django loyihasining sahifasi: GitHub
- Erkin foydalaniladigan qo‘llanma — Django. (inglizcha) (ruscha tarjimasi)
- Django dasturchilari yo‘l qo‘yadigan eng ko‘p uchraydigan 10 ta xato